Dal 16 — Vancungmi pathumnak biacah
GSAM 247.1“Vancungmi pathumnak nih an hnu a zulh hna i, aw ringpi in hitin a ti, Mi pakhatkhat nih sahrang le a hman a biak i a cal ah siseh, a kut ah siseh, a hmelchunhnak a co ahcun, cu pa nih Pathian thinhunnak sabitti, a thinhunnak khuat chungah zeihmanh he rawi loin a thletmi cu a din ve lai; vancungmi thiang hna hmaiah le Tuufa hmaiah mei le kaat in hrem a si lai. An hremnak meikhu cu kumkhua in kumkhua tiang a kai lai; sahrang le a hman a biaktu hna le a min hmelchunhnak a cotu hna cu chun ah siseh, zan ah siseh, dinhnak an ngei lai lo. Hitawk ahhin mithiang hna tuarfainak a um: hitawk ahhin Pathian nawlbia hna le Jesuh zumhnak a kaihnghattu hna an um.”1
GSAM 247Baibal Chung i A Rih Bikmi Ralrin Peknak
GSAM 247.2Hi cu Baibal chung i a rih bikmi ralrin peknak a si, cun kan vawlei tuanbia cazin nih a liam cangmi caan ah hi Biacah cu theih a si cang ti tehte khannak zeihmanh a langhter lo ti a fiang. Hi vancungmi hna lak i pakhatnak le pahnihnak cu atu san he aa pehtlaimi an si ti langhter a si cang caah, hi Biacah cu a liam cangmi san hna caah a si lo ti a fiang tuk.
GSAM 247.3Kum 1847 ah Upa J. V. Himes nih hitin a chim:—
GSAM 247.4“Dal 14 nak [Thuphuan] nih tukforhnak fak a um caan ah minung hna ralrin peknak caah phuan ding a si rihmi, khuaruahhar aunak a langhter. Cang 9-11. Pathian cauk chungah hi bantukin ttih a nungmi thinhunnak phuannak dang hmuh khawh a si lo. Hiti tluk in ttih a nungmi ralrin peknak a herh ahcun, tukforhnak a fak tuk ding ti a langhter lo maw?”2
GSAM 248Biakinn A Awng—Biakam Kuang Hmuh A Si
GSAM 248.1Hi Biacah kongah J. N. Andrews nih hitin a chim, “Vancung biakinn chung i a thiang biknak hmun awng a si i biakam kuang hmuh a sinak cu, vancungmi pasarihnak nih tawtawrawt a tummi caan ah a cangmi a si. Ni 2300 a dongh caan ah kan Tlangbawi Lian ngan nih rian a ttuannak cu cuih khaan ah thial a si caah, vancungmi pakhatnak phuannak nih a langhtermi bantukin, cu caan a donghnak nih biakinn awngnak caan a khiah ti kan theihthiam. Pathian biakam kuang hmaiah rian ttuan dingin kan Tlangbawi Lian ngan cu a thiang biknak hmun ah a luh nih, cu kuang chung i a ummi Pathian nawlbia hna kha khrihfabu nih an zoh dingin a ko hna. Cu caan in Pathian nawlbia hna cu vancung Hmun thiang in an ceu dih.
GSAM 248Sabbath Thlennak
GSAM 248.2“A liam cangmi san cheukhat ah nawlbia palinak cu Bawipa dinhnak ni in zum lotu hna Zarhpi puai ni ah thlen a si ti cu el khawh lo biatak a si. Hi thlennak cu Ca Thiang nih a chimmi he aa kalh ningpi in tuahmi a si, zeicahtiah Ca Thiang nih a hmun kip ah ni sarihnak lawng hi Bawipa zarh fatin Sabbath a si tiin a hngalh. Hi cu Daniel nih ‘caan le daan hna thlen a tum lai’ ti a chimchungmi, zumhnak a phatsantu lian ngan nih a tuahmi a si. Hi thilti khawhnak cu vawlei mi vialte nih an biak dingmi sahrang he aa khatmi a si. Hi nawlbia, caan saupi ke in rapmi cu, atu ah a diknak langhter a si i Pathian mi hna nih a dang pakua he an ul thok ti cu a biapi tukmi a si. A tangmi hna cu rulhreng he an donghnak doawknak caah le khua thiang innka hna in luh khawhnak caah Pathian nih a timh hna caah Amah cu lawm a si seh. Thuphuan 12:17; 22:14. Zumhnak phatsannak Sabbath kha doh in nawlbia palinak a diknak langhternak le Pathian nawlbia hna vialte phuannak cu, atu caan hi mithiang hna tuarfainak caan le vancungmi pathumnak ralrin peknak caan a si ti fiang tein a langhtermi tehte khannak a si.”3
GSAM 249.1A hlan dal hna ah hi Biacah hna lak i pakhatnak le pahnihnak cu kum 1844, thla 10 ni 22 tiang Khrih voihnih ratnak phuannak lian ngan ah an tlin ning zohter a si cang. Hi dal hramthoknak i Ca Thiang nih, “Vancungmi pathumnak nih an hnu a zulh hna i,” a ti; a sullam cu vancungmi pakhatnak le pahnihnak an hnu a zulh tinak a si. Hi he aa pehtlai in, Biacah pathumnak a chuah thokning zoh cu a nuam kho men lai.
GSAM 249Sabbath A Ultu Adventist Hmasa Bik Hna
GSAM 249.2Kum 1844, “Zanttim aunak” caan ah Bawipa nih a mi hna thinlung cu ni sarihnak Sabbath ul dingin a hruai thok hna. Adventist hna lakah hi cawnpiaknak a chuah thokning cu hitin a si: Ni sarihnak Baptist a simi Rachel Preston cu Adventist khrihfabu a umnak Washington, New Hampshire ah a pem. Anih nih Khrih ratnak cawnpiaknak cu a cohlang, cun a thawngtha rian thawngin chungtel 40 tluk a ngeimi cu khrihfabu nih nawlbia palinak Sabbath cu an cohlang.4 Hi nih cu kong kha dotthannak a chuahter. Kum 1844, thla 9 ni 5 i Aunak cachen ah, “Ni sarihnak ul hi an tuah dingmi a si ti ruahnak kongah mi tampi hna nih nasa tein an ruat,” tiah kan rel. Hi bia cu cachen riantuantu bia chung i a telmi a si, Zarhpi ul a herhnak langhter dingin tlawmte zuammi chungah a si. Hi kong cu thla 9 ni 12 cachuahmi ah chim peh a si, cun cutawk ah mi tampi nih biapi ah an chiah i ralring tein an cawn dingin a tuah hna mi, a sullam a ngeimi hi bia hi kan hmu:—
GSAM 249Ni Sarihnak Cu Daan Nih A Khiahmi Ni Umchun A Si
GSAM 249.3“A liammi zarh ah hi biakhiahnak hi kan phak: Khrihfa hna nih caan thiang a si tiin an then ding daan nih a halmi caan bik zeihmanh a um lo. Hi biakhiahnak hi a dik lo ahcun, ni sarihnak lawng hi ul dingin daan a umnak ni a si tiah kan ruat.”
GSAM 250T. M. Preble Ca Ttialmi
GSAM 250.1Adventist hna zapi nih Sabbath kong an zoh dingin a tuahmi cu T. M. Preble nih kum 1845, thla 2 ni 13 ah a ttialmi ca a si, cu cu kum 1845, thla 2 ni 28 ah Portland, Maine i Israel Hnabeiseinak cachen ah chuah a si. Baibal Sabbath ul a herhnak le zumhnak phatsannak lian ngan nih Zarhpi ah a thlen cang ti a langhter hnuah, hitin a chim: “Cuticun Daniel 7:25 a tlin, ki fate nih ‘caan le daan hna’ a thlen ti kan hmu. Cucaah ni hmasa bik kha Sabbath ah a ultu vialte cu pawpi caah Zarhpi a ultu hna le Pathian Sabbath a buartu hna an si tiah ka hmuh.”5
GSAM 250Sabbath Kongah J. B. Cook Chimmi
GSAM 250.2Hi hnu rei lo ah J. B. Cook ca ttialmi pakhat cu chuah a si, cun cuih ca ah Zarhpi kha Sabbath ah ul dingin Ca Thiang tehte khannak a um lo ti a langhter, cun a tawi i a fiangmi hi bia a hmang: “Cuticun pawpi Sabbath aalam hnuai ah an hngalh loin tilawng a mawngmi hna an tilawng puanzar chung in thli vialte cu fawi tein lak a si.”
GSAM 250.3Hi pahnih nih Sabbath an ul cu rei lo te chung caah a si ko nain, fawi tein dinhter khawh lo dingmi thil an thok cang. “Pawpi caah Zarhpi a ultu hna,” “Pathian nawlbia a buartu hna,” le “pawpi Sabbath aalam hnuai ah tilawng mawng” ti bantuk bia hna cu hi kong a biadik hngalh a duh tukmi mi za tampi hna hmur ah a um. Fairhaven, Massachusetts i Upa Joseph Bates nih hihi a theih i a ruat tuk, cun kum 1845 ah Sabbath cu a cohlang.
GSAM 250Joseph Bates Nih Sabbath A Cohlang
GSAM 250.4A tonmi cu hitin a si: Washington, New Hampshire ah Sabbath a ulmi bu an um ti a theih ah, cu khrihfabu kha va leng i a sullam va hngalh dingin a biakhiah. Cuticun a va feh i, anmah he cu kong an cawn lioah an dik ti a hmu, cun Sabbath kong ceunak cu hmakhatte ah a cohlang. New Bedford, Massachusetts ah a kir lioah, New Bedford le Fair Haven karlak lei cungah unaupa minthang pakhat a tong i, cu pa nih, “Tilawng Bawi Bates, zeidah thawng thar?” tiah a hal. Upa Bates nih, “Thawng thar cu ni sarihnak hi kan Pathian Bawipa Sabbath a si,” tiah a leh. Cu pa nih, “A ttha, inn ah ka kir lai i ka Baibal ka rel lai, cu kong kha ka zoh lai,” a ti. Cuticun a tuah i, voi dang an i ton ah cu unaupa nih Sabbath biadik a cohlang cang i a zulh cang.
GSAM 251Sabbath Kong Cauk Hmasa Bik
GSAM 251.2Upa Bates nih hmakhatte ah peng khat hnu peng khat ah hi biadik phuan a thok. Sabbath kong cauk pakhat, asilole ca tawi tete hmanh nih a rian ah nasa tein an bawmh lai ti a hmu lohli, cun hi kong ca ttial i chuah dingin Pathian Thlarau nih a thinlung a cawlcanghter. Sihmanhsehlaw tangka ngei loin zeitindah tuah khawh a si lai timi cu a biahal a si, zeicahtiah a ngeihmi vialte cu York shiling pakhat (sent 12 le a cheu) lawng a si. Kum 1855 ah keimah a chimh ningte in hi kong i a tonmi chim hi a reltu caah a nuam kho men lai.
GSAM 251Changvut Pawng Li
GSAM 251.3Pathian hmaiah thlacam a thlah lioah cu cauk ttial dingin a biakhiah i, chuahnak caah lam a awng lai ti a zumhngam tiah a chim. Cucaah a rian thok dingin Baibal le Baibal bia hawlnak cauk he a ca ttialnak cabuai ah a tthu. Suimilam pakhat chungah Pi Bates cu khaan chungah a ra lut i, “Joseph, sang ka ur dih khawhnak dingin changvut ka ngeih a tawk lo,” tiah a chim, cun a herhmi thil hmete dang hna zong a chim. Tilawng Bawi Bates nih, “Changvut zeitluk dah na herh rih?” tiah a hal. “Pawng li tluk,” tiah a leh. “A ttha,” tiah a leh. Khaan chung in a nupi a chuah hnuah, an inn pawng i thil zuarnak dawr ah a feh i changvut pawng li le a dang thil hna cu a caw, inn ah a rak keng hna i a ca ttialnak cabuai ah a tthu than. Reilo teah Pi Bates a ra lut i cabuai cung i thil hna cu a hmuh ah, “Hi changvut hi khuazei in dah a ra?” tiah a au. Tilawng bawi nih, “Zeidah, a tawk lo maw? Pawng li na herh na ti kha,” tiah a leh. “A si,” a ti, “sihmanhsehlaw khuazei in dah na hmuh?” “Ka cawmi a si,” a ti; “sang ur dih dingin na herhmi zat kha a si lo maw?” Pi Bates nih, “A si,” a ti, “sihmanhsehlaw New Bedford in vawlei hmun kip ah tilawng a mawngmi Tilawng Bawi Bates nangmah nih na chuah i changvut pawng li na caw maw?” “A si, sang ur dih dingin na herhmi zat kha a si lo maw?” “A si,” Pi Bates nih a ti, “sihmanhsehlaw changvut pawng li lawng(!) na caw maw?”
GSAM 252Biadik Caah Dollar Thong Hleikhat Hman A Si
GSAM 252.1Fiahnak dang a ra zulh lohli. Tilawng Bawi Bates nih tifinriat rian a ngol ah tilawng pakhat chung i amah ta cu $11,000 in a zuar, sihmanhsehlaw atu ah biadik rian tthanchonak caah a ngeihmi vialte a hman dih cang. Cu caan tiang Pi Bates nih a tangka umtuning taktak cu a hngalh lo, sihmanhsehlaw atu ah a hngalhter a hau ti a ruat, cucaah daite in, “Ka nupi, hi thil hna cawnak ah vawlei ah ka ngeihmi tangka a donghnak bik kha ka hman dih cang,” tiah a chim. Pi Bates nih khasiatnak he ttap in, “Zeitindah kan tuah lai?” tiah a hal. Tilawng bawi cu a tho i, a tilawng a hruaitu tilawng bawi upat tlaknak vialte he, “Cauk ka ttial lai; ka sam lai i hi Sabbath biadik hi vawlei hmaiah ka phuan lai,” tiah a chim. Mitthli nih a mit a khuhmi Pi Bates nih, “A ttha, zeidah kan ei in kan nung lai?” tiah a hal. “Bawipa nih lam a awngh lai,” tiah Tilawng Bawi Bates nih nihphom in a leh. Pi Bates nih, “A si, Bawipa nih lam a awngh lai! Cucu na chim lengmangmi a si,” a ti i, ttap cawh in khaan chung in a chuak.
GSAM 252Ruah Lomi Bawmhnak
GSAM 252.2Tilawng Bawi Bates nih suimilam cheu a rian a ttuan peh hnuah, amah caah cakuat a um caah cakuat zung ah feh dingin a thinlung ah ruahnak a ra. A feh i, cakuat a um taktak. Cu ni hna ah cakuat man cu sent nga a si i a kuat hlan i pek lawk le pek lo cu duhthim a si. Hi cakuat a ttialtu nih zeital a ruangah a kuatnak man a pe lo. Cucaah Tilawng Bawi Bates cu tangdor a hau than, zeicahtiah a hngalh ttha mi cakuat zung uktu Pu Drew kha, tangka zeihmanh a ngeih lo caah cakuat man a pek khawh lo tiah a chimh a hau; sihmanhsehlaw, “Khuazei in dah a rak kuatmi a si ti ka zoh kho lai maw?” tiah a hal. Cakuat zung uktu nih, “Keng hna, voi dang ah na pek lai,” a ti. Tilawng bawi nih, “A si lo, a kuatnak man pek a si hlan ah hi cakuat hi zung chung in ka keng lai lo,” a ti. Cakuat cu a kut in a kaih lioah, “Hi cakuat chungah tangka a um tiah ka ruat,” a ti i cakuat zung uktu kha a hoi i, “Na ka awngh piak kho lai maw? A chungah tangka a um ahcun, a kuatnak man na lak khawh; a um lo ahcun ka rel lai lo,” tiah a hal. Cakuat zung uktu nih a halmi cu a tuah i, zoh tuah! A chungah dollar pahra ca tangka pakhat a um. A rel ah, Bawipa nih Upa Bates cu tangka a herh ti a thinlung ah nasa tein a ruahter caah, tangka cu khulrang tein a rak kuatmi mi pakhat sin in a si ti a hngalh; cun a hmanh tuk caah a kuatnak man pek a hngalhchih lo men lai.
GSAM 253.1Cakuat man a pek hnuah, rawl zuarnak dawr ah a feh i changvut ttipa khat cu $4 in a caw, alu, thanthling le a herhmi thil dang hna zong a caw. An thlen ding hmun a chimh hna ah, “Cu nupi nih hi hmun i thil an si lo a ti men lai, sihmanhsehlaw a chimmi kha nan ngaih lai lo; thil hna cu inn hmai kheng ah nan thlak lai,” a ti.
GSAM 253.2Cun ca namnak zung ah a feh i, cahmai za khat tluk a ngeimi cauk fate caah cauk thong khat nam dingin a timh. Ca ttialmi a pek hna poh ah ca namtu hna nih an khawh chung khulrang bik in ca nam dingin an chiah lai i an cheknak ca cu amah sinah an kuat lai tiah an i kam. Tangka a hmuh angang in rian man a pek lai i, pek dingmi vialte pek dih a si hlan ah cauk hna cu zung chung in lak an si lai lo.
GSAM 253.3Amah an pek dingmi tangka a um lo ti Tilawng Bawi Bates nih ttha tein a hngalh, sihmanhsehlaw hi cauk ttial hi a tuanvo a si ti a ruat, cun tangka herh a si caan ah Bawipa nih mi hna thinlung a cawlcanghter i an rak kuat lai ti a zum. Cahnah, ca ttialnak funghreu le a dang thil hna a caw dih ah, inn caah a cawmi thil hna cu amah hlanah an thlen khawhnak ding caan a pek hna hnuah, a inn lei ah a fehmi lam hram ah a feh. Thil hna cu cutawk ah an um ti a hmuh ah, inn hnu ka in inn ah a lut i a cabuai ah a tthu than. Pi Bates cu a ra lut i, lungthin thawhnak he, “Joseph, inn hmai kheng ah va zoh hmanh! Cu thil hna cu khuazei in dah an ra? Thil phortu pakhat hi hmun ah a ra i anih nih a thlak hna. Hi hmun i thil an si lo ti ka chimh ko, sihmanhsehlaw a thlak hna ko,” a ti. Tilawng Bawi Bates nih, “A ttha, a vialte an ttha ko tiah ka ruat,” a ti. Pi Bates nih, “Sihmanhsehlaw khuazei in dah an ra?” a ti. Tilawng bawi nih, “Bawipa nih a rak kuat hna,” a ti. Pi Bates nih, “A si, Bawipa nih a rak kuat hna; cucu na chim lengmangmi a si,” a ti. Cun a nupi cu cakuat a pek i, “Hihi rel hmanh, cuticun khuazei in dah an ra ti na hngalh lai,” tiah a chimh. A rel i, ttap dingin a chuak than, sihmanhsehlaw atu ttah cu a hmasa ttah he aa dang; cun a kir than ah a zumhnak a tlawm caah tangdor tein ngaithiam a hal.
GSAM 254Cauk Caah Tangka A Ra
GSAM 254.1Ca ttialnak le ca namnak rian a tthangcho lioah Tilawng Bawi Bates nih cakuat in le lam dang in tangka a hmuh tawn, a caan ah a ton bal lomi mi hna sin in hmanh a hmu. Tangka a hmuh angang in ca namtu hna sinah a pek i cauk man peknak ah hman a si. A donghnak ah cauk vialte nam dih an sinak ni cu a ra, cun Unaupa Bates nih a ruah lomi hmun in a tangmi pek ding tangka cu pek a si; cuticun cauk hna samnak cu ni khat hmanh tlai a si lo.
GSAM 254A Donghnak Pek Dingmi Pek A Si
GSAM 254.2Memphis, Michigan i H. S. Gurney nih kum 1884, thla 3 ah hitin a ka chimh: Upa Bates cauk a dih ni zing cu, lei pek ka duh lai lo ti a chimmi mi pakhat sin in daan ningin hal khawh caan a liam cangmi lei ca pakhat cungah $100 a hmu. Hi tangka a hmuh ah a cheu cu Upa Bates Sabbath cauk fate caah a donghnak pek ding tangka peknak ah hman cu lunglawmhnak a si ti a ruat. “Sihmanhsehlaw,” Pu Gurney nih a ti, “Unaupa Bates nih a thih ni tiang cauk man a tangmi aho nih dah a pek ti a hngalh bal lo.” Sabbath biadik namnak ah Upa Bates nih a tonmi hi nih, Sabbath kong biadik ca chuahnak kan thok hrimhrim in kan mi hna sinah, “Hi rian ah hmailei ah kal u, cun nan kal lioah Pathian zohkhenhnak nih lam a awngh lai ti beisei u,” tiah a chim bantuk a si.
GSAM 255Upa Bates Nih Langhnak Hna A Zumhngam Lo
GSAM 255.1Nunnak Kong Ttialmi Cauk chung in tawiter in lakmi a tanglei bia nih Chimchung khawhnak laksawng le Sabbath remhtthannak cu zeitindah an i pehtlai ti a langhter lai:—
GSAM 255.2Kum 1846 ah New Bedford, Massachusetts ah a leng lioah, Nungak Harmon nih Upa Joseph Bates cu a hngalh. Anih nih Khrih ratnak zumhnak cu a hma te in a cohlang cang i, cu rian ah fakpi in a ttuanmi a si. Anih cu mizia ttha a ngeimi Khrihfa taktak a si, hawikom i zaangfahnak a ngeimi a si. Nungak Harmon cu amah fanu a si bantukin dawtnak he a zohkhenh. A biachim a theih hmasatnak ah nasa tein a ngaihven ti a langhter, cun a chim a dih ah a tho i, “Keimah cu rinhlelnak a ngeimi Thomas ka si. Langhnak hna ka zum lo. Sihmanhsehlaw tuzan ah unaunu nih a chimmi Tehte khannak hi kan sin i Pathian aw taktak a si ti ka zum khawh ahcun, a nungmi minung vialte lakah a lunglawm bikmi ka si lai. Ka thinlung cu nasa tein cawlcanghter a si. A chimtu hi a thinlung a ding ti ka zum, sihmanhsehlaw kan sinah a chimmi khuaruahhar thil hna kha zeitindah hmuhter a sinak kong cu ka fianter kho lo,” a ti.
GSAM 255Harmon nunak nih Sabbath a cohlan
GSAM 255.3Upa Bates cu Sabbath a ul i a biapitnak a chim lengmang. Harmon nunak nih cu caan ah a biapitnak a ruat rih lo, cun Upa Bates nih nawlbia dang pakua nakin nawlbia palinak kha a chim tam tuk caah a palh tiah a ruat. Sihmanhsehlaw Bawipa nih vancung Hmun thiang kha a hmuhter. Vancung ah Pathian biakinn cu ong a si i, zaangfahnak tohkham nih a khuhmi Pathian bawm cu a hmuhter. Bawm a dong hnih ah vancungmi pahnih an ding, an thla nih zaangfahnak tohkham cu an khuh i an hmai zong cu cu lei ah an mer. Amah he a ummi vancungmi nih, hi nih Pathian kutdong in ttialmi Pathian phung kha upatnak le tihzahnak in a zohmi vancung ralkap dihlak a langhter, tiah a chimh. Jesuh nih bawm a khuhnak cu a hlang i, nawlbia pahra an ttialnak lungpheng hna cu a hmuh. Nawlbia pahra lai taktak ah nawlbia palinak cu a um i, ceu nem te nih a kulh kha a hmuh tikah a khuaruah a har ngaingai. Vancungmi nih, “Vancung le vawlei le a chung i a ummi thil vialte a sertu Pathian a nungmi a langhtertu cu hi nawlbia pahra lakah amah lawng hi a si. Vawlei lunghram an chiah tikah Sabbath lunghram zong chiah a si,” a ti. Sabbath taktak hi ul peng a si ahcun, zum lo tu asilole Pathian a um lo a ti tu pakhat hmanh an um dah lai lo ti cu hmuhter a si. Sabbath cu ul sehlaw, Sabbath ulhnak nih vawlei hi milim biaknak in a kilven hnga.
GSAM 256.1Nawlbia palinak cu an rap tuk cang caah phung i a kuaihnak kha remh le a hnuai an chiahmi Sabbath caah biaceih dingah kawh kan si. Pathian cungah amah le amah a khaisangmi le caan le phung hna thlen a timmi sualnak minung nih Sabbath cu ni sarihnak in Zarh chung ni hmasa bik ah a thlen. Cu bantuk a tuahnak in Pathian phung chungah kuaihnak a chuahter.
GSAM 256.2Pathian ni lianngan a tlun hlan te ah, Khrih dottu nih a siattermi Pathian phung cung i an rinumnak ah kir than dingah mipi ralrinnak Biacah cu thlah a si. Cawnpiaknak le zohchunh ding tuahnak in phung i a kuaihnak kha mipi nih an theih a herh. Thuphuan 14 i Pathian nawlbia hna le Jesuh zumhnak a phuangmi vancungmi pathumnak nih hi Biacah a dongmi mipi a langhter ti zong hmuhter a si. Cu mipi nih Pathian nawlbia hna le a phung cu mitmu bantukin ul dingah vawlei hi ralrinnak aw an chuahpiak. Cu ralrinnak an sawnnak ah mi tampi nih Bawipa Sabbath an cohlan lai ti zong hmuhter a si.6
GSAM 256.3Harmon nunak le Upa Bates nih an tonmi hi Bawipa rianttuan daan he a i tlak. Upa Bates nih Harmon nunak le Upa White kha Sabbath kong ah an thinlung a merter hna, Pathian phung thlen khawh lomi nih a halmi cu Cathiang in a chimh hna. Harmon nunak cu Bawipa hnen in a hleice in langhternak in thla hleiriat tluk thluachuah pek a si cang nain, hi kong ah zeihmanh hmuhter a si rih lo. Atu cu a phung a ul dingmi zumtu hna an chuak lio a si caah, Chimchung khawhnak laksawng in ceunak pek hna ding Bawipa caan a phak. Cuticun amah rianttuan daan in Vancungmi pathumnak biacah, “Pathian nawlbia hna le Jesuh Khrih tehte khannak,” cu hmunkhat ah an pehtlai.
GSAM 257Vancungmi pathumnak biacah a hramthoknak
GSAM 257.1Cu caan in Vancungmi pathumnak biacah cu a dang pahnih he pehtlai in phuan thok a si. Pathian bawm he a pehtlaimi Sabbath biadik le Hmun thiang kong i a karhmi ceunak nih, a hlan i hmuhtermi — a liam cia Khrih ratthannak cawlcanghnak cu a dik i Bawipa daan ningin a si — ti kha an nemhnget. Atu cu “Pathian khua lei lam cung kaihnak karbak pathum” ti sullam cu a hlan nakin a fiang deuh in an hngalh khawh.
GSAM 257Upa Bates nih Langhnak hna cu Pathian hnen in a rami an si tiah a cohlan
GSAM 257.21846 kum thla 11 ah Topsham, Maine ah khawmpi tuah a si i Upa Bates zong a tel. Cu pumhkhawmhnak ah Pi White nih Langhnak a hmuh, cu nih Upa Bates cu cu Langhnak hna Pathian hnen in a ra ti a lung a tlin dihter. (Harmon nunak le Upa James White an i tthitnak kong cu a hlan ah chim a si cang.) Upa Bates cu kum sawmnga tiin tifinriat cungah a rianttuanmi a si, tilawng chung rianbawmtu ngakchia in tilawng hotu le tilawng ngeitu tiang rian phun vialte a ttuan. Arfi kong a hngalhnak cu, ka hnen ah a chim bantukin, vancung i thil hna kha a zoh hna ahcun tifinriat cung khuarau le khuatung tahnak in amah a umnak a hmun cu a naih ngaingai in a chim khawh. Cu bantuk minung cu arfi kong i biaruahnak ah a lung a luh lai cu a fiang.
GSAM 257.3Amah he biaruahnak ah, Langhnak hna Pathian hnen in a ra ti a zumh daan cu ka hnen ah a chim. A chimmi ah, ni khat cu Pi White he arfi kong chim a zuam, sihmanhsehlaw arfi kong cu zeihmanh a hngal lo ti a rang tein a hmuh. A ngaingai ahcun, amah nih a chimh bantukin, cu kong a chimmi cauk a zoh dah le dah lo hmanh a hngal lo. Cu kong chim duhnak a ngei lo i vawlei thar kong le cu kong ah Langhnak in hmuhter a simi thil hna kha a chim i biaruahnak cu a thlen.
GSAM 258“A ongmi vancung”
GSAM 258.1A hlan kum, 1845 kum thla 4 ni 19 ah, Illustrated London News thawngpang nih Lord Rosse in a rami, arfi kong a cawngtu hna caah a lunglut ngai mi thawngpang a chuah. A liannganmi hlat zohnak darbi in a hmuhchhuahmi mangbangza hna, a hleice in arfi cawngtu hna nih “van i a ongmi hmun” an timi a hmuhnak kong a si. A cung i chimmi khawmpi zan khat, Pu Curtiss inn ah, cu langhternak hna kong ah lung a tlin rih lomi Upa Bates hmaiah, Pi White cu Langhnak chungah a um lio in arfi kong a chim thok. Van i a her vemi vawlei pakhat a cunglei ah a hmuhmi par sen rong a ngeimi a kual i a tlangmi hna cu a dawh ning a chim i, “Thlapa pali ka hmuh,” a ti. Upa Bates nih, “Ah, Jupiter a zoh lio a si!” a ti. Cu hnu ah van lakah a feh bantukin a cawlcang i, an dawhnak a thleng lengmangmi a kual i a tlangmi le a kualmi hna kong a chim thok i, “Thlapa pasarih ka hmuh,” a ti.7 Upa Bates nih, “Saturn kong a chim lio a si,” tiah a au. Cu hnu ah, “Thlapa paruk ka hmuh,” a ti i, “a ongmi vancung” le a sunparnak kong cu a chim thok colh, cu cu a ceu deuhmi ram chung luhnak a ongmi hmun tiah a ti. Upa Bates nih a chimmi cu cangantu aho hnen in a rel dahmi a ongmi vancung kong vialte nakin a cungnung deuh ngaingai, a ti.
GSAM 258.2Langhnak chungah a um rih i a chim lio ah, Upa Bates cu a tho i, “Ah, tuk zan ah Lord John Rosse hi hika ah um seh ti ka duh tuk!” tiah a au. Upa White nih, “Lord John Rosse cu aho dah a si?” tiah a hal. Upa Bates nih, “Ah, amah cu England arfi kong a thiam ngaingaimi pa a si. Hi nu nih arfi kong a chimmi le ‘a ongmi vancung’ a chimmi hi thei dingin hika ah um seh ti ka duh. Cu kong ah ka rel dahmi zeizong vialte nakin a cungnung deuh,” a ti. Cu zan in Upa Bates cu Pi White Langhnak hna hi amah hngalhnak le amah uk khawhnak leng ah a si ti a lung a tlin dih. Hi thil le pekmi mawhchiatnak le cawnpiaknak a sining nih cu hna cu Pathian hnen in a ra an si ti a lung an tlinter.
GSAM 259.1Cu Langhnak ah Pi White nih a chimmi van i hi mangbangza thil hi arfi kong cangantu hna nih an chim setsai lo. A hmasa bik hmuhchhuaktu Huygens nih hitihin a chim:—
GSAM 259Orion nam chung i sunparmi ceunak
GSAM 259.2“Arfi kong cawngtu hna nih Orion nam ah arfi pathum an i naih tein an chiah hna. 1656 kum ah a laifang bik kha hlat zohnak darbi in ka zoh tikah, cu pakhat a hmun ah arfi dang hleihnih an lang; cu hna lakah pathum cu an i tong zik te, cun a dang pali zong an lang. Khuaome chung in a si bantukin an tleu, cu caah an kiang hmun cu van a tangmi nakin a ceu deuh ngaingai bantukin a lang. Khua a tha caah van a tangmi cu a dum dih bantukin a lang, cun puanzar a ongmi lak in a si bantukin hmuh a si i, cu ongmi lak in a ceu deuhmi ram dang cu a zalong tein zoh khawh a si.”
GSAM 259.3Van i hi ongmi hmun kong ah William Herschel nih hitihin a ti:—
GSAM 259.4“Hi tluk hlatnak in a khenglei tahnak nih 10 ° a siakmi kil a ser ahcun, cu tluk zik a si ko, a lianngannak cu ruah hmanh ruah khawh lo a si lai. Ni a lianngannak let 2,000,000,000,000 a si lai tiah an tuak cang.”
GSAM 259Ni nakin a ceu deuh
GSAM 259.5Fimnak a hawltu Thomas Dick nih hi a ceumi van khuaome kong hitihin a chim:—
GSAM 259.6“A naih bikmi arfi a hlatnak cheu hnih cheu khat tluk ah a kiang kan um ahcun, cu hlatnak cu a lian ngai nain, cu hmun in kan zoh tikah ni a ceunak tluk naih tein a ceu lai. A kiangah a naih deuhmi nunnak a ngeitu hna caahcun van a cheu lianpi a khat lai i chim khawh lomi sunparnak in a lang lai. Sihmanhsehlaw cu bantuk thil nih a pehtlaihnak le a sining dihlak ah a donghnak tinhmi cu a dong kho lomi nunnak a ra lai kum tampi chungah langhter ding a si men lai. Sersiamnak hmun hlatpi i thil dang tampi bantukin, vawlei le van i a ummi sunparmi le thuhmi hmun hna cu tlawmpal deuh fiang tein hmuh duhhnak hi thinlung chungah a chuahter.”8
GSAM 260.1Upa Bates nih cu kong a nganmi ca a dongh tikah hitihin a ti:—
GSAM 260.2“Cuticun kan langhtermi tehte khannak dihlak in (a herh ahcun a tam deuh kan pek khawh), vancung ah mangbangza le fianter khawh lomi thil a um ti kan hmuh; van i a ongmi hmun, a kulhnak tahnak cu mail 11,000,000,314 nakin a tam deuh a si. Minthang Huygens nih, ‘A hmun a thleng lomi arfi dang hna lakah hi bantuk zeihmanh ka hmuh dah lo — a ceu deuhmi ram dang cu a zalong tein zoh khawhnak a si,’ a ti.”
GSAM 260Van vawlei hna Langhnak kong tehte khannak dang
GSAM 260.3Chimmi Langhnak pek a sinak ah a ummi Pi Truesdail ca in kan lak than. Amah nih hitihin a ti:—
GSAM 260.4“Unaunu White cu a ngandamnak a derthawm ngaingai i, amah caah thlacam a si lio ah, Pathian Thlarau cu kan cungah a um. Vawlei thil hna cu a thei ti lo ti a rang tein kan hmuhton. Hi cu van vawlei hna kong a hmasa bik a hmuhnak a si. Jupiter i thlapa hna cu aw chuah in a siar dih hnu, cu hnu naite ah Saturn i thlapa hna zong a siar hnu ah, Saturn a kualmi hna cu a dawh ning in a chim. Cu hnu ah, ‘A chung a ummi hna cu mi sang le mi upat tlak an si, vawlei mi hna he an i lo hrimhrim lo. Sualnak hi hin a lut dah lo,’ a ti. Unaupa Bates a hmai a merhmi in, a Langhnak hna a hung chuahnak kong i a hlan i a ngeihmi rinhlelnak hna nih a rang tein an kaltak lio ti a fiang. Tilawng hotu Bates cu arfi kong a duh ngaingaimi a si ti kan dihlak in kan hngalh, zeicahtiah kan cawnnak dingah vancung thil tampi an umnak hmun kha a langhter tawn hna. Langhnak a dih hnu ah Unaunu White nih a halmi a sawn tikah, hi kong hi a cawng dah lo i phundang in zong hngalhnak a dong dah lo tiah a chimh tikah, lunglawmhnak le nuamhnak in a khat. Pathian a thangthat i, van vawlei hna kong hi Langhnak hi rinhlelnak ngei than ti lo dingah amah caah pek a si tiah a zumhnak a phuang.”9
GSAM 261Rang siava pakhat cu thakhat teah a neem
GSAM 261.1Topsham i hi pumhkhawmhnak a dih hnu naite ah Langhnak hna he pehtlai in mangbangza thil dang a cang. Upa Bates nih ka hnenah a chim ningin ka chim lai:—
GSAM 261.2Upa White nih cawnter dih rih lomi rangno pakhat le tohkham hnih a ngeimi bazar kengnak leng pakhat hman khawhnak a ngei. Cu leng cu a hmaiah a khamtu pheng tel loin ser a si, sihmanhsehlaw a hmailei a kheng in karbak a um i rang he a pehtlaihnak tung in thir karbak zong a um. Rangno hrawn ah ralring tuk a herh, zeicahtiah hruinak hri asilole thildang nih a sir a tong ahcun a rang tein a tuk ngaingai i, a tlan lo nakhnga a hruinak hri cu a hngetter in kaih peng a herh. Hi rangno hi an fehnak ding inn ngeitu ta a si, cun Upa White cu cawnter rih lomi rangno hna uk a hmang cangmi a si caah hi pakhat zong hi harnak nganpi a ngei lai lo tiah a ruat. Sihmanhsehlaw hi rangno hi a puarthau lio ah mi pahnih a thah cang, pakhat cu lam sir lungpi ah a hmet i a thah ti kha a hngalh ahcun, cu tluk in a i zum lai lo men.
GSAM 261.3Hi voi ah leng chungah mi pali an um: Upa White le a nupi cu hmailei tohkham ah an tthu, Upa Bates le Israel Damon cu hnulei tohkham ah an tthu. Upa White nih rang uk dingah a ralring khawh tawk in a ralring lio, Pi White nih biadik kong a chim lio ah Pathian huham cu cu pawl cungah a rung tthum i, leng chungah a tthu lio in Langhnak chungah lak a si. Langhnak chungah a luh lio in “Sunparnak!” tiah a au cu rangno cu thakhat teah a ding i a cawl dih, a lu zong a khunh. Cu caan ah Pi White cu cu sining ah a um lio in a tho, a mit nih cunglei a zoh i, leng hmailei kha a kal i rang he a pehtlaihnak tung cungah a rung tthum, a kut cu rangno a hnulei kawng ah a chiah. Upa Bates nih Upa White hnenah, “Rangno nih cu nu kha tuk in a thah lai,” tiah a au. Upa White nih, “Atu cu Bawipa nih rangno kha a uk; ka i tel duh lo,” tiah a sawn. Rangno cu rang tar bantukin a neem tein a ding. Lam sir cu pe paruk tluk a sangmi tlang a si i, dai a kiangah hram umnak hmun a um. Pi White cu a mit nih cunglei a zoh peng, hnuai lei voi khat hmanh zoh loin, cu tlang cu a kai i hram umnak hmun ah a phan; cu hnu ah minit tlawmpal a lengmang i vawlei thar a dawhnak kong a chim. Cu hnu ah a lu cu cu bantukin a um peng i tlang kha a rung tthum, leng lei ah a ra, a kut cu rangno a hnulei ah a chiah in karbak ah a kai, cu hnu tung cungah a kai i leng chungah a lut than. Tohkham cungah a tthut tikah Langhnak in a chuak, cun cu caan thengte ah rang nih, a hrawntu nih zeihmanh a fial loin, a cawlcang thok i a lam a feh than.
GSAM 262.2Pi White cu leng lengah a um lio ah, Upa White nih rang hi a neem ngaingai maw neem lo ti hnikchunh a tim. A hmasa ah rang tuknak funghreu in a tong men; a dang caan ahcun rang nih tuk in a sawn lai, sihmanhsehlaw atu cu zeihmanh a cawlcang lo. Cu hnu ah a tuk ngaingai, a chak deuh in a tuk, cu hnu ah a chak deuh rih in a tuk. Rangno nih tuknak hna cu zeihmanh ah a ruat hna lo; Daniel nih an khur chungah a zan a hman tik i vancungmi hna nih an ka an kharpiakmi chinthe hna bantukin tih a nung lo. Upa Bates nih, “Cu hmun cu tihzahnak a khatmi hmun a si, cun Langhnak hna a chuahtertu Huham nih cu caan chungah rangno a hrangmi sining kha a nemter ti a fiang,” a ti.
GSAM 262.3Hi Langhnak hi Pi White a taksa derthawmnak cheukhat ruangah a chuak menmi a si ahcun, halnak hi a chuak: rang zong kha cu bantuk in a zawt ve maw?
GSAM 262Israel Damon tehte khannak
GSAM 262.4Upa Bates nih ka hnenah a chimmi kong nemhngetnak caah, a tanglei chimmi hi hin ka pek lai:—
GSAM 262.5“Kum kul tluk a liam cia ah, Sabbath ka ul thok hnu te ah, Israel Damon nih ka hnenah Unaunu White Langhnak a hmuhnak kong a chim. Amah, Upa Bates, Upa White le a nupi cu nawlngai lomi rangno nih a dirhmi a zaangmi leng chungah an feh lio i a cangmi a si. Atu ni ah Upa Loughborough nih a nganmi, a cung i cu thil a can daan kong kha ka rel cang i, Upa Damon nih ka hnenah a chimmi he a i tlak theng.” Min ttialtu, “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, 1891 kum thla 2 ni 9.”
GSAM 263Langhnak hna kong ah Upa Bates tehte khannak
GSAM 263.1Upa Bates nih amah a tonmi cu hitihin a chim:—
GSAM 263.2“Cu hna chungah Pathian bia a dottu zeihmanh ka hmuh lo nain, ka thin a phang i ka lung a har ngaingai. Caan saupi chungah, a taksa caan saupi a derthawm ruangah a chuakmi nakin a tam deuh thil a si ti zumh ka duh lo.
GSAM 263.3“Cu caah a thinlung cu a tho lo i a daih bantukin a lang caan ah (pumhkhawmhnak lengah), mi dang hna hmaiah amah le a umpi a hawikom hna, a hleice in a u nu kha hal le hal than ding caan ka hawl, a si khawh ahcun biadik hmuh ding caah a si. Cu hnu ah New Bedford le Fairhaven ah a ra lengmang lio, kan pumhkhawmhnak hna ah Langhnak chungah a um voi tampi ka hmuh cang, Topsham, Maine ah zong ka hmuh. Cu thinlung a tho ngahnak caan cheukhat ah a um ve mi hna nih, hlenhnak asilole mi thinlung a ukmi ihhmuhtu huham a um le um lo hmuh dingah a bia pakhat cio ka ngaih le a cawlcanghnak vialte ka zoh tik i ka lunglutnak le ka ngaihchihnak a sauh ning cu an hngalh hna. Hi thil hna cu midang he hmuhnak caan ka ngeih caah Pathian ka lawm. Atu cu keimah caah zumhnak in ka chim khawh cang. Hi rian hi Pathian ta a si i, kan rian a khar hnu ... 1844 kum thla 10 in a “i tthekdarhmi,” a “tlekmi,” a “hrawkmi mipi” hnangamter le thazaang pek dingah pek a si tiah ka zum. Cu caan in “Zoh, hika ah!” le “Zoh, hukah!” ti cawlcang ruahharhnak nih Pathian mipi, a dingmi le a duhnak a ngeimi hna kha a hnokter tuk hna. An hmaiah pekmi a i kalh bantukin a langmi Cathiang tampi hrilhfiah kho lomi hna caah cu a har tuk. A hlan i fiang tein ka hngalh khawh lomi ca tampi cungah ceunak le cawnpiaknak ka hmuh cang ti ka phuang. Amah cu a i pekchanmi, a dingmi, duhnak a ngeimi Pathian fa a si tiah ka zum.”10
GSAM 263.4“Cangantu nih a Langhnak hna i ‘ruahnak hna’ cu ‘a hlan cawnpiaknak asilole cawnnak in a lakmi’ an si lo. 1844 kum thla 12 ah a hmasa bik Langhnak a hmuh tikah, amah le Portland, Maine i a pawl dihlak (cu caan ah a nu le a pa zong cu hmun ah an um) nih ‘Zanttim aunak’ cu a liam cangmi thil tiah an kaltak cang. Cu caan ah Bawipa nih amah le Portland i a pawl nih an tluknak palhnak cu Langhnak in a hmuhter. Cu hnu ah a Langhnak cu a pawl hnenah a chim hna i, an thla sarihnak i an tonmi cu Pathian rian a si ti an cohlan.”11
GSAM 2641847 kum ah Biacah pathum cu zeitindah an ruat
GSAM 264.11847 kum thla 4 ah Upa James White nih a nganmi a tanglei ca nih cu caan ah Biacah pathum cu zeitindah an ruat ti a langhter lai:—
GSAM 264.2“Khrih voihnih ratnak a zumtu phun dihlak nih hi dal (Thuphuan 14) i cang 6 le 7 ah langhtermi vancungmi cu khrihfabu le vawlei hnenah phuanmi Khrih ratnak Biacah a langhter tiah an i lungtlak.... Vancungmi pahnihnak rian cu Khrih ratnak a zumtu pawl kha Babilon a tlu cang ti hmuhter hna ding a si. An lak mi tam deuh cu ‘Zanttim aunak’ huham nih a tho hna i ni hra a phak hlan ah khrihfabu hna chung in an luatnak ding caan a hman te ah a si tiang, hi thil cu an hngal lo. Cu caah 1844 kum thla sarihnak in Vancungmi pathumnak biacah cu mithiang hna ‘hnget tein kaih’ dingah le hnulei kir loin, vancungmi pahnihnak aunak lio ah nunak thiang pawl nih an hlawtmi hmelchunhnak hna kha ‘dong’ than lo dingah ralrinnak a si i, atu zong cu bantuk a si rih.
GSAM 264.3“1844 kum thla sarihnak in Pathian mipi caah Biacah taktak cu cu bantuk ralrinnak a si ko lo maw? — A si hrimhrim.... Cang 12 nih, ‘Hinah mithiang hna tuar khawhnak a um: hinah Pathian nawlbia hna le Jesuh zumhnak a ultu hna an um.’ tiah a ti. Johan, anmah kha khuazei ah dah na hmuh hna? — ‘Hinah,’ Vancungmi pathumnak biacah caan ah a si. Teimak le hngahnak caan cu 1844 kum thla sarihnak in a si cang i, Sabbath le a dang hna a ultu pawl zong cu caan in an chuak cang caah, Vancungmi pathumnak biacah caan ah kan nung ti a fiang.”12
Notes
- Thuphuan 14:9-12. ↩
- Rom Biaknak Kong A Hmaanmi Hna, cahmai 112. ↩
- Thuphuan 14:6-12 Chung i Vancungmi Pathum, cahmai 131, 132. ↩
- Rachel Preston cu kum 1868, thla 2 ni 1 ah Vernon, Vermont ah a thi, a kum cu 59 a si. ↩
- Andrews nih a ttialmi Sabbath Tuanbia, cahmai 506, kum 1887 cachuahmi. ↩
- Ellen G. White nunnak kong tawi, cahmai 95, 96. ↩
- Hramthoknak le tthanchonak cauk ahcun Saturn i thlapa pariat a hmuh tiah a ti. Hi thlennak hi nam hlan zohfelnak cahmai hna ka kut in an chuah hnu ah tuah a si. Cu hnu ah Jupiter le Saturn i thlapa dang tam deuh an hmuhchhuah cang. ↩
- Dick ca, Arfi hna umnak vancung, cahmai 96. ↩
- Pi Truesdail nih 1891 kum thla 1 ni 27 i a kuatmi ca. ↩
- Tuurun hmete caah bia pakhat, cahmai 21. ↩
- Cu cauk, cahmai 22. ↩
- Cu cauk, cahmai 10, 11, Brunswick, Maine, 1847 kum thla 5. ↩