Adventist Pioneer
Library
aplib.orgCauk Inn
26 / 31

Dal 23 — Ngandamnak lei rianttuan hmun hna

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Ka dawtmi, na thlarau a tthanchonak bantukin, zeizong vialte ah na tthanchonak le na ngandamnak cu zeihmanh nakin ka duh deuh.”1

GSAM 358.21863 kum, thla 6 ni 6, Sabbath ah, Upa White le a nupi cu Michigan, Otsego ah Upa Cornell le Upa Lawrence nih an tuahmi Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak ah an kai. Cu hmun ah Pi White cu Langhnak pek a si i, Ngandamnak lei remhtthannak kong cu a hmai ah onpiak a si. Cu caan in thawk in, ngandamnak le ngandam tein nunnak kong ca hna cu Zohtthannak le tlangautu ah chuah an si, cun amah zong nih ngandamnak kong a sinah phuanmi hna cu a tial thawk. Cu hna chung cheukhat cu Tehte khannak nambat 11 le Zeitindah Nun A Herh timi cauk ah an chuak.

GSAM 358.3Ngandam tein nunnak le taksa, ruahnak le thlarau tthanchonak he aa pehtlaihnak ding kong cu mipi hmai ah fiang tein langhter a si. 1864 kum, thla 10 ni 25 chuak Zohtthannak le tlangautu ah Upa J. N. Andrews nih hi kong ah a biapi ngaimi ruahnak hi a pek:—

GSAM 358Ngandam tein nunnak kong ah J. N. Andrews chimmi

GSAM 358.4“Taksa a hrawktu rawl vialte hlawtnak le cawnpiaknak ttha le Pathian hmai i chia le ttha theihnak zulh in mah le mah uk khawhnak he nunnak cu ngandamnak ttha caah a herh bikmi hna chungah an tel. Kan taksa cu Thlarau Thianghlim biakinn a si. Kan thlarau ah bantukin kan taksa ah zong Amah sunparnak kan pek taktak khawh nakhnga, kan taksa thazang vialte a tling tein ngeih hi zeitlukin dah a herh! Hi kong cu atu ah kan mi hna hmai ah a hleice in langhter a sinak caah Pathian kan lawm. Ngandamnak le thazang cu kan caah a man a sung bikmi thil hna chungah an tel i, harnak caan i a liannganmi thilcang hna a hmu dingmi hna caah cun an biapi sinsin.”

GSAM 359.1Baibal ningin ngandam tein umnak le Khrihfa mah le mah uk khawhnak kong cu Zohtthannak le tlangautu ca chung lawng ah si loin, kan pastor hna nih zong an chimphuan.

GSAM 359.21866 kum, thla 5 ni 20 Vawlei huap Khrihfabu khawmpi ah, Pi White kaltlang in hi cawnpiaknak hi pek a si (cu cu Tehte khannak nambat 11 ah zong hmuh khawh a si):—

GSAM 359Ngandamnak lei rianttuan hmun tuah a herh

GSAM 359.3“A zawngmi hna le zawtnak an kham khawh nakhnga an taksa zohkhenh ning cawn a duhmi hna caah umnak inn kan tuah piak hna a herh ti ka hmuh....

GSAM 359.4“Zawtnak hlawhtling tein damter dingah aa pumpekmi le Sabbath a ultu sibawi hna nih an ukmi hmun ah zumlotu hna an rat tikah, biadik nawlhnuai ah ding tein phak an si lai. Kan mi hna le kan zumhnak taktak an theih tikah, an ruahchung cia ning cu hnehnak a tong lai i, kan cungah ruahnak ttha an ngei lai. Cu bantukin biadik nawlhnuai ah an umnak thawngin, cheukhat nih taksa zawtnak in damnak lawng si loin, sualnak ruangah a zawngmi an thlarau caah zong damnak sii an hmuh lai.

GSAM 359A rah a chuah dingmi chimchungnak

GSAM 359.5“Fimkhur tein zohkhenhnak ruangah zawtnak a ngeimi hna an ngandam deuh i nun an nuam thawk tikah, an ngandamthannak ah bawmhnak a petu hna cu an zumh hna. An thinlung cu lawmhnak in a khat i, biadik ci ttha nih cu hmun ah umnak a hmuh a fawi deuh lai; cheukhat ah cun zohkhenh a si lai, a keuh lai i Pathian sunparnak caah rah a chuah lai. Cu bantuk a man a sungmi thlarau pakhat khamh a sinak cu cu bantuk rianttuan hmun dinhnak caah a herhmi tangka vialte nakin a man a sung deuh lai....

GSAM 359.6“Damthang in asiloah tthatnak tampi hmuh in a kir thanmi cheukhat nih hmun thar hna ah kan zumhnak an phakter lai, cun biadik thantar an thlir lai. Ngandamnak hmuh duh ah kan mi hna lakah an riaknak thawngin an thinlung i ruahchung cia ning kha hlonh a si hmasa lo ahcun, cu hmun hna cu luh khawh a si lai lo.”

GSAM 360.1Aa pumkhawmmi kan mi hna vialte nih lungkhat tein bia an khiahmi cu, a cang khawh hnaanh bik caan ah Battle Creek chung asiloah a pawngkam ah ngandamnak lei rianttuan hmun on ding le sibawi rian lei ah Sibawi H. S. Lay kut ah chiah ding a si. Amah nih hlan i a cawnmi sibawi fimnak tlun ah, ti in zawtnak damter ning cawn dingin nisuahnak lei ti in damternak hmun pakhat ah kum khat nak tam a rak caan hman.

GSAM 360Ngandamnak zohkhenhnak hmun caah ram cawk a si

GSAM 360.2Cu caan ah cu bantuk rianttuan hmun dinh cu rian nganpi bantukah a lang; cun a rah chuah ding kong hi thapeknak Tehte khannak hi um lo ahcun, rian thawk ding cu an tlai kho men. Sihmanhsehlaw khawmpi a dih hnu ni tlawmte chungah, West Battle Creek i Biaceihtu Graves umnak hmun dawh, a kau ngaimi inn le ram ekar 8 cu cawk a si. Cu inn pawng ah tikhawl khan hna caah dot hnih a simi inn peh cu hmakhatte ah sak a si. Hi inn hna ah Ngandamnak Lei Remhtthannak Hmun cu on a si.

GSAM 360.31866 kum, thla 6 ni 19 chuak Zohtthannak le tlangautu ah, rianttuan hmun i chanvo tangka thawh dingah mipi hnen ah voi khatnak sawmnak tuah a si. Cu cachuahmi ah cun Michigan, Battle Creek le New York, Olcott i khrihfabu hna nih $2,625, a simi $25 cio a manmi chanvo 105, thawh dingin bia an kam cang ti zong thanh a si. Michigan peng ah ngandamnak lei rianttuan hmun hna uk ding pawlkom dinh khawhnak upadi a um lo caah, upadi ningin pawlkom dinh khawh a si hlan tiang cu thilri hna cu zohkhenhtu kut ah caan cheukhat chiah an si.

GSAM 360Ngandamnak kong tadinca thawk a si

GSAM 360.4Thla 8 ni 1 ah hruaitu hna nih phaw a ngeimi, cahmai 16 a simi, mekazin bantuk ngandamnak kong ca thla khat ah voi khat chuahnak zong an thawk. Cu cu Ngandamnak lei remhtthantu tiin kawh a si. Hi ca hi atu tiang Ngandamnak Ttha timi min in chuah peng a si i, atu ah vawlei cung ngandamnak kong ca hna lakah hmai a hruaitu a si. Hi ca nih ngandamnak le mah le mah uk khawhnak biapi hram hna kong lawng a chim lo, ngandamnak lei rianttuan hmun zong a thanh. Cu hmun cu 1866 kum, thla 9 ni 5 ah mizaw le riahtu hna caah ningcang tein on a si. Cutiin kan mi hna hnen ah hi kong chim hmasat a si caan in thla 4 a tlin hlan ah, rianttuan hmun cu cawk, a herhmi thilri bunh le rian ttuan dingin timh cia a si; cun chanvo caah $11,000 thawh ding bia kam a si i, cu chung a tam deuh cu pek a si cang.

GSAM 361Sibawi rian pawlkom dinh a si

GSAM 361.11866-67 kum khuasik caan ah Michigan Upadi Sertu Hna nih ngandamnak lei rianttuan hmun uk ding pawlkom dinh khawhnak upadi an pawm. 1867 kum, thla 5 ni 17 ah cu rian cu tuah a si, chung nawlngeihnak bia hna pawm an si, cun inn le ram le thilri dang hna cu ningcang tein thimmi zohkhenhtu hna kut ah pek an si. Cu ni tiang thawh ding bia kammi chanvo tangka vialte cu $26,100 a si i, cu chungin $18,264.87 cu pek a si cang. Cu hmun ah thiamnak a ngeimi sibawi le bawmtu bu an um i, inn hna cu mizaw in a khat zik an si. Cu mizaw hna chungin mi cheukhat cu cu hmun ah an rat hnu ah kan mi hna le biadik kong an hngalhnak thawngin kan zumhnak an rak pawm cang.

GSAM 361Ngandamnak caah a tthami hnipuan hruk ning

GSAM 361.2San vialte le ram vialte ah minung thinlung cu vawlei nawlhnuai, a nun porhlawtnak, a atthlaknak le a hni hruk ning hna nih a duh ningin a hruai khawh. Kanmah ram ah 1863 kum, Pi White hnen ah ngandamnak le hnipuan kong hmuh a si caan zong cu a dang lo. Cu cu hmeichhia hna nih cu lio i a lar ngaimi, a kulmi thir kual hna a ngeimi puan hruh an duh tuk ning in hmuh khawh a si; a kau tuk caah anmah tampi cu a lu aa letmi thli bawm chungah an kal bantukin an lang. Cu caan hrawng ah hnipuan hruk ning dang pahnih zong aa thawk i, ruahnak tampi a chuahter. Cu kong hmete chimnak nih, Khrihfabu caah tehte khannak nambat 10 ah a ummi hnipuan kong Pi White Tehte khannak cu reltu nih a fiang deuh in a hngalh dingah a bawm kho men.

GSAM 362Hnipuan hruk ning i a luan tukmi hna demh an si

GSAM 362.1A luan tukmi pakhatnak cu a hruktu duh ningin zungpi 10 in iat 1/2 asiloah cu nak tam a saumi, a hnung ah aa zammi puan hruk a si. Cu hna cu leilung ah hnuh an si kawn i, mipa hna nih ‘lam thianhnak’ tiin an kawh hna. A pahnihnak cu cu he aa dangmi taktak a si i, mipa hna hruk ning he a khat khawh chungin hruk a si. Hi hruk ning hi Ngaknu Bloomer zultu hna nih an pawm caah, ‘Bloomer hnipuan’ tiin kawh a si. A donghnak ah a min cu ‘America hnipuan’ tiin thlen a si. Hi hnipuan a thapetu hna nih khaw khat hnu khaw khat ah pumhkhawmhnak an tuah i, kan Unaunu tampi nih an hruk zong an duh. Cheukhat nih an hruk.

GSAM 362Hnipuan kong Tehte khannak pakhat

GSAM 362.2Hnipuan kong ah Pi White sinah hmuhmi kong cu Tehte khannak nambat 11 chungin catlang cheukhat ka lak lai:—

GSAM 362.3“Pathian cungah a rinum mi hna cu vawlei ceunak le leilung cite an si i, anmah nih midang an hruai khawhnak cu a man a sung ti an hngalh ringring a herh. A sau tukmi hnipuan kha a taw tukmi he an thlen ahcun, midang an hruai khawhnak cu a tam deuh an hrawh lai. An bawmh le Pathian Tuufa sinah hruai an zuam dingmi zumlotu hna cu an duh lo tuk lai. Hmutu nih an duh lo ding tiang thlennak nganpi tuah loin, hmeichhia hna hnipuan hruk ning ah ngandamnak caah remh tthatnak tampi tuah khawh a si.

GSAM 362Remhtharmi hnipuan

GSAM 362.4“Taksa cu tai temnak puan le ngapi ruh hna in tlawmte hmanh dip a si lai lo. Cuap le thinlung nih ngandam tein rian an ttuan khawh nakhnga, hnipuan cu a luat ttha tein a um a herh. Hnipuan cu kedan sau a zim tlun lei nakin tlawmte a niam deuh a herh, sihmanhsehlaw kut in khai cang loin ke kalnak lam le zin cung i a fihmi thil a tawng lo dingin a taw tawk a herh. Hi nakin a taw deuhmi hnipuan cu innchung rian a ttuanmi hmeichhia hna caah, a hleice in leng rian cheukhat an ttuan a herhmi hna caah, a tawk, a remcang i ngandamnak caah a ttha lai.

GSAM 363Taksa cu a zate in aa khat tein hnipuan in tuam a herh

GSAM 363.1“Hnipuan cu zeitluk a sau zongah, an ke hna cu mipa hna ta bantukin tling tein tuam an si a herh. Cu cu chung puan a ngeimi bawngbi, ke mit hrawng ah hridai in khihmi, asiloah a tlun lei a kau i a tanglei a fiak deuh in tuahmi hruknak in tuah khawh a si; cun kedan a phak tiang a sau a herh. Cu bantukin tuammi ke le ke mit hna cu thli hrang in humhim an si. Ke hna cu hnipuan lum in nuam tein chiah an si ahcun, thisen luannak cu aa khat tein a um lai, cun thisen cu a thiang i a ngandam tein a um lai; zeicahtiah a kiktertu asiloah taksa chungah a kal tawn ning a dawnkhamtu a um lai lo.”

GSAM 363.2Hi hnipuan sau ning hi a hnung ah aa zammi hnipuan le America hnipuan karlak i thangthat tlakmi hruk ning ah langhter a si. Mi vialte nih an hruk hrimhrim a herh ti chim a si lo, sihmanhsehlaw midang hruai khawhnak a hrawhtu le an bawmh dingmi hna nih an duh lo dingmi lam cu an zulh lai lo ti a si. Hi ah chimmi ningin an ke mit an tuam hrimhrim a herh ti chim a si lo, cu ningin tuah khawh a si ti a si. Chung hruk hnipuan sau le tahmi ke tuamnak hna hmang in, lam dang in a tinhmi cu tlinh a si ahcun, cu cu cu Tehte khannak he a zate in aa rem lai.

GSAM 363Ngandamnak caah a tthami hnipuan hruk ning i a herhmi panga

GSAM 363.3Thapiakmi hnipuan hruk ning ah ngandamnak caah a herhmi panga an um ti hmuh khawh a si, cu hna cu:—

GSAM 363.41. Tai temnak puan le tai a diptertu vialte hlawt ding.

GSAM 363.52. Thisen zalong tein luannak a dawnkhamtu ban asiloah ke cung i hridai vialte hlawt ding.

GSAM 364.13. Taksa peng vialte, a hleice in ke le ke mit hna, aa khat tein tuam ding.

GSAM 364.24. Puan hruh cu liang in thlai ding, hridai in tai cungah thlai a si ding cu zeitik hmanh ah a si lai lo.

GSAM 364.35. Hnipuan a sau ning.

GSAM 364.4A hmasa pali cu atu ah a fimmi sibawi vialte nih an thape, cun a panganak kong ah, a hnung aa zammi hnipuan le a taw tukmi hnipuan cu atu ah an pahnih in hlawt an si.

GSAM 364Hnipuan kong ah Pi Jenness-Miller chimmi

GSAM 364.51890 kum chungah New York i Pi Jenness-Miller nih, cu san i ngandamnak caah a tthami hnipuan kong fimnak a hman bikmi ca chungah, hmeichhia hna nih an hnipuan cu hmeichhia kedan sau a zim hrawng a phak tiang tlawmte cio in an tawiter a herh ti a thape, cuticun hmakhatte ah a dang tukmi thlennak a si lai lo,—cu cu Tehte khannak nambat 11 nih a thapiakmi a sau ning rori a si.

GSAM 364Sibawi Trall nih a pomhnak

GSAM 364.61868 kum ah New Jersey, Florence Heights i Ngandamnak Lei Damternak Cawnnak Sianginn i Sibawi R. T. Trall nih, thla 5 a donghnak ah Michigan, Battle Creek i kan pastor hna hmai ah zarh khat chung cawnpiaknak a pek dingin timh a si. Cu caan chungah sibawi cu Upa White inn ah a riak. Pi White cu cawnpiaknak ah a kai lo, sihmanhsehlaw sibawi nih Upa White le a nupi le Upa J. N. Andrews he ni fatin rangleng in leng an chuah tikah, ngandam tein umnak, zawtnak le a chuahnak hrampi, sii nih a chuahtermi hna le kong dang hna ah Pi White ruahnak a ngaih ding ti ruah a si. Amah nih Langhnak ah a sinah hmuhmi lawng cu a chim, sihmanhsehlaw a hngalhnak a hmuhnak hram cu a chim lo. Sibawi nih sibawi fimnak cu amah chimmi he aa rem ti a chim. Upa Andrews nih ka sinah a chimmi cu, ni hnihnak i an i biahalnak a dongh tikah, sibawi nih Pi White cu sibawi fimnak ah khuazei ah dah a cawn dih ti a hal. Amah nih hi thil hna hi zeitik hmanh a rak cawn lo, sihmanhsehlaw 1863 kum, thla 6 ni 6 ah Michigan, Ostego i a sinah hmuhmi kha a chimmi a si ti a theih tikah a khuaruah a har. Amah ruahnak vialte cu taksa rianttuan ning fimnak le ngandam tein umnak he a zate in aa rem ti, cun kong tampi ah amah sibawi nih a rak hngalhmi nakin a thuk deuh ti a chimpiak. Cu bantukin ni 5 hrawng an i hawih le an i biahal hnu ah, sibawi nih Upa White cu, ‘Zeiruangah dah ka sianginn kha kaltak in Battle Creek i pastor hna hmai ah cawnpiak dingin kawh ka si?’ ti a hal. Amah nih, ‘Pi White cu keimah bantukin, an herhmi ngandam tein umnak kong cawnpiaknak pe dingin a timh cia ve a si,’ a ti.

GSAM 365Sibawi fimnak nih a pom

GSAM 365.1Nitin nunnak ah ngandam tein umnak kong phunphun a tialmi tampi hna cu mipi hmai ah kum tampi an um cang, cun cu hna chung tampi cu atu ah Khrihfa Mah le Mah Uk Khawhnak le Baibal Ningin Ngandam Tein Umnak timi cauk pakhat ah khawm an si. Fimcawnnak a sang bikmi sibawi cheukhat nih hi catialmi hna hi fimkhur tein an zoh hnu ah, sibawi fimnak cu cu hna he a zate in aa rem ti an phuang. Ama caah cun, hi hna hi cawnnak in a hmuhmi an si lo, Bawipa nih Langhnak in a sinah a phuanmi tialnak lawng an si.

GSAM 365Sibawi Kellogg Tehte khannak

GSAM 365.2Sibawi fimnak dothlatnak hna cu 1863 kum ah Pi White hmai i Langhnak in onpiakmi he aa rem ti tehte khannak caah, Khrihfa Mah le Mah Uk Khawhnak cauk biahmaitthi chungin J. H. Kellogg, M.D., nih a tialmi bia ka lak lai. Amah cu Michigan, Battle Creek i vawlei cung a minthangmi ngandamnak zohkhenhnak hmun a hruaitu a si. Amah nih:—

GSAM 365.3“1. Chimmi catialmi hna an chuah hmasat caan ah, ngandamnak kong cu an hnen ah tialpiak a simi mi hna lawng si loin, vawlei mipi zong nih a zate hrawng in an rak zohthiam lo.

GSAM 365.4“2. Taksa nunphung remhthar a herh ti a thapetu mi tlawmte hna nih, remhtthannak biapi hram a taktakmi an thapeknak he phawt lang ngaimi palhnak hna, cun cheukhat ah a fihnung ngaimi palhnak hna, an karhter.

GSAM 366.1“3. Hmun zeihmanh ah, ahohmanh nih phawt langmi palhnak a tel lomi, Baibal le Khrihfa biaknak biapi hram hna he aa remmi, ningcang a ngei i aa remmi ngandamnak biadik khawmmi pakhat cu an rak langhter lo.

GSAM 366.2“Cu bantuk dinhmun chungah chimmi catialmi hna cu an chuak. Cawnpiakmi biapi hram hna cu fimcawnnak nawlngeihnak hmang in pomhter an si lo; fimcawnnak a hngalh ti aa porh lomi, sihmanhsehlaw Pathian ceunak bawmhnak le nawlngeihnak in a tial ti a chimmi pakhat nih a fawi i a ding tein a langhtermi an si.

GSAM 366Biapi hram hna nih fiahnak an ing khawh

GSAM 366.3“Cu bantuk a danglammi dinhmun chungah le cu bantuk khuaruahhar tlakmi chimnak he langhtermi biapi hram hna nih caan le tonnun fiahnak cu zeitindah an ing khawh? ti hi hal a tlak ngaimi biahalnak a si. A phi cu a tling bik in hmaan a si ti fiah khawhmi thilcang hna ah hmuh khawh a si.... Kum zabu cheu li cheu khat hlan ah a zate in zohthiam lo asiloah hnihsanmi ah hmanmi biapi hram hna nih mipi zumhnak le upatnak cu daite in an hmuh deuhdeuh, vawlei nih cu hna cu a thawk in cutiih pawm an rak si lo ti a hngalh hngilh tiang a si. Fimcawnnak ah hmuh thar hna le thilcang hlun hna sullam fianternak thar hna nih a hmaan ti langhternak an chap peng i, atu caan ah kum zabu cheu li cheu khat nak tam hlan i thapiakmi biapi hram pakhat cio cu fimcawnnak tehte hna nih a fek bik ningin an hngethter cang.

GSAM 366Langhnak hna cu Pathian sin in an rat ti langhternak

GSAM 366.4A dik tein cun hi thil hi a mak tukmi le Pathian hngalhnak le hruainak a langhtermi ti rinhlelh loin zoh a hau. fimcawnnak le hmuhtonak thuneihnak an nei ti a chimmi cawnpiaknak an buainak le an kalhmi hna, ruahnak dangdai tuk hna nih an hman cawhmi le diklonak tampi nih a thatnak caah a tling lomi hna karah, fimcawnnak hngalhnak le fimcawnnak an nei ti a chim lomi minung pakhat nih ngandamnak kong i cazin nganmi cawnpiaknak le ruahnak buainak le diklonak lakin a i rem awmi, a i kalh lomi le a dikmi ngandamnak thununmi hna a ser khawh hi thil mak tuk a si ti kan pawm a hau. Kum 25 chung i thil ruahnak, chimphuan, zohchunhnak le hmuhtonak nih cawnpiakmi zapi lakah nawl pakhat hmanh a tthial lo, cawnpiakmi hna a nemhnget deuh lawng a si. “Battle Creek, Mich., 1890” tiin tarikhmi a si.

GSAM 367Ngandamnak lei rianttuan hmun a tum deuh

GSAM 367.11876 ah doctor upa sinak i hmun cu J. H. Kellogg, M.D. nih a uk lioah, damnak zongah minung tampi nih an duh tuk ruangah 1877 kum thawhleh ah inn hmun a tam deuh a hau ti an hmuh. 1876 ah hmun hming cu Ngandamnak lei remhtthannak hmun ti mi in “Medical and Surgical Sanitarium” tiin an thleng, cun 1878 ah innpi thar an sak.

GSAM 367.2Hi sakmi hi a sau pe 136 le a kau pe 46, leitang khan cungah tangki pali a si. A chung vialte cu khuhnak mei nih a sat, meikhaw nih a tleu. A ong hnu reilote ah damlo le riahmang pawl nih a khah dengmang.

GSAM 367.3Caan cuahnu cu 1866 ah Pi White nih hi hmun kongah tehte khannak in a chimchungmi cu a fiang tuk in a tlin. Ngandamnak hawl ah hi hmun an rat ruangah hi minung hna kong a hmasa bikin a theimi mi tampi nih atu lio biatak tleunak cu an pawm cang.

GSAM 367Ramchung ngandamnak riak hmun

GSAM 367.4Caan hmelchunhnak hna cauk, November 22, 1877 ni ah, J. H. Kellogg he nu asilole pa pakhat lawng a ngei tti mi a unau, M. G. Kellogg, M.D. nih Howell tlang kapah, St. Helena, Napa County, Cal. khua in mial 2.5 chaklei le nichuahlei karlak ah ram a lei khawhmi kong a phuang. Crystal Springs kapah inn a sak lai, hming cu “Ramchung Ngandamnak Riak Hmun” a si lai. 1877-78 khuasik caan chungah inn an sak, cun 1878 kum hramthok ah damlo pawl caah an ong. Hi ngandamnak riak hmun cu a nu hmun, Battle Creek ngandamnak hmun vekin a tum deuh lawng si loin mi tampi nih Biacah an theih le an pawmnak hmun a si ko.

GSAM 368Pacific Ngandamnak Cazin

GSAM 368.11885 kum thal cu Vancungmi pathumnak biacah rian i tthanchonak caan a thupi tukmi a si. May thla pakhat ni ah St. Helena i Ramchung Ngandamnak Riak Hmun cu doctor fimcawnmi nih a uk. June thla ah Pacific Ngandamnak Cazin le Zu tidam lo caah thazaang phuangtu, ca 24 phawng tawi, thla hnih ah voikhat chuahmi, Upa J. H. Waggoner nih a zohkhenhmi a hramthok. Hi rian hna ruangah ngandamnak hmun ah nunnak thar a rat; kum hlan hna vekin a hlo lo, kum tin $2,000 in $4,000 tiang hlawknak a hmuh, April 1891 in dongmi kum tiang $12,000 leng a tlin.

GSAM 368.2St. Helena i Ramchung Ngandamnak Riak Hmun pawlkom an pumhkhawm 1887 ah hmun sum kongah hi chimnak an tuah: May 1, 1885 ni ah hmun a tangmi man cu $5,322.76 lawng a si, chuahmi cheu sum vialte aiawh $2,547.24 a tawi. Sawi khawmnak ah hmun nih a hlawknak vialte le a cheu sum $2,547.24 a ei dih. April 1, 1887 ah a leiba vialte hnuah hmun man cu $21,372.64 a si, thla 23 chungah $16,049.88 a tam. Hi sum lakin cheu sum $5,280 an lei, laksawng $2,497.60 an pek; cun hmun rian in a tangmi hlawknak cu $8,272.28 a si. Hi caan velah Pacific Ngandamnak Cazin cu a khuhnak he 32-phawng thla tin chuah a si, cawnpiaknak le hmun thupitnak phuanhnak ah a bawm deuh.

GSAM 369Bawmtu rian

GSAM 369.1Ngandamnak thawngtha phuangtu cauk January 1891 ah Battle Creek ngandamnak hmun kongah Dr. J. H. Kellogg nih hi a chim:

GSAM 369.2“Hmun hi a um caan kum 25 chungah mirethei pawl caah damnak a pekmi sum cu $100,000 leng a si, hramthokah pekmi cheu sum aiawh voi tampi a si.”

GSAM 369.3“Hmun hi mirethei caah a tuanmi rian lengah, thawngtha phuangtu rian phuan dingtu, damlo zohkhenhtu hna, rawl chuan cawnpiaknak sianginn cawnpiaktu hna le thawngtha phuangtu rian phun phun caah an zirhmi minung dang hna a thlah.”

GSAM 369Pa le nu um lomi fa hna caah dilnak

GSAM 369.4Vawlei huap Khrihfabu khawmpi ah March 8, 1891 ni, Dr. Kellogg nih pa le nu um lomi fa hna caah lungthin takin a dil. A chim: “‘Hmun pakhat lawng he pehtlai lomi aiawhtu’ ah an ka chiah, cun aiawh um lomi hna—zohkhenhtu um lomi fa hna—ka aiawh lai.”

GSAM 369Pi Haskell nih $30,000 a pekmi laksawng

GSAM 369.5Inn thawngtha phuangtu cauk January 1892 ah pa le nu um lomi fa hna caah inn sernak sum pek dingin dilnak thazaang a um. Cazin cuahnu ah inn caah an tiammi sum $17,716 a tlinmi minung hming hna an um—rianpi caah hi sum cu a tling lo tiin rian ser tu hna nih an ruat, cun rian a hnu lei a tlak lai tiin an phang. Asinan hramthok in dong tiang a hmuntu le “tlang thong khat cung i caw hna” a neihtu nih thil a remh; kan zumhnak um lomi Chicago khawmi, Mr. Frederick Haskell nuhmei Pi Caroline E. Haskell nih hi bawmtu rian a tuah lai ti a theih tikah inn saknak rian uk pawl kutah $30,000 a pek. A duhmi cu hi sum vialte fa hna inn saknak caah lawng hman, hlanah sermi ruahdan vekin thazaang le zauh a si mi ruahnak in hman, cun a thiihmi pasal hming in Haskell cinghnak inn ti a si lai ti lawng a si.

GSAM 370.1Hi pekmi sum ruangah Ngandamnak thawngtha phuangtu le bawmnak pawlkom nih kum cuahnu ah inn an sak khawh, cun fa hna caah an ong. Hi inn cu Jan. 25, 1894 ni ah Pathian caah an hlan. Hi ni hnu tam pi kum hna ah fa hna, bawmhtu hna le cawnpiaktu hna telin innchungkhar cu mi za tiang a si.

GSAM 370James White hming cinghnak inn

GSAM 370.2Hi fa hna zohkhenh le bawm lengah, hi pawlkom nih James White hming cinghnak inn ti mi bawmtu hmun dang zong a uk, cui hmun ah kum upa le inn um lomi mi 20 leng an um, an zohkhenh le an nuamhter.

GSAM 370Ngandamnak thawngtha phuangtu hna

GSAM 370.3Hi rian lei ah minung hna bawmnak caah fehternak dang pakhat cu ngandamnak thawngtha phuangtu hna zirh a si tikah an tuah. Hi rian nih minung hna a tthangcho tiin Pi White nih Preston, Australia in September 16, 1892 ni ah hi a ngan:

GSAM 370.4“Tu ah pakhat ummi hmunah zirhmi mi za um dah seh ka duh. Cuvekin a si a hau. Zawtnak lei fimcawnnak um lomi thawngtha phuangtu aiin pasal le numi hna cu ngandamnak thawngtha phuangtu si in an bawm khawh deuh.”

GSAM 370.5Hi phun rian nun pumpi pek dingin zirhnak an lakmi minung zat cu hi ca ngan hnuah a tam tuk.

GSAM 370Ngandamnak rian a tthanchonak

GSAM 370.6Ngandamnak thawngtha phuangtu cauk January 1894 ah ngandamnak rian a tthanchonak kongah thil thupi hna a chimmi ca tawi a um. Hi vekin a rel:

GSAM 371.1“Ngandamnak lei remhtthannak hmun cu 1866 ah an bu ser. Battle Creek, Michigan i a san deuhmi khua hmun hnihnih le a vanmi hmun nuam i innkhar hmete an lei. doctor pahnih, tikholh bawmtu pahnih, damlo zohkhenhtu pakhat (zirh lomi), bawmhtu pathum asilole pali, damlo pakhat, harsatnak phun hmuahhmuah le hi hmun le a hram i sermi ruahnak hna caah zumhnak tampi—hi cu tu a ummi rian hramthoknak a si. Ngandamnak lei remhtthannak hmun tiin an thei.”

GSAM 371.2“Hlan inn hmete hmun ah tu ah inn a um, a sau pe 312 le a thuk pe 100, tangki ruk, riahmang mi 300 a co. fimcawnnak thar nih damlo zohkhenh le damter dingin a ruah khawhmi hmanrua vialte he a tling. doctor 10, an tam deuh cu an rian phun ah fimcawnmi hna, doctor pawlkom an si. damlo zohkhenhtu le bawmhtu dang hna cu mi 300 leng innchungkhar an si; hmun hi riahmangtu pawl cu United States peng tin in le ram dang tampi in an ra. A innka cu thawngtha phuangtu caah, ram chung a si zong ram leng a si zong, hming phun zei hmanh si, an ong ringring; an riahmi lakah thawngtha phuangtu pakhat asilole anihnih an um lo caan cu a tawm.”

GSAM 371ngandamnak hmun damnak inn

GSAM 371.3“Damnak inn cu 1888 ah an sak, a sau pe 100 le a kau pe 60, tangki nga a si. Cunglei tangki pathum cu ngandamnak hmun i pum hlainak lei, damlo khan hna le damlo tampi umnak khan zau hna caah an hman. Mirethei caah hmun rian tuannak rian hmun pawl zong hi hmun ah an um. Inn hmete sawmnih, an lakah a cheukhat cu khuhnak mei nih a satmi le innpi vekin electric tleu nih a tleumi hna, hi inn velah an khat, damlo asilole cawn zirtu hna nih an khat. Ngandamnak thawngtha phuangtu damlo zohkhenhtu hna zirh dingin sianginn cu July 1, 1884 ni ah an bu ser. Thla ruk hmasa ah cawn zirtu 35 an nganlut.”

GSAM 372Rian tuan dingin fehmi hna kong chimchungnak

GSAM 372.1St. Helena, Cal. i um ngandamnak hmun kongah Pi White nih Tramelan, Switzerland in February 6, 1887 ni ah ca a nganmi chungah hi a chim:

GSAM 372.2“Hi hmun i rian tuantu pasal hna nih i niam le thu an ngai, Pathian duhmi an tuah ahcun Pathian nih hmun hi a nungter le a tthangcho ter lai a ti. Cun hi hmun in Pathian pekmi tleunak in midang hna thlawsuahnak pek dingin thawngtha phuangtu hna thlah an si lai. Hi hna nih Jesuh thlarau in hmun sang i milem hna an phawh lai; zumlonak le thilthawhmi hna an langhter lai, cun tu ah diklonak, i nuamhter awknak, i sum lonak le sualnak lawng a umnak hmun ah biaknak dik, thianghlimnak le thianghlim nunnak an phun lai.”

GSAM 372.3Hi bia hna cu hmun phun dang hna zongah a thazaang cu a bang ti kan chim khawm.

GSAM 372Ngandamnak rian ah tlinhnak cu tiam a si

GSAM 372.41891 ah Khrihfabu caah pekmi tehte khannak dang pakhat chungah hi kan rel: “Ngandamnak lei remhtthannak kongah ngaihvenhnak thawhter dingin tuanmi rian vialte cungah Pathian thlawsuahnak a um lai; hi rian hi hmun hmuahhmuahah a hau. Hi thil kongah thawhtharhnak a um a hau, ziangah ti ahcun hi rian hmangin Pathian nih rian lianpi a tuah duh.”

GSAM 372America Ngandamnak thawngtha phuangtu sianginn

GSAM 372.5Tleunak cu a cheukhat cheukhat in a feh, zawtnak damter dingin a dikmi lam a tthangcho, cun June 1895 ah ngandamnak fimcawnnak hmun bu ser dingin duh a um. Hi duhmi zulh in America ram Ngandamnak thawngtha phuangtu sianginn cu ser a si, Ni sarihnak Adventist Ngandamnak thawngtha phuangtu le bawmnak pawlkom tangah ram chung le ram lengah rian tuan dingin doctor hna zirh caah a si. Hramthoknak puai cu Battle Creek ah September 30, 1895 ni an tuah, cun cawn zirlai 40 he October 1 ni ah sianginn cu an ong.

GSAM 372.6sianginn phuanhnak ca chungah hi kan rel:

GSAM 372.6“sianginn cu Illinois peng daan tangah Chicago ah bu sermi a si. Cawnnak caan cu United States i doctor sianginn tha bik hna vekin a tling lai. Cawnpiaknak cu cheukhat Chicago ah, cheukhat Battle Creek, Mich. ah pek a si lai.”

GSAM 373.1Ngandamnak thawngtha phuangtu rian caah i timhtuahmi hna kongah Ngandamnak thawngtha phuangtu cauk August 1895 ah hi a ngan:

GSAM 373.1“Tu ah Battle Creek ngandamnak hmun damlo zohkhenhtu zirh sianginn i zirhmi damlo zohkhenhtu hna cu 250 leng an si; hi hna lakah tu ah ngandamnak thawngtha phuangtu rian tuan khawhmi hmuahhmuah nih an rian hmun an nei. damlo zohkhenhtu hna cu South Sea Islands, India, West Indies, South America, United States ram peng thlang hna caah 25 asilole 30, le khawpi lian hna caah an herh.”

GSAM 373Ngandamnak thawngtha phuangtu rian a tthanchonak

GSAM 373.2ngandamnak hmun thawngtha phuangtu damlo zohkhenhtu hna pawl tlinhnak puai Tabernacle ah November 5, 1895 ni an tuah lioah Dr. Kellogg nih hi a chim:

GSAM 373.3“Kum 12 hlanah hi phun puai ah damlo zohkhenhtu pahnih an tlin. Tu ah damlo zohkhenhtu pawlkom cu 300 le 400 kar an si. ngandamnak hmun ah doctor 19 an um, hmun vek dangdang, ngandamnak hmun he i pehtlaihnak nei le Ngandamnak thawngtha phuangtu le bawmnak pawlkom nih a zohkhenhmi hmun hna ah doctor 22 an um. Kan damlo zohkhenhtu hna lakah 53 cu ram dangdang ah an um—Sweden, Mexico hlan, Africa Gold Coast, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa le British Guiana ah. Ngandamnak cawn zirlai 63 an zirh. Hi hna lakah 41 hi hmun ah an um, 22 cu Michigan University le sianginn dang hna ah an um. Tuni zanah damlo zohkhenhtu 22 an tlin, an zapi cu damlo zohkhenhtu vekin an feh khawh dingin an tlin.”

GSAM 373.41902 tiang kan ngandamnak hmun hna an tthanchonak kan zoh ahcun Battle Creek ngandamnak hmun, a ngandamnak sianginn le damlo zohkhenhtu zirh sianginn he, Ni sarihnak Adventist hna nih an neihmi phun cu vawlei pumpi ah a lian bik a si.

GSAM 374Innpi hna cu mei nih a kang

GSAM 374.1February 18, 1902 zan ah innpi lian, a hmanrua tha hna he, le damnak inn kau cu mei nih a kang dih. Caan cuahnu ah inn chungah damlo le riahmang mi 400 an um, asinan doctor, damlo zohkhenhtu le bawmhtu hna nih rian ngam in an chuah, Bawipa nih a hleice in a zohkhenh ruangah mi hmuahhmuah cu hma a fak tukmi um loin inn chungin an chuah khawh.

GSAM 374ngandamnak hmun thar

GSAM 374.2Inn hlan aia tam le a cak deuhmi inn dang cu inn hlan hmun ah an sak. Tu inn lungphum cu May 12, 1902 ni ah an phun, cun May 31, 1903 ni ah inn cu an hlan. Hmun uk tu hna nih inn thar kongah hi an chim: “Thir, lung, tlakrawh le siment hmangin sakmi inn a fek le a tlo khawh chungin a fek le a tlo a si.”

GSAM 374.3“Hmun hmanrua cu thil vialte ah a thar bik, a tling bik, a thiang bik, a rem bik le a cak bik a si; tuah tling dihmi Battle Creek ngandamnak hmun nih damlo hna caah a pekmi hmanrua le remhning cu zei hmanh nih a kan deuh lo ti kan zum.”

GSAM 374.4“Hmun uk tu hna i ruahdan cu damlo zohkhenh dingin fimcawnnak dik ah pawmmi lam thar le hmanrua hna vialte hmun pakhat ah thawi khawm, remhning tha tangah bu khat si ter, cun ruahnak nei le rinum in an hman ding hi a si.”

GSAM 374ngandamnak hmun tampi ser ding

GSAM 374.5Hi minung hna caah pekmi tleunak cu Bawipa nih vawlei pumpi ah ngandamnak hmun tampi, a tlar in a tum lo mi hmun hna, a umter duh ti a si; innpi lianngan tlawmpal lawng umter a duh lo. Kan lung a nuam ko, a hleice in kum 10 a liamcia chungah vawlei hmun dangdang ah ngandamnak hmun hmete an ong. Vawlei huap Khrihfabu khawmpi kum cauk 1904 chungah hi hmun hmete 50 leng hming an um.

GSAM 375ngandamnak hmun hna cazin

GSAM 375.1Hi hmun hna an sernak thil a cangmi kong chim cu ngaihvennak a si khawh, asinan kan ca hmun a tawi ruangah an umnak ram le ram tin zat lawng kan ngan. United States ah 35; Britain ram lian ah 3; Germany ah 1; Switzerland ah 1; Denmark ah 1; Norway ah 1; Sweden ah 1; South Africa ah 1; Australia ah 2; New Zealand ah 1; Samoa Island ah 1; Mexico hlan ah 1; India ah 1; Japan ah 1.

GSAM 375Damter hmun hna cazin

GSAM 375.2Hi ngandamnak hmun hna lengah damter hmun 22 an um, cui hna lakah 17 cu United States ah an um; pakhat Jaffa ah, pakhat Jerusalem, Palestine ah; pakhat Guadalajara, Mexico hlan ah; pakhat Kimberley, South Africa ah; pakhat Rockhampton, Australia ah. Hi hna lengah sa tel lomi ei ding thianghlim le ngandamnak caah rawl zuar hmun 26 an um, cui hmun ah minung nih thianghlim ngandamnak rawl an lei khawh, le nun dan dik kongah cawnpiaknak an hmuh khawh.

GSAM 375.3Ngandamnak lei remhtthannak ruahnak hna an tthanchonak kongah hi cazin nih Bawipa nih hi rian hmangin “rian lianpi a tuah khawh” ti 1866 ah chimchungmi a langhter. Cunin 1863 ah chimchungmi vekin “ngandamnak lei remhtthannak ruahnak hna” nih “Bawipa rat tikah thlen dingmi minung hna caah i timhtuahnak” ah an rian an tuan khawh ti zong a langhter. Cun hi ngandamnak hmun hna cu voi za lengin an tthangcho, an sermi le an ruahmi rian cu a rei lo tein an tlin ko seh.

Notes

  1. 3 Johan 2. ↩

Note

Back