Dal 21 — Rian chung i hruaitu kut
GSAM 322.1“Ka nih na kal ding lam ah ka cawnpiak le ka zirh ding.”1
GSAM 322.2Bawipa a zumhnak ah a rinsan tu caah, a zohkhenhnak cu tikcu hna zawngin langhter a si. Asinain, a zohkhenhnak hi a danglam deuh in kan hmuh caan a um, tihphannak le thilthalo hmuhmi le hmuh lomi lakah a luatpiaknak pawl, le a biadik phuan chonhternak caah Pathian hruainak pawl an si. Hi dal nih a chimmi thu cu hihi an si.
GSAM 322Michigan ram i Langhnak hmasa bik
GSAM 322.3May thla, 1853 kum ah Upa White le a nupi nih Michigan an tlawh. Buffalo, N.Y. ihsin nitlak lam an rat hnuah hi an voihmasa bik a si. May thla Sabbath ni netabik ah Tyrone ah an um, cutawk hmun ah Pi White cu langhnak in ram chung Sabbath a ultu pawl hna pawlkom dangdang le anmah chungah thilthalo rian a tuan khawhmi kongah ralrinpekhnak a hmuh. June 2 ni ah Jackson i, a hmuhmi thil pawl kha foolscap phun catlap parah cahmai riat a ngan. Cafung le cahang in ca fiangte ka nganpiak tthan ding ti thu he, langhnak kong khedan in nganmi ca pakhat a ka pek.
GSAM 322Thiannak a phuangmi nunau pakhat
GSAM 322.4A hmuhmi thil dangdang lakah, kan minung pawl karlak i luh awk a zuammi nunau pakhat kong khal a um. Pi White nih nunau cu thiannak nasa zet a phuangmi a si ti a chim. Pi White nih a hmuh hlan ah a hmu dah lo, langhnak chungih a pekmi thu lawng lo cun a kongah hngalhnak a nei lo. Nunau nih a tuahmi lamzin lawng a chim lo, asinan, an mawhchiat tikah, mithiang aa lawhter in, “Bawipa nih ka thinlung a hngalh,” ti ding a si ti khal a chim. Nunau cu tlangram cungah tlangval pakhat thawn a feh rero, a pasal upa cu inn ah anmah thilthalo rian caah paisa a tuah rero. Pi White nih Bawipa nih a hmuhtermi cu, “Nunau nih thiannak a phuang ko nan, amah le tlangval cu thupek sarihnak an buar,” a si ti a chim. Hihi kong ca nganmi ka thilkhawn chungah ka ret in, thil cu ziangtin a cang lai ti ka hngak hnemhnem.
GSAM 323Vergennes, Mich. i pumhkhawmhnak
GSAM 323.1Jackson, Battle Creek, Bedford le Hastings ah pumhkhawmhnak kan nei hnuah, Kent Co., Vergennes ah kan thleng, cutawk cu nunau cu a umnak hmun a si. June 11 ni, Sabbath a thok hlan reilote ah zan riahnak hmun ah kan thleng. Kan riahnak cu Christian biaknak phu pastor a rak si dahmi Upa White inn a si. Ram thar a rak si ruangah, kan pumhkhawmhnak caah mil thum hla deuh ah sakthar mi rawlkhonnak inn lianpi ah timhtuahnak an tuah. Langhnak chungih hmuhmi nunau cu pumhkhawmhnak hmun lenglam ah mil hnih hla deuh ah a um.
GSAM 323Biaknak aa hruhchihmi nunau caah tehte khannak
GSAM 323.2June 12 ni, zing 10:30 ah rawlkhonnak inn lianpi chungah pumhkhawmhnak caah kan tla. Pi White cu chimnak hmun veilam kar ah a to, keimah cu a kiangah ka to, Upa Cornell cu ka kiangah a to, Upa White cu chimnak hmun vor ah a ding in a chim. A chim thok hnuah minit 15 hrawng ah, upa pakhat le tlangval pakhat an lut in chimnak hmun kiangih hmai tohkham ah an to. Anmah thawn nunau tluang, a pianhmang dum deuhmi pakhat innka kiangah a to. Upa White nih caah reilote a chim hnuah, Pi White cu a ding in pastor pawl nih an pekmi rian an siat lo dingin an zohkhenh awk a si tiin a chim, “Bawipa thilri a putu nan thiang uh” ti thu a hman. Nunau pakhat cu a pasal si lomi pa dang he ram chung kal dingin kawh cu Pathian remruatnak a si lo ti a chim. Cule, a fiangte in a chim,
GSAM 323.2“Innka kiangah reilote to nunau nih Pathian nih phuangtu rian tuan dingin a ko mi ah a langter. Cabuai hmaiah atu te a tomi hi tlangval thawn a feh rero, a pasal, upa cu—Pathian nih zaangfah sehla!—inn ah anmah sual rian caah paisa tuah dingin a thawk. Amah cu thianghlim zet, thianghlimtermi a si tiin a phuang, asinain, thiannak kongah a phuangmi pawl hmuahhmuah thawn, Pathian nih amah le tlangval cu thupek sarihnak an buar ti a ka hmuhter.”
GSAM 324.1Cutawk hmun i um hmuahhmuah nih Pi White cu rawlkhonnak inn lianpi chungah an lut hlan ah hin minung pawl hi a hmu dah lo ti an hngalh. Anmah lakin a thlenda in an zohter le an nunphung a chimfiangmi nih cutawk hmun i um pawl thinlungah thil a tuah, langhnak pawl an zumhnak le an rinnak a thazangter.
GSAM 324Chimchungmi tongkam pawl
GSAM 324.2Pi White nih a tehte khan tikah, Pi Alcott, an mawhchiatmi nunau kongah hmuahhmuah nih an zoh ringring, ziangtin a cohlang lai le ziang a tuah le a chim lai ti an hngak. Amah nih a sualnak hi a si lo sehla, a sualnak hmuahhmuah a hnial dingin a ding ding ti kan ruat khawh. Asinain, a sual in a siat tuk ahcun, a dik ti a hngalh ko nan, hmuahhmuah a hnial ding khal a si. Cu ai ah, tehte khannak nih a chimmi vekin, an mawhchiat tikah a tuah dingmi cu a tuah. Mi hmuahhmuah nih an zoh lio ah duhsah tein a tho i a ding, mithiang aa lawhter in duhsah tein, “Bawipa—nih—ka—thinlung—a—hngalh,” tiin a chim, cule tongkam dang chim loin a to. Tehte khannak nih a chim dingmi kha a chim, a chim dan khal cu a bang.
GSAM 325Sualnak a phuang
GSAM 325.1A si taktak, Pathian nih an thinlung a hngalh, anmah hna khal sual an puhmi bantukin an sual ti an hngalh. Cucaah, hnuah tlangval nih hmunhma chung i a ummi Pa Gardner nih fakpi in a halh tikah, “Pa Gardner, Pi White nih kan kongah a chimmi cu a dik tuk,” a ti. Nunau khal nih 1862 kum Greenville ah Pi Wilson hnenah, “Unau nu White dokalh in tongkam khat ka chim ngam lo, Pathian a dotu ka si lai ti ka tih ruangah,” tiin a chim hnuah, amah le tlangval kongah hmuhtermi cu a dik ti a phuang.
GSAM 325Messenger pawlkom
GSAM 325.21853 kum sikpar caan ah Michigan i lungawi lo mi hna malte an kom in Messenger of Truth ti ca an chuah. Hihi ca le a tuah tu pawl caah an rian cu tthanchonhternak ai ah siatnak le hminthanhloh zong a bang. A ca chungah thuthalo tampi an ngan, biacah chungih kan rian an buaiter. Hihi kanmah caah hmailei dokalhnak lianpi thawn kan ton voihmasa bik a si ruangah, an hminthanhlohnak kan let ding cu kan rian a si ti kan ruat. An thuthalo le thuphan letnak nih biadik tthanchonhternak caah kan hman dingmi caan a lak, cule hi dokalhnak a thawktertu cu rinhmainak um loin Satan a si i, hihi cu a duhnak he a rem zet. Cuti in caan cu June 20, 1855 zan tiang a um, Upa White le a nupi, Upa Cottrell le keimah nih Oswego, N.Y. ah pumhkhawmhnak kan khar hnu tiang. Kan pumhkhawmhnak ah Lillis pakhat nih minung lakah thuthalo ca pawl a sem ruangah kan buai. Hihi kongah kan rian ziang a si ding ti thu cu voihnih kan ruat. A thuthalo pawl letnak hmaisa hna nih an thuthalo dang tampi chuahter lawng a si.
GSAM 325Thurawn le chimchungnak
GSAM 325.3Cuti zan ah Oswego khua i John Place innah thlacamnak pumhkhawmhnak an tuah. Pi White cu langhnak pek a si, cule “Messenger pawlkom” ti minung pawl kongah kan ruat lo in, biadik phuangin kan rian kan tuan rero ahcun, anmah karlak ah doawknak an tuah lai, an ca khal a hlo lai; cule hihi a cang tikah kan minung zat cu voi hnih in a karh lai, ti a hmuh. Hihi tehte khannak cu Bawipa hnen ihsin a rat ti kan zum ruangah, kan thil tuah cu a thawn a remh zetin kan thok.
GSAM 326Messenger pawlkom le an ca an tlaksiat
GSAM 326.1Biadik rian cu rang zetin a tthang, Messenger pawlkom cu anmah karlak ah buainak an nei. Caan tawi te ah pawlkom cu an darh, an hruaitu tampi nih Sabbath an thlah. An ca cu zohkhenhtu an um lo ruangah a kin, cule caan reilote caah ca remtu a si dahmi nih sianginn cawnpiak rian ah a thinlung a pek. Asinain a mah le mah uk hmasa lo ruangah, a cawnpiakmi siangngakchia pawl uknak ah a tling lo. A sianginn i tlangval pakhat a remh tum tikah pangpawi meithal a suah; meithal cu tek tiah a awn nain a puak lo. thah tumtu pawl lakih luat awkah zan ah Canada ram ah a tlan.
GSAM 326Advent rian parih a cangmi
GSAM 326.2Cuti caan ah kan minung pawl karlak ah remnak le pumkhatnak cu hmaisa hlan ai in a nasa deuh. Biacah thawn kan feh chonhternak caah kan zuamnak pawl kan tuah tikah, lam hmuahhmuah ah innka an awn.
GSAM 326.3Zohtthannak le tlangautu, Vol. 11, No. 10, Jan. 14, 1858 ah ca remtu nih Messenger rian thil a cangmi kongah a chim: “Zohtthannak le tlangautu siatnak tuah an zuam caan ah, ca chuahnak hmun i khrihfabu thilri cu $700 lawng in an ruahman. Cucu hnuah $5,000 tiang a thleng. Caan hmaisa ah paisa pek in ca a la tu pawl cu 1,000 hrawng an si, atu cu 2,000 an si, cule paisa pe lo in a lami tampi khal an um.”
GSAM 326.41858 kum ah Messenger pawlkom an then in an darh, Messenger cu a um lo. Cucaah, a cungih nganmi nambar pawl cu thil a relpi zet. Zohtthannak le tlangautu ca paisa pek in a la tu pawl an zat cu voi hnih a karh vekin, zumtu pawl cu voi hnih ai in an tam deuh. Cuti ruangah June, 1855 ah Pi White hmangin a chimchungmi cu a tlin.
GSAM 327Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak hmasa ruatnak
GSAM 327.1Biacah hmasa caan ah, hmun tha dang kan hmuh lo tikah sianginn chungah pumhkhawmhnak kan nei. Voi khat cu sianginn pakhat chungah minung an tam tuk, cuti hmun bangmi sianginn pahnih nih khal an kham lo ding. Hmuahhmuah nih an theih khawh nakhnga, chimtu cu awnka hmai ah a ding in innchung i um pawl le rangleng chungah an to mi, cule hrial parih to mi minung tam deuh hna hnenah a chim. Minung pumhkhawmnak lianpi hmuhmi nih thlam hmanin pumhkhawmhnak tuah ding thu a ruatter.
GSAM 327Battle Creek, Mich. i Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak hmasa bik
GSAM 327.2Cucaah May 22, 1854 ni ah Upa James White le thurawn i ummi dang pawl nih pumhkhawmhnak caah thlam hman ding cu a rem ti an ruat. Caan cu thlam lianpi pawl hi hunruanghman, ran hmuhter le thil hmuhter dangdang caah si lo cun an hman tlem. Michigan cu Ni sarihnak Adventist hna nih cuti rian tuahnak an zuamnak ram hmasa bik a si. Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak hmasa bik cu June 10, 1854 ni ah Battle Creek ah a thok. Atu caan ah thal caan i cuti pumhkhawmhnak hman dan cu a lian tuk.
GSAM 327Riahnak hmun i Pathian biak pumhkhawmhnak ruatnak
GSAM 327.31868 kum ah rian tthanchonter dingah thil thupitak pakhat an tuah. Riahnak hmun i Pathian biak pumhkhawmhnak tuahnak cu an ruat dih, cule kan minung pawl pumhkhawmnak lianpi caah cuti tuahnak cu lam tha zet a si ti an lungtong. Pathian biaknak caah thlam lianpi le innkhatkhat caah thlam tawi pawl an nei, minung pawl cu an nuam in an um, cule ni zeimaw zat thurawn le biaknak ah an hmang khawh.
GSAM 328Wright, Mich. i Riahnak hmun i Pathian biak pumhkhawmhnak hmasa bik
GSAM 328.1Riahnak hmun i Pathian biak pumhkhawmhnak hmasa bik cu Sept. 1-7, 1868 ni ah Wright, Mich. ah a um. Kan minung pawl hi pumhkhawmnak lianpi pawl cu an tam tuk, rian hmun dangdang ah kumtin riahnak hmun i pumhkhawmhnak hrawng 50 ai in an um. America ram lawngah si lo, Europe, Australia, New Zealand le South Africa ah khal hihi an tuah.
GSAM 328.2Cuti phun pumhkhawmhnak kan minung pawl nih an tuahmi lakah a lian bik cu 1893 kum ah Lansing, Mich. ah a si. Pumhkhawmnak lianpi chungah innkhatkhat i ummi minung 3,400 an um, cule innkhatkhat thlam 500 ai in an um. Riahnak hmun i thlam dangdang tuahnak ah thlam puan yard 150,000 ai in an hman.
GSAM 328Relriat siatnak ihsin luatnak
GSAM 328.3Kan thlam luan hmasa bik, 60 hril sau mi, lei ding ti an relhmi ni hnuah (May 23, 1854), Upa White le a nupi cu Jackson, Mich. ah an um lai in Wisconsin ah feh ding an si, cutawk ah reilote rian an tuan ding. Tlai ah D. R. Palmer inn ah, rel hmun kiang te ah kan um. Tlai ah voi tampi Upa White nih, “Hihi fehnak kongah ka ruahnak cu danglam zet; asinan, Ellen, kan rian ruatmi cu a um, kan feh a tul. Rian ruatmi hmun ka nei lo sehla, zanti ah ka feh lo ding,” a ti.
GSAM 328.4Zan a thlen in rel cu a thleng ding caan a si tikah, thlacamnak kan tuah. Upa White le a nupi fehnak ah himnak an hmuh awkah hmuahhmuah nih thla kan cam. Kan ding tikah Upa White nih Bawipa nih anmah a zohkhenh in a kilhim lai ti a zumhnak a phuang.
GSAM 328.5Zan 8 ah anmah thawn rel ah ka feh, tohkham hawlhnak le an thilri remhnak caah bomh dingin. A caan ah ihnak rel an ti mi, tohkham sang nei rel khat chungah kan lut. Pi White nih, “James, hihi rel chungah ka um khawh lo, hi hmun ihsin ka chuak a tul,” a ti. Rel dang, a kar ah tohkham ka hawlpiak. Pi White cu a thilri a khawngah ret in a to, asinain, “Hihi rel ah ka inn vekin ka ruah lo,” a ti. Rel awn a awn, “Dam tein” ti tawi te kan chim hnuah Cyrenius Smith innah zan ka um dingin ka feh.
GSAM 329.1Zan 10 hrawng ah, Chicago lamah a feh dih ti kan ruatmi Upa White innka khoh a kan theih tikah kan hmuahhmuah kan mangbang. Rel cu Jackson nitlak lam mil 3 ah relzin ihsin a tlu; rel tampi le rel thawk cu a siat hmuahhmuah, minung malte an thi, asinain amah le Pi White cu an dam tein an luat, a ti. Ratha le sakok a hawl hnuah, Abram Dodge thawn Pi White hawl dingin a feh. Upa nih Pi White cu a kut in a cinmi cerh ram le tiva te pakhat a lanpiak hnuah, thilsiatnak hmun ihsin hla deuh himnak hmun ah a ret.
GSAM 329.2Zingte ah Pa Dodge thawn rel siatnak hmuh dingin ka feh. Lamzin nih relzin a tanmi hmun ah cawtum pakhat relzin parah a it. Rel thawk nih ran hma khamtu thilri a nei lo, cucaah ran a thal tikah veilam lamah relzin ihsin a tla. Rel thawk lei a thok tikah thilri keng rel, Upa White cauk khawng a kengmi cu relzin ihsin a suak in a siat lo. Rel neta khualtlawngtu rel khal minung kut tloin rel dang hna ihsin a then, relzin parah dai tein a ding. Rel thawk le a dunglam meihol le ti kengtu rel cu relzin ihsin leilung parah thir sau 6 asilole 8 an kal, cule rel thawk cu thingkung hram, hril 3 vel a tum, ah a thok. Rel thazang ruangah rel thawk cu a tanglam a cung lei ah a um tiang a let, cule a dunglam meihol le ti kengtu rel a hnulei cu a mer in relzin cungah a kalh in a um. Rel pumpi thazangin rel thawk siatnak a thok, cule thoknak voihnih a cang. Rel thawk a thokmi rel hmasa cu rang rel a si, cule thingte vekin a siat. A thilri hmuahhmuah thawn a dunglam meihol le ti kengtu rel parah le a kiangah thilsiatnak a si. Rel pahnihnak cu rel phun pahnihnak a si, khualtlawngtu 18 an um, pakhat a thi, a dang hmuahhmuah cu an siat deuh. Ihnak rel nih a kal cang ruangah hihi rel cu pahnih ah a then. Ihnak rel hmai lam cu thiltep in a siat, Pi White nih um dingin a nuam lo ti rel chung tohkham cu a siat hmuahhmuah.
GSAM 330Pathian luatpiaknak tehte
GSAM 330.1Rel siatnak kan zoh, cule rel siatnak hmun ihsin thir sau 15 hrawng hla ah Upa White le a nupi an ummi rel cu amah tein dai tein a ding ti kan hmuh tikah, kan thinlung chungah, Pathian nih thlacamnak a theih, a sal pawl himte in an luat khawh nakhnga, a vancungmi nih cuti rel kha a thenpiak a si maw, ti kan ruat. Rel khamtu nih cu a then lo ti a chim, cuti cang caan ah rel dinghmun parah minung pakhat hmanh a um lo ti a chim, cule rel rian tu pawl hmuahhmuah caah ziangtin a cang ti an mangbang. A danglam bik cu, thlaih le thir kual pahnih in an kek lo, thir kual cu thlaih thawn rel siatmi rel dinghmun parah kut fimkhur in an ret vekin a um.
GSAM 330.224 ni zan ah relzin cu thilsiatnak ihsin rel pawl an kal khawhnak dingin a thiang dih. Cule Upa le Pi White cu rel chungah an lut voihnih in Wisconsin rian ruatmi hmun ah himte in an feh.
GSAM 330Dokalhtu pawl mawhchiat an si
GSAM 330.3Israel hlan pi pawl caah thil hmuahhmuah cu “lam nuam” a si lo. An fehnak hmuahhmuah ah an hmai an kham tumtu lenglei ral an nei. Riahnak hmun chungih “mi pawl kom” le thianghlim lo pawl cu Satan nih lungawi lohnak, doawknak, phunzaihnak le dokalhnak chuahter dingah a hmanmi kutri an si. Bawipa nih a rinsantu pawl a thlahrawnhter, an rian cu nehnak nih a tel, hihi nih Pathian mit hmuhah hihi minung hi zaangfahnak an hmuh ti a langhter—Bawipa kut nih a hruai ti a langhter.
GSAM 331.1Cuti tein Vancungmi pathumnak biacah thoknak le a tthanchonak ah khal a si. A thangchohnak cu minung thinlung a duhmi thudik a si ruangah a si lo. A kalh deuh in, biacah i thudik laimu bik—Bawipa Sabbath—cu mah le mah duhnak le vawlei thilri duhnak thawn a kalh, Sabbath a zulhtu pawl cu zarh khat chungah ni hnih vawlei rian ihsin a then. Atu lio biadik rian cu a chuahnak le a tthanchonak siat tumtu lenglei ral an nei, an zuamnak ah an fek le an ringring. An kongah hla phuahtu tongkam in, “Bawipa kan lam a si lo ahcun, atu Israel nih, ‘Bawipa kan lam a si lo ahcun, minung pawl kanmah dokalh in an ding tikah, an thinurnak a thang tikah, kanmah an nun in an lem dih ko ding,’ ti hna sehla.”2
GSAM 331.2Kan pawlkom chungah mah le mah duhtu le lungawi lo mi pawl cu caan tin an suak, an duhnak an tlin tikah thil lianpi an tuah ding tiin an chim. Asinain, mei hmu lo vekin an mei cu rei tak hlan ah a mit. Cuti lai ah Atu lio biadik rian cu vawlei pumpi ah a fek deuh le a thazang deuh in a feh ringring, fehnak tin ah a tthanchon deuh.
GSAM 331Upa Stephenson le Upa Hall
GSAM 331.31855 kum nipi ah Upa Stephenson le Upa Hall nih Wisconsin peng chungah dohchanhnak chuahter an i zuam. Kan zumhnak chung i biadang vialte cu an “A ra lai chan” cawnpiaknak in tahchunh an duh ti le Ni sarihnak Adventist hna cu Khrih voihnih ratnak hnuah sual sirnak caan a um lai timi cawnpiak an duh tuk ti cu hruaitu unau hna nih fiang tein an hngalh.
GSAM 331An kong chimchungnak
GSAM 331.41855 kum thla 11 ni 20 ah Pi White cu an kalning kong Langhnak pek a si. A donghnak ah zeidah a cang lai timi cu hihi bantukin chimchung a si: “Minung derthawm, Pathian rian na kham khawh lai tiah na ruat maw? Minung derthawm, a kutdong in voikhat a tham men in a lo tlukter khawh. Caan tawite lawng a lo ingkheng lai.”
GSAM 332.1Kanmah a dohchanhtu hna nih hi Langhnak nih hi pa hna cu an thi cang lai tiah a chim, asinain kum tampi an nung rih ruangah Langhnak cu a tling lo tiah an chim. Langhnak chungah an thihnak kong zeihmanh a um lo. Vancungmi pathumnak biacah rian a kham duhmi minung bantukin hmuhter an si. Pathian caah anmah kham a fawi zia chimh an si lioah, “Caan tawite lawng a lo ingkheng lai” timi chap a si. Zeidah an tuah? An ruah bantukin an dohnak ah an hlawhtling loin, muihnak chungah lam hawl in an um bantuk a si. Zarh tlawmte chungah Sabbath cu a cung dih in an ngol i an dohchanh. Anmah hruaitu an si lai i “A ra lai chan” pawl pakhat dirh an i ruahchan. Cucu an hlawhtling loin, Sabbath an ngolnak nih kan minung hna cung i an hruai khawhnak cu a dihter dih. Cu bantukin anmah an kalning in a hramthok ah an tuah duhmi cu anmah nih an sungter dih. Kan minung hna nih, “A ngaingai tein Pathian nih ‘caan tawite lawng a ingkheng hna’” tiah an chim.
GSAM 332Ngaihchiat nunnak donghnak
GSAM 332.2Hi pa pahnih an donghnak kongah, Sabbath an ngol hnu i an i kompi, anmah unau “A ra lai chan” a zumtu hna nih an chimmi, an tonmi ngaihchiat kong tthenkhat chim hi a ttha lai. Kum 37 liam cangah Pu Hall cu a thluak a derthawhnak ruangah a lungthin a tlamtling lo deuh cang. Mi dang nih an bumhnak in thilri tampi a sungnak nih hi umtuning cu a chuahter. Inn lengah a chuah ahcun vawlei cungah a per in a tla lai timi ruahnak palh nih a uk. Midang a hrawk lo, asinain hi kum saupi chungah Pathian rian zeibantuk hmanh ttuan khawh a si ti lo.3
GSAM 332.3Upa Stephenson cu a thihnak kum 16 hrawng a si cang. A thih hlan kum tampi chungah a lungthin a tlamtling lo (mi aa a si), sihmanhsehlaw midang caah tihnung a si lo. Cu bantuk a si hlanah, a pommi nawlbia a um lo timi cawnpiaknak ruangah zalennak ka ngei tiah a ruah i, a nungchang tthatnak kong sualphawt a si lomi a nupi cu a kaltak (biaceihnak lei bawmhtu dik lomi a hman lawngah an i tthen khawh) i a nupi hmasa nakin a kum a no deuhmi nu pakhat a tthit. Hi a tuahnak cu nungchang ttha a pahbawhnak a lian tuk ruangah anmah “A ra lai chan” unau hna hmanh nih an duh lo i amah cu anmah caah bia a chim ding an siang ti lo.
GSAM 333.1Hi pa hna an ni donghnak kong anmah unau hna nih an chimmi ah lainatnak a ngan bik a lang; sihmanhsehlaw hi kong hna cu huatnak le mitmai thleidannak um loin chimmi, thuh lomi a ngaingaimi kong an si. Hi hnuah, Tehte khannak cu taksa lei ah zeibantukin a pehtlai ti ah reltu hna nih anmah bia an i ceih hna seh.
GSAM 333Upa J. H. Waggoner nih Biacah a pom
GSAM 333.21852 kumah Wisconsin peng i bial pakhat caithanh a ukmi Upa J. H. Waggoner nih Atu lio biadik a pom, i a hnu kumah Pathian rian caah a pumhlum in a i pe. 1857 kumah, pakhat cio ah cahmai 200 hrawng a ngeimi a biapi tukmi cauk hmete pahnih a ttial. Pakhatnak cu Atu chan thlarau biaknak sining le a kalnak lam tiah min pek a si, i pahnihnak cu A ra lai chan cawnpiaknak elnak tiah min pek a si. A hmasa cauk nih Setan a thaang chungah tluk ding in mi tampi a khamh hna lawng si loin, Pathian thluachuahnak he, atu chan i a langmi hi thil hna hi zeidah an si ti a hngal lomi mi tampi mit a onpiak hna.
GSAM 333.3A cauk A ra lai chan cawnpiaknak elnak cu kan Bawipa voihnih a rat hnuah misual hna caah sual sirnak caan a um lai timi cawnpiaknak palh a pholangtu tlamtling tuk a si. Cu cawnpiaknak cu a elnak a tlamtling tuk ruangah a lehmi a um lo lawng si loin, leh ding i zuamnak hmanh kan hmuh bal lo. Atu chan chung i a Pa bawi tohkham cungah Khrih nih tlangbawi rian a ttuanmi (Melkhizedek tlangbawi sinak) le hmailei a kumkhua uknak chungah amah bawi tohkham cung i a um lai ning cu hi cauk nih fiang le tawifel tein a langhter. Cu tohkham he cu palai tlangbawi rian a pehtlai lai lo.
GSAM 334.1Cu hnu deuhah Upa Waggoner nih a lian dan a khat tiangmi cauk hmete pathumnak a ttial i, Ruahnak le phuannak ceunak chung i sualremnak tiah min a pek. 1884 kum hrawngah hi cauk cu zohthannak le chapnak tuah a si i cahmai 400 hrawng a ngeimi cauk pakhat a cang. A min nih a chimmi kong cu fiang le tawifel tein a chimfiangmi cauk a si.
GSAM 334.2Cu caan in thawkin ca ttialtu le ca zohremtu a sinak in ca le cauk chuahnak rian he hnai tein a i pehtlai. Pathian rian ttuan cu a pehzulh fawn, i a kum donghnak hna cu Europe ah a hman.
GSAM 334.31889 kum thla 4 ni 17 ah a donghnak cauk Eden in Eden tiang a dihter hnu chiahah Basel, Switzerland ah ruah lo piin a thi. Ni 16 ah nikhat pumhlum ca a ttial i a nifa te hminsin cauk chungah, “Nikhat pumhlum rian har ka ttuan” tiah a ttial. Europe unau hna nih an kuatmi a kong theihternak in a tanglei kong hna hi kan hngalh:—
GSAM 334.4“Ni 17 zinglei suimilam 5 le cheu hrawngah, hngalhternak zeihmanh um loin, a lung a cawl ruangah rawl chuannak innkhan chungah a thi in a tlu. A cauk thar Mirang holh in chuahmi dihter dingah rian a ttuan tuk, i a ra lai nipi ah America ah a kir hlan i London rian ah bawmh dingah a ra lai Zarh chung ni hmasa bik ah London ah feh a i tinh.”
GSAM 334.51854 kum in thawkin Upa Waggoner cu biadik humhim dingah Pathian bia chimnak cabuai cung le ca chuahnak in mipum hmaiah pehzulh tein le langhngan tein a um. A thih lioah a kum cu 69 a tlung zik cang. Thla 4 ni 20 ah Basel ah phum a si. Cu bantukin rian a hramthok in a ttuanmi pakhat cu a rian hmun ah a tlu tthan.
GSAM 334Zumhnak in damternak
GSAM 334.61858 kum thal hramthok ah Pi White cu ni tampi a zaw tuk i a ttha a um lo hrimhrim bantukin ihkhun ah a um. Zankhat, zanttim hnai ah, a lung a mit; a chungkhar nih a lung fim than seh tiah an hngalhmi lam vialte an tuah, asinain an tuahnak cu a hlawhtling lo. Suimilam cheu nak tam hi bantukin a um hnuah Upa White nih thlacam ding i kan i tel ve nakhnga Upa Andrews le keimah cu manhlap tein a kan auh. A ihkhun kiangah kan ngen tukmi thlacamnak a letnak in Bawipa nih lainat tein a lung a fimter than i a hlan bantukin damnak a pek than. Pathian a thangthat lioah, ihkhun ah a ih rih lioah, Langhnak a hmuh. Hi Langhnak chung i a hmuhmi thil tthenkhat cu “Khrihfabu caah tehte khannak,” nambat 5 ah rel khawh a si.
GSAM 335Taksa cung i khuaruahhar a langmi
GSAM 335.1Hi Langhnak he a i pehtlaimi taksa cung i khuaruahhar thil a um i, cu kong cu nan hngalh ding kan duh hleice. Upa White le keimah cu ihkhun kam khatah kan tthu, i Upa Andrews cu kam dangah a tthu. A kut cu a ttang cungah a i chiah, cun a hmu lio mi thil hna lei ah a ban he a kalter; a tuah tawn ningin zalen le mawi tein a cang. A taksa a cung lei cu ihkhun in a tho i, a liang le luhham karlak ah lehhmah 8 asiloah 9 hrawng a lawng. A dangin chim ahcun a tai in a cunglei cu 30° hrawng in a tho. Langhnak a hmuh caan minit 30 chungah cu bantuk in a um. Kut le ban in tlam loin ahohmanh cu bantukin a um khawh lo, cu tiang caan sau um cu a si deuh lo. Hi zongah Langhnak cu amah nih a uk khawh lomi huham pakhat he a i pehtlai ti tehte a um tthan.
GSAM 335Chimchungnak dang pakhat
GSAM 335.21858 kum thla 10 ni 1 ah Upa White, Pi White le hi ca a ttialtu nih Rochester, N.Y. ah zapi pumhkhawmhnak kan tuah. Hi pumhkhawmhnak hnuah hi ca a ttialtu cu anmah he New York peng le New England peng hna ah khual kan tlawn. Sabbath ni pakhat ah Pi White cu Langhnak pek a si i, thildang hna lakah, kan i tinhmi khualtlawnnak hmun pakhatkhat ah Setan nih nasa takin a doh lai ti le Upa White le keimah nih zumhnak in amah caah kan dirh a hau ti le Bawipa nih a khamh lai ti cu hmuhter a si.
GSAM 336Pi White a zawtnak
GSAM 336.1Hika ah zong zeidah a cang lai timi chimchungnak a um tthan. A hnu i a cangmi nih zeitlukin a tlin ti a langhter lai. Rochester pumhkhawmhnak hnu Sabbath hmasa bik ah Roosevelt ah kan um, i a hnu Sabbath ah Madison bial, Brookfield ah kan um. A hnu zarh ah Jefferson bial, Mannsville i Pu Ballou rawl chuannak innkhan kaupi ah pumhkhawmhnak kan tuah. Brookfield in Mannsville ah tlanglawng in kan feh lioah Pi White hmai cu a mit tang chiahah a ling i a thling. A fah tuk ruangah Mannsville kan phak lioah ihkhun ah a um a hau. Ni 2 chungah a thlingnak a karh, a ih khawh lo i pumhkhawmhnak ah a i tel khawh lo fawn. A lu cu a mit pahnih a khuh tiangin a thling i a hmai cu minung hmai bantuk a si ti lo tiang a danglam. Cu bantuk taksa fahnak le ih khawh lo ruang i lungretheihnak lakah ral nih Pathian cungah phunzai seh tiah nasa takin a i zuam. Hi bantuk in khiahmi pumhkhawmhnak donghnak tiang a um.
GSAM 336.2Pumhkhawmhnak a dih hnuah Upa White nih ka sinah hitin a chim,
GSAM 336.2“Unaupa John, hi cu Rochester ah ralrin pek kan simi, Setan nih ka nupi a dohnak kha a si. I dohnak a phak tikah kan kut i fonh in zumhnak in a bawmh a um i caan tawite hmanh kan thlah lo ahcun ral huham cu hrawh a si lai i amah cu khamh a si lai timi biakamnak kha na hngalh rih. A chungah atu kan feh i thla kan cam usih.”
GSAM 336Chimchungmi bantukin khamh a si
GSAM 336.3Pi White ihkhun i a umnak innkhan ah zamrangin kan lut i amah caah tlawm tein si loin thla kan cam. Kan pumhkhawmhnak innkhan chung i unau hna nih dai tein thla an cam. Thla cam kan thawk hnu minit 10 hrawngah Bawipa huham a rung i innkhan a khahter. Pi White cu a fahnak vialte in hmakhatteah a dam i rawl a hal colh. Cu caan cu tlai suimilam 5 hrawng a si. Suimilam 7 ah a hmai thlingnak vialte a dih cang i cu zan pumhkhawmhnak ah a i tel, zoh dingah cu hlan bantukin a dam tthan.
GSAM 337.1Khawmi hna halnak in cu zanah “Mithiang hna ro” kong bia chim a si, i a donghnak ah Pi White nih forhfialnak bia a chim. Upa White cu a fapa hmete W. C. he inn lengah a um lioah, cu mibu tampi hmaiah Pi White nih Langhnak a hmuh. Cu caan i hmuhter a simi thil tthenkhat cu Tehte khannak nambat 5 chung i a donghnak catlang, Mannsville, N.Y., 1858 kum thla 10 ni 21 timi ah rel khawh a si.
GSAM 337.2A cung i chimmi caan ah Pi White nih a hmuhmi damnak cu Rochester i pek a simi Langhnak nih a chimchung bantuk takin a tlamtling. Cu khualtlawnnak ah cu bantuk harnak a um tthan lo, i hmunkip ah biadik caah a sunglawi tukmi teinak kan ngei.
GSAM 337America ramsung raltuknak chimchungnak
GSAM 337.31861 kum thla 1 ni 12, Sabbath ni ah, Fort Sumter kahnak hmasa bik a um hlan thla 3 a tlin ni chiahah (cu kahnak cu America i Africa sal 4,000,000 zalenhnak a chuahtermi raltuknak hramthoknak a si), Parkville, Mich. i Ni sarihnak Adventist pumhkhawmhnak inn cu Pathian sinah hlan a si. Cu biaknak ah Upa White le a nupi, Upa Waggoner, Upa Smith le hi ca a ttialtu kan i tel. Upa White bia chim a dih hnuah Pi White nih lungthin a tho ter mi forhfialnak bia a chim, cun tthutdan ah a tthu. Cu bantukin a um lioah Langhnak a hmuh. Inn cu minung in a khat i a upat tlak tukmi hmun a si. Langhnak a dih hnuah a tho i inn chung a zoh kual hnuah hitin a chim:—
GSAM 338.1“Hi ram cungah a ra lai harnak kong mang hmanh a man balmi hi inn chungah pakhat hmanh an um lo. South Carolina i tthenchuahnak nawlbia cu mi hna nih hnihsuah an tuah, asinain peng tampi nih cu peng he an i fonh lai i tihnung tukmi raltuknak a um lai ti cu atu teah hmuhter ka si. Hi Langhnak chungah a lei pahnih ralkap bu lianpi hna raltuknak hmunah an i pumh ka hmuh. Meithalpi awn ka theih i hmun kipah mithi le a thi lio mi hna ka hmuh. Cun an i hnaih in an i doh [meithal lu nam in pakhat le pakhat an i chunh] ka hmuh. Cun raltuknak a dih hnu i raltuknak hmun cu mithi le a thi lio mi hna in a khatmi ka hmuh. Cun thawnginn hna ah hruai ka si i a herhmi a tlachhammi hna an der deuhdeuh in an temtuarnak ka hmuh. Cun ral ruangah an va, an fapa, asiloah an unaupa a sungmi hna inn ah hruai ka si. An lungretheihnak le an tuarnak ka hmuh.”
GSAM 338.2Cun inn chung duhsah tein a zoh kual i, “Hi raltuknak ah an fapa a sung lai mi hna hi inn chungah an um” tiah a chim.
GSAM 338Langhnak hna kong Pi Ensign tehte khannak
GSAM 338.3A cung i kong cu a hmaan ti nemhngetnak ah le chimchungnak cu chimmi ni ah tuah a si ti tehte ah le pumhkhawmmi hna nih zeibantukin an hngalh i an chim than ti langhternak ah, a tanglei tehte khannak hi pek a si:—
GSAM 338.4“1861 kum thla 1 ah Parkville in khan 6 hrawng a hlatmi Michigan, St. Joseph bial ah ka um ti hi ca nih a nemhnget. Adventist ka si lo. Cu thla ni 12 ah ka innpa tampi cu pumhkhawmhnak kai dingah Parkville ah an feh. An kir tikah, pumhkhawmhnak ah nu pakhat lungthin a hngalh lo bantukin a um i United States ah tihnung tukmi ral a ra lai; Thlanglei le Chaklei lei pahnih ah ralkap bu lianpi dirh a si lai i thawnginn chungah mi tampi nih an tuar lai; raltuknak ah va hna, fapa hna le unaupa hna sunghnak ruangah chungkhar tampi nih tlachhamnak nasa an tuar lai; cu inn chungah an fapa a sung lai mi pa hna an um tiah a chim, ti kha ka sinah an chim.” Min a ttialtu, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno bial, California, 1891 kum thla 1 ni 30.”
GSAM 339.1Cu tihnung tukmi ral chimchungnak he pehtlai in Pi White nih Ni sarihnak Adventist hna cu “ral ruangah harnak chungah phakter an si lai, i an hmai i a ra lai hneksaknak caan hna ah zeidah an tuah lai ti hngalhnak fimnak pek an si nakhnga, mi vialte nih tlawm tein si loin thlacam ding cu an tuanvo a si” tiah a chim chap.
GSAM 339Ramsung raltuknak a ngan zia
GSAM 339.2Langhnak pek a si lioah Chaklei mi hna tam deuh nih a ra lai ral kong hngalhnak tlawmte lawng an ngei, a ngei hrimhrim lo zong an um. Thla 3 a liam hnu (1861 kum thla 4 ni 12), peng tampi nih South Carolina a tthenchuahnak nawlbia ah an i fonh i Fort Sumter ah kahnak hmasa bik a um lioah, Ram uktu Lincoln hmanh nih mi 75,000 lawng a au hna, cucu thla 3 caan tawite caah lawng a si.
GSAM 339.3Ral chungah Ram pumkhat lei i min a pekmi ralkap dihlak cu 2,859,132 an si. Britannica Hngalhnak Caukpi nih “1863 kum hramthok ah Peng pawlkom ralkap cu mi 700,000 hrawng an si” tiah a chim, asinain an dihlak min an pekmi hna zat fiang tein hngalh cu a har tiah a chim fawn. An thimi zat cu “mi 300,000 hrawng” tiah a tahchunh. Atu hnu deuh i hngalhnak caukpi tthenkhat nih Ram pumkhat lei i an sunghmi (raltuknak ah a thimi, asiloah hma ruangah, raltuknak hmun le thawnginn ah an hmuhmi zawtnak ruangah a thimi) cu 359,528 tiah an chiah. Ram pumkhat lei i leiba kongah Britannica nih hitin a chim:—
GSAM 339.4“Leiba cu 1865 kum thla 8 ni 31 ah a tam bik a si i $2,845,907,626.56 a tlung. Ram luhngun $800,000,000 hrawng zong hman a si cang, a tam deuh cu ral caah a si; peng hna, khawpi hna, bial hna le khua hna nih anmah ngunkhuai an hman i ral caah anmah leiba an karhter; pensen caah pekmi cu a donghnak ah $1,500,000,000 a tlung lai tiah ruah a si. Peng pawlkom nih an hmanmi cu zeitik hmanhah hngalh khawh a si lai lo, Ram pumkhat ralkap le Peng pawlkom ralkap nih an hrawkmi thilri cu tahchunh khawh lo tluk a si; cun Thlanglei i sal hna an ngun man ($2,000,000,000) cu ral nih a hlohter dih. An dihlak ah, ral man cu a tiah tein chiah khawh a si lo nain, $8,000,000,000 cu tahchunhnak a tam tuk lomi a si.”4
GSAM 340Langhnak hmaan zia nemhngetnak dang pakhat
GSAM 340.1Parkville pumhkhawmhnak inn i pa hna nih ral ah an fapa an sung lai timi chimchungnak kongah, 1883 kum favang ah Parkville khrihfabu upa, Langhnak pek a si lio 1861 kum thla 1 ah zong upa a simi cu ka ton ti lawng ka chim lai. Pi White nih ral kong Langhnak a chim lio i a chimmi bia kha a hngalh rih maw tiah ka hal. “A si, ka hngalh rih,” tiah a chim. “Cu ni ah inn chung i a ummi hna lakah ral ah fapa a sungmi zeitluk na hngalh ti na ka chim khawh lai maw?” Minung 5 an min cu hmakhatteah a hngalh i, “Hi hna hi cutawkah an um ti le ral ah an fapa an sung ti ka hngalh; inn ah ka um i ka minung hna he ka i chawnh khawh ahcun min dang ka lo pek khawh lai. Ka chim cangmi hna lengah mi 5 an um rih tiah ka ruat,” tiah a chim peh.
GSAM 340.2Thlanglei nih kum 4 le a tam deuh chungah ral pehzulh tein an tuk i, a pumhmi ralkap dihlak an cheu hrawng ral ah an thihnak asiloah zawtnak ruang i an thihnak in an hloh tiang a si. Hi nih a cung i chimchungnak cu khuaruahhar takin a tlin ti a langhter.
GSAM 340Sal sinak le raltuknak
GSAM 340.31862 kum thla 1 ni 4 ah pek a simi Langhnak a chim lioah Pi White nih hitin a chim:—
GSAM 340.4“Hi ral hi sal sinak hrawh dih ding a si tiah hngalhter an sinak in mi thawng tampi ralkap ah lut dingah forh an si; asinain atu an i tel cang tikah bum an si ti an hngalh, hi ral timhnak cu sal sinak donghter ding si loin, a um ning tein umter peh ding a si ti an hmuh.”
GSAM 341.1A cung i bia cu Ram pumkhat ralkap hmunah a tli a simi sal vialte an bawi sinah kirter than ding rian ah ralkap hna nih bawmh ding a herh lio caanah pek a si. Ralkap hna nih, “Hi dohchanhnak hi kan cemter ahcun zeidah kan hmuh?” tiah an chim bantukin langhter a si. Hnabei dong tein, “Zeihmanh. Dohchanhnak a chuahtermi cu hlonh a si lo. Kan ram a hrawkmi sal sinak ningcang cu nung peh ding le dohchanhnak dang chuahter dingah thlah a si,” tiah an leh. Hi bia hna hi Tehte khannak nambat 7, “Sal sinak le raltuknak” timi tlangbawm tangah ral kong a tlamtling in lungthin a tho termi ca in lakmi an si. Sal sinak cu zeitik hmanhah hlonh a si lai lo tiah an chim lo, asinain cu caan i ralkap hna nih an hmuhmi umtuning an langhter. Cu Tehte khannak chungah a hnu deuh ah a tanglei chimchungnak a um:—
GSAM 341Chaklei teinak chimchungnak
GSAM 341.2“Sihmansehlaw rampum rawl ulh ding phuan a si! Bawipa nih, ‘Ka thimmi rawl ulhnak cu hi hi a si lo maw: sualnak temhnak hri phoih ding, phurrit hna hlonh ding, hremtuarnak a ingmi hna zalenter ding le rianhrol vialte tthen ding kha?’ tiah a ti. Kan ram nih Pathian a thimmi rawl ulhnak a zulh tikah ral kong i an thlacamnak cu a pom lai; asinain atu cu a hna chungah an lut lo.”
GSAM 341.3Ral tuanbia a hngalmi hna nih sal zalenter phuannak tuah a si tiang—1863 kum thla 1 ni 1 tiang—Chaklei nih Thlanglei ralkap hna tei ding i an zuamnak he a i pehtlaimi sunghnak, siatnak, khuaikhnak le a dangdang kha an hngalh. Cu hnu in ral a cem tiang teinak cu zeitlukin an zamrang! Rian a kal ning a zoh lio mi hna caah 1862 kum thla 1 ni 4 i chimchungnak a tlin zia cu zeitlukin a fiang! Sal cung i phurrit hna hlonh a si i sal sinak hri phoih a si le rianhrol tthen a si hnuah cu! Pathian a lung a tlammi rawl ulhnak an thim tikah a minung hna thlacamnak a theih i ral cemter ding i an zuamnak a bawmh ti cu zeitlukin a fiang!
GSAM 342Peng uktu hlun St. John tehte khannak
GSAM 342.11891 kum thla 6 ni 29 tlai ah Ottawa, Ill. i Kansas peng uktu hlun John P. St. John nih bia a chimmi ka ngaih lioah, a tanglei bia hi a chim:—
GSAM 342.2“Bull Run ah [Peng pawlkom ralkap hna] nih an kan tei lio bantukin hnabei ka dong tuk bal lo. Asinain a dihlak cu Pathian khuakhannak cheu a si. [Peng pawlkom ralkap hna] kha kan tei ahcun ramhruaitu hna nih daihnak an ser lai, Ram pumkhat cu sal sinak he a um peh lai i tuni tiangah kan ngei rih lai. Kum 2 chungah [Peng pawlkom ralkap hna] nih an tei deuh; asinain Lincoln nih a minthangmi sal zalenter phuannak a chuah hnuah Pathian lei ah kan i mer cang i kan sung khawh ti lo.”