Dal 5 — Khrih voihnih ratnak biacah
GSAM 93.1“Atu cu theipi kung tahchunhnak cawn u. A nge an hung hrin i an hung no i a hnah kha an hung corh tikah, ṭhal caan a nai cang ti kha nan hngalh. Cu bantukin hi thil vialte nan hmuh tikah, cucu [ca tlang i bia: amah cu] a nai cang, innka ah a um cang ti kha nan hngalh lai. Biatak kan chim hna, hi chan hi hi thil vialte an tlin hlanah a liam lai lo. Van le vawlei cu an rawk lai, sihmanhsehlaw ka bia cu an rawk lai lo.”1
GSAM 93.2Hi Cathiang bia nih Khrih a ratnak cu “innka ah” a nai cang ti hngalh khawhnak caan kha kan mit hmai ah a chiah; ṭhal a nai cang ti kan hngalhnak bantukin, a hnah no a chuahmi kan hmuh tikah kan hngalh. Khrih hrimhrim a rat hlan ahcun a liam lai lomi chan ah kan phan cang ti zong kan hngalh khawh. Tahchunhnak cawnpiaknak caan a phak tikah, tahchunhnak cawnpiak dingah cawnpiaktu hna a thawhter cu Bawipa caan a si taktak. Lamkaltu nih caan dangah a halmi cu hika zongah a aa pehtlai: “Bia chimtu um lo ahcun zeitindah an theih khawh lai? Cun thlahmi an si lo ahcun zeitindah bia an chim khawh lai?”2
GSAM 93Hmelchunhnak Caah Caan
GSAM 93.3Dal hmasa ah Ni 2300 donghnak kongah hngalhnak zeitindah kan hmuh ti kan hmuh cang, cun cucu “a biaceihnak caan” tiang a phan. Hi tahchunhnak chungah cun Bawipa nih hi tahchunhnak le vawlei sinah phuang dingmi “biaceihnak” biacah caah a khiahmi caan ah a kan hruai. A mi hna cung i a ra dingmi “harnak” nganpi, a “tawiter” dingmi kong a chim hnuah Khamhtu nih, “Cu ni hna i harnak hnuah khulrang tein ni cu a mui lai i thlapa cu a vang ti lai lo, van in arfi cu an tla lai i van ṭhawnnak cu an i hnin lai. Cun Mi Fapa hmelchunhnak cu van ah a lang lai,” a ti.3
GSAM 94.1Hngal tuah, hmelchunhnak hmanung bik cu a ratnak hmelchunhnak a si tiah a chim lo; Mi Fapa cu a um kha, a ra kha hmuh a si tiah a chim. A ratnak a nai cang ti zumnak kan chiah khawhnak hmelchunhnak cu ni, thlapa le arfi ah a ummi hmelchunhnak hna an si. Cu hnu i a ra dingmi thil dangdang cu van khuadawm chungah a taktak in a ratnak he aa pehtlai. Cucaah hi hmelchunhnak pathumnak, arfi hmelchunhnak hnuah Bawipa caan cu a phak i, Khrih a ratnak cu innka ah a nai cang ti cawnpiaktu hna a thawhter.
GSAM 94.2Hi hmelchunhnak hna an langnak caan kongah cun: ni cu harnak hnuah khulrang tein a mui ding a si.4 Marka nih cun a si dingmi cu “cu ni hna ah, harnak cu a zawh hnuah” tiah a ṭial.5 Kan Khamhtu nih cu ni hna cu a tawiter ding a ti. Maria Theresa nih a pekmi nawl le 1773 in 1776 tiang Luatnak nawlbia hna nih khrihfabu cung i hremnak a tawiter. Hremnak uktu nih ram uktu kut a ngeih rih ko nain, 1798 tiang; a hremnak cu 1773 hrawngah a khar. Khamhtu bia pahnih kan i zohchunh tikah hi hmelchunhnak hmasa bik cu 1773 le 1798 karlak ah a um tiah a lang.
GSAM 94Ni le Zan A Muihmi
GSAM 94.31780 kum May thla ni 19 ah ni cu minung khawhnak lengin a mui. Thlapa nih ni cu a khuh lomi a si, zeicah tiah ni hmasa ni ah a tling cang. Cu hmanh siseh, United States ram chaklei nichuahlei i a ummi ram vialte cungah zing 11 caan in zanlei 11 caan tiang khua a mui. Cu ni ah ni lawng a mui lo, thlapa zong nih ni ceunak a pe duh lo. Ni cu thlapa hmel cungah a ceuter khawh lomi khua a mui. Noah Webster nih kum tampi hnuah a chimmi bantuk, “Hi khua a muihnak caah cun a lunglawmmi letnak zeihmanh an pe kho rih lo,” tiah a ti.
GSAM 95.1Hi ni a muihmi kongah Herschel, arfi le vancung thil cawnmi, nih a ti: “North America ah Ni A Muihmi cu sermi thil hna lak i khuaruahhar ngaingai thil pakhat a si; mi nih zeitik lioah hmanh duhnak he an rel peng lai, asinain lungfimnak nih a sullam a chim khawh lo.”
GSAM 95.2May thla ni 19, 1780 zan khua a muihnak kha a chimtu hna nih, thlapa a tling ko hmanh ahcun, “vancung le vawlei chung i ceumi thil vialte kha um lo seh hmanh, hi khua hi hi nakin a khat deuh ti lai lo,” tiah an ti.
GSAM 95Arfi An Tlak
GSAM 95.3Hi hmelchunhnak pathumnak, arfi an tlaknak cu November thla ni 13, 1833 ah a tlin. Cu zan ah, a taktak ti ahcun zinglei a chuak hlan suimilam 5 in, a rung tlami arfi cu mi cheukhat nih vancung in mei luangmi bantuk an tahchunh, midang nih cun mei a ceumi phunphun puahnak nganpi in mei-aang a sarhmi bantuk an tahchunh. Hi thil cu North America ram vialte a khuh, thlanglei ah Gulf of Mexico in chaklei ah Hudson’s Bay tiang, nitlaklei ah Sandwich Islands in nichuahlei ah Liverpool khua he mile za tlawmpal nakin a hla lomi hmun tiang a phan. Khua hmuhtu a umnak kip ah arfi cu khuasik ah vur a tlak bantukin a khat in an tla peng.
GSAM 95.41833 i arfi tlaknak kongah Connecticut Zohtu cauk, November thla ni 25, 1833 chuahmi chungin hi bia kan lak ṭhan:
GSAM 95.5“Ramhlun Mi cauk chuahpa nih ‘arfi an tlaknak’ kong cu biapi ngaiin a chiah. Amah nih, ‘Wednesday zing i kan hmuhmi mei ruah cu hmelchunhnak ṭihnung, hmelchunhnak taktak, le zaangfahnak hmelchunhnak a si; cakhenh paruknak phoih a si tikah vawlei cung minung nih an hmuh dingmi ni ngan le ṭihnung cu a rak phuang cia. Hi caan cu Biakam Thar le Biakam Hlun ah an chimmi caan a nai cang; thli thawng nih a hnawh tikah a theitlai a hlonhmi theipi kung hmanthlak cu hi nakin a fian deuh in hmuh khawh a si lo,’ tiah a ti.”
GSAM 96Thomas Burnett Nih A Rak Phuang Cia
GSAM 96.1Hlan caan minung nih hi hmelchunhnak cu a taktak in a tlin ding ti an cawnpiak. Thomas Burnett nih, Theory of the Earth ti a cauk, London ah A.D. 1697 i chuahmi chungah, Matthai 24:29 kongah hitihin a ṭial:
GSAM 96.2“Cu caan ah mei bantuk a alhmi arfi zuang phunphun an um lai hrimhrim; an lakah arfi an tlakmi zong an um lai. Arfi pakhat cio cu a biapi lo hmanh seh law, an tam tuk i, profet nih a chimmi bantukin, mitsur ruang in mitsur hnah an tlak bantukin asiloah theipi kung in theipi an tlak bantukin an tla ahcun khuaruahhar ngai hmuhmi an ser lai. Hi thil hna hi bia hmanthlak le hla chimnak men an si tiah ruat awk a si lo; phuang cia taktak hna an si i, a taktak in an tlin lai.”
GSAM 96Cawnpiaktu Olmstead Nih A Tehte Khannak
GSAM 96.3Yale Sianginn, Mass. i Cawnpiaktu Olmstead, “America nikhua kong cawnmi mi a lian bik” tiah an timi nih, November thla ni 13, 1833 arfi tlaknak kongah hitihin a ti:
GSAM 96.4“1833 i arfi tlaknak cu vawlei hmun tampi a khuh, nichuahlei ah Atlantic karlak in nitlaklei ah Pacific tiang, South America chaklei rili kam in chaklei British ram hna lak i a ri a fiang lomi hmun tiang. Arfi zuangmi hmuhnak cu hmun khat lawngah si loin, hmun kip ah aa khat in a lang.”
GSAM 96.5Hi hmuhmi cu November ni 12 zanlei caan 11 hrawngah a thawk i ni 13 zing caan 4 hrawngah a dong. Cawnpiaktu nih hitihin a ti:
GSAM 96.6“November ni 13, 1833 zing i arfi zuangmi hmuhnak hmu khawhmi hna cu sermi vawlei in atu tiang, thu ngan i an ṭialmi caan chungah, vancung i mei a ceumi phunphun puahnak a lian bik cu an hmuh hnga.”
GSAM 97Europe Ah Zong Arfi Tlaknak An Hmu
GSAM 97.1Leonard Heinrich Kelber nih Germany, Stuttgart ah 1835 kum i a chuahmi cauk chungin, hi hmelchunhnak cu Atlantic khatlei ah zong thla khat chungah a cang, asinain ni tlawmte hnuah a cang ti kan hngalh. Amah nih a ti:
GSAM 97.2“November ni 25, 1833 ah Europe kawntinent cungah arfi tlaknak a ṭha ngaingai a um,” cun “Minsterburg, Silesia ah arfi cu mei ruah bantukin an tla. An he cun mei bawlung an tla i zan khua cu a ceu tuk caah minung nih an inn pawngah mei a kang tiah an ruat.”
GSAM 97.3“Cu caan te ah Austria, Prin khua ah arfi tlaknak nih mile² 500 nakin tam deuh hmun a khuh. Mi cheukhat nih vancung in mei luangmi bantuk an ti. Mi dang nih mei ruah an ti. Arfi tlaknak nih rang an ṭihter i leiah an tlu. Mi tampi cu ṭihnak ruangah an zaw.”
GSAM 97Tahchunhnak Hman
GSAM 97.4Hi phuangchungnak lamah hmelchunhnak pathumnak, arfi tlaknak, a tlin hnuah, kan Khamhtu nih, “Atu cu theipi kung tahchunhnak cawn u,” a ti. Hi bia cu Bawipa nih hi bia a chim lio i a nungmi chan caah a si lo; hi thil hna a tlin lio lo in a tlin cangmi a hmuh dingmi chan caah a si. Khrih innka ah a dir ti hmelchunhnak ah an telmi cu Khrih a ra taktak lai i van a hnin dingmi hi a si lo. A ratnak a nai cang ti hmelchunhnak hna chungah arfi hmelchunhnak pathumnak zong a tel. Theipi kung tahchunhnak cawn dingah Bawipa nih a khiahmi caan cu 1833 hnu ah a si. Hi cu vawlei harhter awkah Bawipa caan a si: Khrih a ratnak cu innka ah a nai cang, cun hi tahchunhnak an theitu chan cu a liam hlanah a ra lai. Cucaah hi phuangchungnak nih Khrih ratnak biacah vawlei sinah pek dingmi caan cu a khiah ti kan hmuh.
GSAM 98Vawlei Hmun Kip Ah Biacah Phuangnak
GSAM 98.1Hi phuangchungnak a tlinhnak ah 1833 kum te ah Bawipa nih vawlei hmun dangdang ah a bia phortu hna asiloah biacah phuangtu hna a thawhter. Annih nih 1833 in 1844 tiang Khrih ratnak a nai cang, “innka ah” a nai cang tiah an au. Hi hna nih theipi kung tahchunhnak cu a cawnpiak i, Khrih ratnak hmelchunhnak hna cu a chimh, amah nih an tuah ding a fial bantuk khan. Hi biacah cu cawnpiaktu nung in siseh, ca le cauk chungin siseh, vawlei hmun kip i thlahmi siangbawi hna an umnak le vawlei cung tilawng dinhnak hmun kip tiang a phan.
GSAM 98.2Hi biacah a phanmi hmun cu Rochester, New York i Biatak Aw cauk chuahpa nih January 1845 chuahmi cauk chungah fiang tein a chim:
GSAM 98.3“Biathlam 14:6, 7 i an chimmi zungzal thawngṭha cu miphun kip, chungkhar kip, holh kip le mi kip sinah chimh a si cang; aw ngan in, ‘Pathian ṭih u, amah cu sunparnak pe u; zeicah tiah a biaceihnak caan a phak cang. Van le vawlei, rili le ti-thawng hna a sertu kha biak u.’ Thil taktak nih hi biacah cu vawlei miphun kip le holh kip sinah, van tangah a ummi hna sinah, kum tlawmte chungah a phan cang ti langhter deuhmi zeihmanh a um lo. 1843 ah Khrih a ratnak [1843, Judah mi caan relnak—kanmah caan relnak ah 1844], siseh a nai cang, tiah biachimnak le cauk phuanhnak thawngin hi aw cu vawlei dihlak ah a phan, cun bia cu vawlei donghnak tiang a phan.”
GSAM 98.4Hngalhnak ngei lomi mi cheukhat nih Khrih voihnih ratnak cawlcanghnak cu hmun khat lawngah a si tiah an ruat, William Miller le United States chaklei i amah he rian a ṭuanmi Pathian rianṭuantu za tlawmpal lawng he aa pehtlai tiah an ruat. An caah khuaruahhar dingmi cu, America i cawlcanghnak, Upa Miller le Himes nih hruaitu sinak an ngeihmi, cawlcanghnak lianngan “vawlei donghnak tiang” a phanmi chungin a cheu men a si.
GSAM 99MIPHUN PHUNPHUN AH CAWLCANGHNAK A THAWK DAN
GSAM 99.1Hi biacah vawlei sinah chuah dingmi Bawipa caan a phak tikah, vawlei hmun 20 le a cung deuh ah, caan khat te ah, pakhat le pakhat rian an theih lo mi minung hna a thawhter. Annih nih hmun kip ah hi biacah cu an phuang. Dal 4 i kan chimmi, Ni 2300 donghnak kongah ceunak cohlanmi hna lakah A. Campbell lawng hi a dang a si. A dang hna cu Biathlam 14 i Vancungmi pakhatnak biacah phuangnak ah i pekchanh dingah an hruai; hi cu pakhat le pakhat ceunak an kuat ruangah si loin, Pathian Thlarau nih amahte in a hruai ruangah a si.
GSAM 99Khrihfabu Remhtharnak He I Zohchunhnak
GSAM 99.2D’Aubigné nih kum zapi 16 Khrihfabu remhtharnak lianngan thawknak kongah a hmanmi dan tein hi cawlcanghnak cungah kan hman ahcun, hi cawlcanghnak cu Bawipa biacah le Bawipa caan ah rel a hau. Khrihfabu remhtharnak cu a dihlak in a zoh tikah, tuanbia ṭialtu nih hitihin a ti:
GSAM 99.3“Germany nih Switzerland sinah biatak a kuat lo, Switzerland nih France sinah a kuat lo, France nih England sinah a kuat lo. Hi ram vialte nih Pathian sinin an cohlan, vawlei hmun pakhat nih hmun dangah ceunak a kuat lo, asinain ni pakhat lawng nih vawlei dihlak a ceuter bantuk. Khrih, cungnung bik in a rung chuakmi zing ceunak, minung vialte cung i sang tukmi, Khrihfabu remhtharnak caan ah siseh, Khrihfabu hramthok caan ah siseh, vawlei nunnak pektu Pathian mei a si. Kum zapi 16 ah biacah khat te cu hmun hla le phun dangdang ram hna inn le khrihfabu chungah a cang dih. A ruang cu, Thlarau pakhat te nih hmun kip ah rian a ṭuan i zumnak khat te a chuah caah a si.”
GSAM 99.4“Germany Khrihfabu remhtharnak le Switzerland Khrihfabu remhtharnak nih hi biatak cu an langhter. Zwingle nih Luther he pehtlaih bal lo. Hi mipa pahnih karlak ah pehtlaihmi a um ko hnga; asinain vancung ah kan hawl awk a si. Luther sinah vancung in biatak petu nih Zwingle zong sinah a pek. Pathian cu an karlak pehtlaihtertu a si. Zwingle nih, ‘Thawngṭha bia ka cawnpiaknak cu Pathian zaangfahnak kum 1516 ah ka thawk, tinak cu kan ram ah Luther min an theih hlan ah. Luther sinin Khrih cawnpiaknak ka hmuh lo; Pathian bia sinin ka hmuh. Luther nih Khrih a cawnpiak ahcun, keimah ka tuahmi te a tuah; cu lawng a si,’ tiah a ti.”6
GSAM 100.1France ah Farel le Lefèvre nih rian an tuahmi kongah tuanbia ṭialtu nih hitihin a ti:
GSAM 100.2“Cucaah France Khrihfabu Remhtharnak cu ram dang in lakluhmi a si lo. France ram lei te ah a hrin; Paris ah a khang; Roman Khrihfabu chung i thazang pahnihnak a simi sianghleirun hrimhrim ah a hram a dir. Ram dang ah hram an thok hlanah Picardy le Dauphiny i lungthin thiangmi minung hna chungah Pathian nih hi rian hramphun hna kha a chiah cia.”
GSAM 100.3“Switzerland Khrihfabu Remhtharnak cu Germany Khrihfabu Remhtharnak he a thleidang i a um kha kan hmuh cang. France Khrihfabu Remhtharnak zong cu an pahnih he a thleidang ve. Hi ram dangdang ah hi rian cu pakhat le pakhat bia an i kuat lo in caan khat te ah a thawk; raltuknak ah ralkapbu dihlak nih caan khat te ah an kal bantuk khan, Ralkapbu hruaitu bik pakhat nih nawl a pekmi aw cu an dihlak nih an theih caah a si. Caan cu a tling, minung cu an timh cia, cun Pathian nih vawlei ram kip ah Khrihfabu remhtharnak cu caan khat te ah a thawk. Hi thil taktak nih kum zapi 16 Khrihfabu remhtharnak lianngan cu Pathian rian a si ti an langhter.”7
GSAM 100.4England Khrihfabu Remhtharnak cu Thos. Bilney, Fryth, Tyndale le midang hna hruainak tangah a ummi kongah D’Aubigné nih hitihin a ti ṭhan:
GSAM 100.5“Cucaah England Khrihfabu Remhtharnak cu Luther le Zwingle he pehtlaih loin, Pathian lawng he aa pehtlai i a thawk. Khrihfabu ram hna vialte ah Pathian bia nih caan khat te ah rian a ṭuan. Oxford, Cambridge le London ah Khrihfabu remhtharnak a hramthoknak cu Erasmus nih a chuahmi Grik Biakam Thar a si. [Tyndale le Thomas Bilney cu kum 1519 ah Cambridge an chuak.] England nih hi Khrihfabu remhtharnak hram a sangmi a si ti lunglawmhnak a ngeihnak ni kha a ra.”8
GSAM 101.1Khrih voihnih ratnak biacah cu Khrihfabu remhtharnak kong i kan rak zohchunhmi bantukin a hung chuak. Khrihfabu remhtharnak ram pali zat voi li in karhmi nakin a tam deuhmi vawlei hmun ah, pakhat le pakhat an theih lo i an ruahnak an i kuat lo nain, minung cu caan khat te ah an cawlcangh. Annih nih Cathiang biatak khat te cu vawlei miphun pali ah lawng si loin, fimthiamnak a ngeimi vawlei dihlak sinah an phuang.
GSAM 101Joseph Wolff rian
GSAM 101.2Hi hmun ahcun Khrih ratnak phuannak a karhzia chungchang thu pawl kan ruat ding a tha:
GSAM 101.3“Kum 1831 ah Joseph Wolff, D.D., cu Britain ram in Palestine ram i Jew hna lakah rianṭuan dingin thawngtha phuantu ah thlah a si. A journal hna siarnak bangin, kum 1845 tiangah Palestine, Egypt, Red Sea kap, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman ram uknak pumpi, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Jerusalem, St. Helena, le Mediterranean rili chung lawng cungah, New York khua ah zong, pawlkom phun hna zate hnenah Bawipa a rang tein ratnak a phuang. Jew hna, Turk hna, Mohammedan hna, Parsee hna, Hindoo hna, Chaldean hna, Yesede hna, Syrian hna, Sabean hna, pasha hna, sheik hna, shah hna, Organtsh le Bokhara siangpahrang hna, Greece siangpahrang nu, le dang hna hnenah thu a phuang ti a chim.”9
GSAM 101.4Yemen ram, Moses nupi-pa Hobab tesinfa hna an umnak ram ah, Joseph Wolff nih cauk pakhat a hmuh. Cu cauk chung thu cu hitin a chim: “Hi hmun Arab hna nih ‘Seera’ tiah an ko cauk an ngei; cucu ‘Khrih voihnih ratnak le A sunparnak in a uknak’ chung thu a rel.”10
GSAM 102.1Yemen ram ah Rechab mi hna he ni ruk a um. An chungah cun, “Zu an in lo, grape thing an phun lo, ci an tuh lo, thlam ah an um, Rechab fapa Jonadab thu an cinken. Anmah he Israel fapa hna, Dan phun in mi hna, Hatramawt ram Terim kiangah an ummi hna zong an um; Rechab fapa hna he an pumhlum in van cung khua lak i Messiah a rang tein a ra ding kha an hngak,” tiah a chim.
GSAM 102.2A cung i kan hmuhmi thu pawl nih, kum hleili hna chungah Wolff amah rori nih ram hrampi pakul nak tam deuh ah Khrih ratnak a nai zo ti thuthang a phuang ti an langhter. Cu caan chungah Germany ram ah, South lam Moravian hna lakah a ceu bik in, zirtirhnak cu thuk tein an relpiak.
GSAM 102Germany le Russia Ramah Biacah
GSAM 102.3England cattialtu Mourant Brock nih, “Württemberg ah Khristian mi pawlkom, za-hna telmi, Khrih a rang tein a ra ding ti an hngaktu an um,” tiah in a chim. Cu caan i Germany ram hmun dangdang ah zirtirhnak cu Hengstenberg nih a phuang, cui caan ahcun Germany ram i Pathian thu thiamtu a fim bik tiah an ruatmi a si.
GSAM 102.4December 13, 1892 ni Zohtthannak le tlangautu ah Germany biaknak hruaitu L. R. Conradi nih hitin a chim:
GSAM 102.5“Germany ram ah Bengel nih kan Bawipa a langnak caah duhdawtnak cu thinlung tampi chungah a thawhter, cuticun profet thu cu a hlan hnak in mi thawng tampi nih an zir. ... Germany ah eng a tleu, le ni 2300 hman dan langhtertu cauk hna cu cu ram ah an phawt. Cui thil ruangah, a bik in Württemberg ah, Khristian mi pawl a thawhthok. Hremnak a um tikah, innkhuah tampi cu South Russia ah an feh, cui hmun ah kum tampi hlanah an fehmi an rammi hna lakah an phuang. Biaknak hruaitu hna nih, mi tlawmte lawng dah lo cu, an biakinn an khar tikah, an ‘stunden,’ asilole ‘caan’ pumhkhawmnak cu innkhar chungah an tuah, cuticun mi za tampi nih an lung an i thleng. Cu caan rori ah Sabbath thu zong an relpiak, asinan pakhat hmanh nih a hram an thok lo ruangah a reh. Russia ram loleitu pakhat nih ‘stunden’ ah a lung aa thleng, cui hnuah Russia mi hna lakah rian cu a thok. Cumi cu tu ah a ummi ‘Stundist’ cawlcanghnak lianpi ah a hruai, cui cawlcanghnak i thilti theinak cu Siberia le Trans-Caucassus ram hmun hlat bik tiang a thleng.”
GSAM 103.1July 31, 1891 ni Zohtthannak le tlangautu ah Biaknak hruaitu Conradi nih Australia ram Brother Schäche chungchang thu a ngan. A chimmi caan ahcun Schäche cu Silesia ram i ummi a si, le Germany evangelist Pathian thu zirtirtu a hmingthang Father Gosner nih a hruai innram rian ah caan pakhat rian a ṭuan. Brother Schäche hnen in Kelber cauk chungchang thu hi a pe:
GSAM 103.2“Kum 1836 hnuah, asilole Bengel nih a simmi caan a cem tikah, Schweidnitz peng tadinca ah Mr. Sommerfeldt caukzuar hmun in, L. Henry Kelber nih kum 1843 le 1844 ah thil lungawi umzet thleng ding pawl chungchang a nganmi cauk pakhat thu khih a um. Cauk hming famkim cu ka cinken lo. Cu cauk cu kan lak, le kum 1839-40 ah mi ngaihven tampi he, innka khar in, kan rel. Cauk nih Daniel, Revelation le Matthew 24 in cemnetnak a nai zo ti a langhter, le caan tuaknak cazin zong a ngei, cui caan cu ziangtin an tuak chuah ti a langhter.”
GSAM 103Great Britain Ramah Biacah
GSAM 103.3Kum thawng pakhat tiah an ko England cauk ah, “England Khrihfabu biaknak hruaitu za sarih nih Tlentu Khrih a kirnak au an au,” tiah ngan a si. Kum 1840 in 1844 tiang England ram ah Khrih ratnak zirtirhnak a phuangmi biaknak hruaitu fim hna lakah, hihi an um: Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [a cauk Jerusalem zoh, p. 114 ah Matthew 24 i tahchunhnak cu hi chan caah a hman], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, le dang hna.
GSAM 104Holland Ramah Biacah
GSAM 104.1Holland ram ah Khrih voihnih ratnak zirtirhnak cu Hentzepeter nih a phuang, cu ram i a caan laih i biaknak hruaitu fim bik tiah an ruatmi a si. Siangpahrang thuneihnak hnuaiah The Hague khua Siangpahrang hmuhnak inn kilven tu a si. June, 1844 ah Zanttim aunak caukthuthentu hnenah a nganmi ca ah, hi thil thu cu lunghmui ngai a simi mang pakhat nih a hmai bik in a thinlung a thleng tiah a chim. Cumi chung thu Baibal cauk a zohfel, le kum 1830 ah zirtirhnak a langhtertu cauk hmete a chuah. Kum 1841 ah leitlun cemnetnak chungchang cauk hmete dang pakhat a chuah. Cu ca rori ah, William Miller le midang hna nih Khrih a nai tein a ra ding ti an phuang ti thu hmasa bik cu, kum 1842 ah America ram in Holland a ratmi mi pakhat he bia an i ruahnak ah a theih tiah a chim.
GSAM 104Tartary Ramah Biacah
GSAM 104.2Kum 1821 hmanh ah Tartary ram ah Bawipa ratnak zirtirhnak cu an zumh le an zir. Cu caan kiangah Ireland thawngtha phuantu pakhat cu cu ram ah thlah a si, cui hmun Tartar puithiam nih, “Khrih voihnih ah ziangtikah a ra ding?” tiah a sut. A thei hmanh lo tiah a let, cuticun Baibal zirtir dingin thawngtha phuantu a ratmi nih cuti a let ruangah puithiam nih a mak a ti. “Baibal a ngeimi zate nih cui thu cu an thei khawh a si,” tiah a ruatmi a chim. Cu hnuah puithiam nih amah ruahdan a chim, Khrih cu kum 1844 kiangah a ra ding tiah a ruat. Hi thil cu Ireland cauk, kum 1821, ah a um.
GSAM 104America, India le Europe Ram ah Biacah
GSAM 104.3Khrih ratnak cauk hmete, Bu 2, p. 135, 1844 ah England ram Mourant Brock nih hitin a chim:
GSAM 105.1“Tlentu a nai tein a kir ding ti hngahnak le ralringnak aw cu Great Britain ram lawngah si lo in, America, India le Europe ram hmun dangdang ah zong an um. America ah Pathian thu phuangtu biaknak hruaitu zathum hrawng nih ‘hi uknak thuthangtha’ an phuang; hi ram ahcun England Khrihfabu mi za sarih hrawng nih a bangmi au cu an au.”
GSAM 105Leitlun i Rili Kam Tilawng Dinhnak Hmun Zate Hnenah
GSAM 105.2Seneca Falls, N.Y. mi E. R. Pinney cu Baptist biaknak hruaitu Pathian rian ah aa pumpekmi a si, Khrih ratnak zirtirhnak phuangnak ah a nunnak a pek. Matthew 24 relnak cauk, pp. 8, 9 ah hitin a ngan:
GSAM 105.3“Kum 1842 ah hmanh, Khrih voihnih ratnak cauk hmete cu Europe, Asia, Africa le America ram thawngtha phuantu hmun zate ah, Rocky Mountains kap pahnih zate ah, an thlah zo. ... Kan lawng hruaitu le lawngruang mi hna nih, cu biacah cu a hmaisa in a thleng lo rili kam tilawng dinhnak hmun pakhat hmanh ah an thleng lo tiah an chim. Anmah hnenah cu biacah thu biahalnak tampi an tuah.”
GSAM 105Thawngthum Nih Biacah An Phuang
GSAM 105.4Zanesville, Ohio mi Biaknak hruaitu G. W. Mitchel, amah rori nih zirtirhnak a phuangtu biaknak hruaitu dang pakhat, nih Newark, Ohio ah August 8, 1894 ni bia an i ruahnak ah cattialtu hnenah hitin a chim: Upa William Miller nih McConnellsville, Ohio ah September, 1844 ah bia an i ruahnak ah, “Leitlun hmun dangdang i biaknak hruaitu thawngthum hna i hming le umnak ka ngei; anmah nih, ‘Pathian cu ṭih uh, amah cu thangṭhatnak pe uh; ziangahtile Amah i thuṭhen caan a ra zo,’ tiah an phuang. An tam bik cu North America le Great Britain ram ah an um,” tiah a chim.
GSAM 105.5William Miller nih hi “au” cu a kau zet in a karh thu a chim tikah hitin a chim:
GSAM 105.6“Leitlun hmun zate ah, hmun pakhat cio ah mi pakhat asilole mi pahnih nih hi thuthang cu an phuang, le caan chungchang ah an pumhlum. Asia mi Wolff; England i a rak ummi Irving; Scotland mi Mason; South Carolina mi Davis; le hi hmun i mi tamzet pawl nih au an au, asilole an au dah zo.”11
GSAM 106Hutchinson nih Elijah Aw cu Hmun Zate Ah A Thlah
GSAM 106.1Kum 1837 ah Upa R. Hutchinson cu England ram in Canada ram ah Wesleyan thawngtha phuantu ah thlah a si. A netnak ah Montreal ah a um. Ramdang hna ah mi a theihnak cu a thuk zet. Kum 1843 le 1844 ah Khrih ratnak zirtirhnak a relmi Elijah Aw tiah an ko ca a chuah. Ramdang i fehnak lawng hna hnenah a ca bu hmete tamzet ca thlah man pek lo in thlah khawh a si ruangah, leitlun hmun zate ah a ca hna cu tamzet a thlah. Amah rian chungah, Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, le Britain uknak ram le a ram hna zate ah man pek lo in a thlah tiah a chim.
GSAM 106Sandwich Islands Ramah
GSAM 106.2October 12, 1843 ni Zanttim aunak ah Sandwich Islands, Kaui Isle, Kaloa mi Mrs. O. S. Burnham nih ca a nganmi a um. Amah le a pasal cu cu hmun ah sianginn zirtirtu an si. Cu hmun ah Khrih ratnak zirtirhnak an pawm le an phuang, le cu ram hna ah zumtu pawlkom pakhat anmah he Pathian an biak.
GSAM 106John Baptist I A Biacah He Tahchunhnak
GSAM 106.3Cuti cun Khrih ratnak zirtirhnak cu Baibal cauk nih a simchungmi tlin khawh dingin a tling zet in an phuang ti kan hmuh.
GSAM 106.4Khrih hmasa ratnak hmaisa in phuangtu ding biacah cu profet Isaiah nih hi thu hna in a chim: “Ramṭhing chungah auṭu aw, Bawipa i lampi timtuah uh; kan Pathian caah ramṭhing ah lampi ding tuah uh. Horkuang zate cu sangter ding a si, tlang le tlang fate zate cu niamter ding a si; a kawimi cu dinter ding a si, a bingbomi hmun cu rawnhter ding a si. Bawipa i sunlawinak cu langhter ding a si, minung zate nih an pumhlum in an hmu ding; ziangahtile Bawipa kaa nih a sim zo.”12 Hi chimchungnak cu “Judea ram i ramṭhing chungah John Baptist nih a phuang, le, ‘Ngaihchih uh: ziangahtile vanram uknak cu a nai zo’ tiah a chim” ti i John rianṭuanhnak ah a tlin.13
GSAM 107.1Hi minung pakhat lawng nih, ram pakhat lawng Judea ah, thla ruk rian a ṭuan in hi chimchungnak mak zet cu a tlin. Hi chimchungnak nih John rian caan le hmun a khiah, asinan Khrih voihnih ratnak phuangnak chungchang chimchungnak pawl cu cu bangin an si lo, ziangahtile cu rian cu ‘auṭhuah’ he, leitlun pumpi ah a thleng ding a si.
GSAM 107.2Cuti cun kan langhtermi a si taktakmi thil pawl i eng ah Khrih ratnak biacah chungchang profet thu cu ziangtluk in a dik tein a tlin ti a lang. Theipi kung tahchunhnak zirtir ding caan Pathian i a ruatmi a ra, vancungmi pakhatnak biacah hmasa bik phuang ding caan a ra, le ram zate, mi zate, le holh phun zate hnenah au dingin a phuangtu hna cu Pathian nih a suah.
Notes
- Matthai 24:32-35. ↩
- Rom 10:14-15. ↩
- Matthai 24:29-30. ↩
- Matthai 24:29. ↩
- Marka 13:24. ↩
- Khrihfabu Remhtharnak Tuanbia, Cauk 8, dal 1, pars. 2, 3. ↩
- Ibid., Cauk 12, dal 3, par. 10. ↩
- Ibid., Cauk 18, dal 2, par. 12. ↩
- Khrihfabu aw, p. 343. ↩
- Wolff rian Bokhara ah. ↩
- William Miller zirtirhnak, p. 238, 1843. ↩
- Isaiah 40:3-5. ↩
- Matthew 3:1, 2. ↩