Dal 6 — Biacah le biacah phuangtu hna
GSAM 108.1“Langhnak cu ttial aw, a reltu nih a tlan khawh nakhnga thingpheng hna cungah fiang tein ttial aw. Zeitindah ti ahcun Langhnak cu khiahmi caan caah a si ko rih, asinain a donghnak ah bia a chim lai i a lih lai lo; khawtlai hmanh sehlaw hngah ko, a ra hrimhrim lai, a khawtlai lai lo.”1
GSAM 108.2“Cun vancungmi dang pakhat van laifang i a zuangmi ka hmuh. Vawlei cungah a ummi hna le miphun kip, hrin kip, holh kip le mi kip sinah phuan awk zungzal thawngtha a ngei. Aw ring tein, ‘Pathian cu ttihzah u law a sunparnak cu pe u; zeitindah ti ahcun a biaceihnak caan a phan cang; van le vawlei, tifinriat le tihram hna a sertu cu bia u,’ tiah a ti.”2
GSAM 108.3Khrih ratthannak a phuangtu hna nih cun profet Habakkuk nih a chimmi hi ‘Langhnak’ le a ‘khiahmi’ caan chungah Daniel le Biathlam cauk ngantu nih an chimchungmi Langhnak hna zong an tel tiah an chim. An Chimchungnak hmanthlak hna cungah an langhternak cu a fiang tuk caah a sullam fianternak a reltu nih ‘tlan’ in mi dang hna sinah cu hngalhnak cu pek khawh a si taktak.
GSAM 108A fiangmi Biacah
GSAM 108.4Adventist hna nih an phuannak cu Felix hmaiah Paul nih a chimmi, ‘Dingfelnak, mah le mah i uk khawhnak le a ra laimi biaceihnak;’ ti lawng a si lo. Baibal a leh dih hnu, a thih hlan tawite ah Martin Luther nih a chim tiah an tthanmi, ‘Biaceihnak cu a hlat ti lo tiah ka zumh; a si, Bawipa amah hrimhrim zong kum za thum nakin sau deuh a um hlat ti lai lo,’ ti zong a si lo. John Wesley nih ‘kum za khat hrawng ah kum thongkhat caan a thawk kho men lai’ tiah a ruahmi zong a si lo. Adventist hna nih cun Biathlam 14:6, 7 chungah hmelchunhnak in a langhtermi Biacah, ‘A biaceihnak caan cu a phan cang,’ ti le Biathlam 10:6 chung i aunak, ‘Caan a um ti lai lo.’ ti cu an phuanmi a si tiah an chim. Cu bantuk chimchungnak cu ‘a ra lai,’ ‘kum za thum hnuah a ra lai,’ asilole ‘kum za khat hnuah a ra lai’ ti in thil pakhat kong phuannak nih a tlinhter kho lo; khiahmi caan ah ‘a phan cang’ ti a hau. A cung i chimchungnak hna nih an halmi bantukin a fiangmi, cu bantuk Biacah hrimhrim cu Adventist hna nih vawlei dihlak sinah an auhpi.
GSAM 109Khrih a rat tik i biaceihnak
GSAM 109.1Hi Biacah hmasa bik phuan a si lioah Khrihfabu phun kip nih biaceihnak cu Khrih voihnih ratnak ah a si lai tiah an zumh. Cucaah cu bantuk umtuning chungah cu ruahnak cu a ngei cingin biaceihnak caan a phan cang ti Biacah a phuangtu minung hna nih cun Khrih voihnih ratnak an phuan hrimhrim lai a si. A ngaingai tein Biacah kha thazang a petu le minung hna lungthin nasa bik i a cawlcangtertu cu caan fiang tein khiahmi phuannak kha a si. A hmasa ah cun vawlei donghnak cu ‘Judah mi kum’ 1843 chung i zeitik caan maw ah a si lai tiah an chim, cu caan cu 1843 kum, thla 3 ni 21 le 1844 kum, thla 3 ni 21 karlak a si. Hi caan a liam hnuah, chimchungmi caan hna a donghnak ding ni fiang tein khiah a si ti cu 1844 kum i Zanttim aunak tadinca chungin kan hngalh. Cu ni cu Judah mi thla sarihnak ni hratnak, 1844 kum, thla 10 ni 22 he aa tlakmi kha a si.
GSAM 109Ni 2300 tuakning
GSAM 109.2Caan khiahmi—1843—hram bunhnak cu Daniel 8 chung i Ni 2300 kha a si. Hi ‘ni’ hna cu ram hna ai-awh dingah sahrang thimmi chimchungnak hna he an i pehtlai caah Bawipa nih hmelchunhnak caan a fianternak, Nambar 14:34 le Ezekiel 4:5, 6 chung i pekmi ningin, ‘ni’ hna cu kum hna ai-awh hmelchunhnak ah hman an si lai tiah an chim. Daniel 9 chung i zarh sawmsarih—ni 490—cu Ni 2300 hmasa cheu a si lai i cu caan pahnih cu hmunkhat ah an i thawk ti zong an chim. Zarh sawmsarih a hramthoknak a hmelchunhtu, Daniel 9 chung i pekmi thilthleng cu ‘Jerusalem remhthannak le sakthannak ding nawlbia a chuahnak’ kha a si. Cu nawlbia cu Ezra 7 chung i ttialmi ningin Artaxerxes Longimanus a uk kum sarihnak, Khrih a suah hlan kum 457 ah a chuak.
GSAM 110.1Zarh sawmsarih a thawknak caah hi kum hi a hmaanmi a si ti cu Khrih a suah hlan kum 457 in zarh 69—kum 483—tlinh hrimhrim ah, cu cu Khrih a suah hnu kum 27 ah, Khrih cu Johan nih baptisma a pek i a rian a thawk tikah, ‘A caan cu a tling cang,’ tiah a chimmi nih a langhter.3 le a dang hna. Khrih a suah hnu kum 27 i a rian a thawknak, cu kum in kum thum le a hrek hnu, ‘[a sawmsarihnak] zarh [a laifang] chungah’ vailamtah cung i thah a sinak, Khrih a suah hnu kum 34 i Judah mi hna lak rian hleice a donghnak le cu hnuah khulrang tein Jentail hna caah lamkaltu a si laimi Saul a piantharnak nih zarh sawmsarih cu cu kum ah a dong taktak ti le cucaah Khrih a suah hlan kum 457 ah a thawk ti an langhter. An tuakning cu hitin a si: 2300 chungin 457 cu zuh aw, 1843 a tang. Kum 457 cu Khrih a suah hlan a si caah Ni 2300 a donghnak ah kum 1843 a donghnak cu kan phan.
GSAM 110A dohtu hna nih an hnatlakmi
GSAM 110.2‘Biadik a dohtu hna lakin biadik lei i hnatlaknak a chuakmi nih a sang bik tehte an pek,’ tiah a hmaan tein chim a si cang. Khrih ratthannak Biacah a dohtu hna lakin ahohmanh nih Bawipa minung hna caah Dothlatmi biaceihnak cu Khrih a rat hlan i a si dingmi thil a si tiah an chim dah lo; hi kongah Adventist hna he an ruahnak a khat. Hi kan chimmi a hmaan ti tehte ah a langhnganmi dohtu pahnih nih an chimmi kan lak lai.
GSAM 110.3Pu N. Colver nih 1842 kum ah Boston khua i Marlboro Street biakinn chungah Adventist hna doh in bia a chim tikah hitin a ti:—
GSAM 111.1“Hi ni hna hi kum an si ahcun vawlei cu 1843 kum ah a dong lai; sianginn ngakchia poh nih a theih khawhmi a si; zeitindah ti ahcun 490 cu Khrih a thihnak ah a dong ahcun Ni 2300 cu 1843 kum ah a dong lai; thil dang pakhat a si ding a si ti langhter khawh a si lo ahcun vawlei a dong hrimhrim lai, cun cu bantukin langhter khawh a si lai ti ka hmu lo.”
GSAM 111.2Cu caan hrawngah cawnpiaktu saya Stuart nih hitin a ti:
GSAM 111.2“England le America ram i a sullam a fiantertu a tam bik hna nih kum tampi chung Daniel le Biathlam chung i khiahmi ni hna cu kum hna ai-awh, asilole hmelchunhnak an si tiah an hngalh pengmi hi khuaruahhar awk thil a si. Mi tampi nih an hmanmi, mi vialte deuh nih an hmanmi tiah hmanh ka chim khawhmi, hi ningcang a hramthoknak hawl cu ka caah a har.”
GSAM 111Cawnpiaktu saya Bush i tehte khannak
GSAM 111.3Cawnpiaktu saya Bush nih, ‘Pu Miller cu a caan khiahmi kongah a dohtu poh nih cun a fek biknak hmun ah an doh a si. A caan cu a hmaan; asinain a thleng dingmi thil kongah a palh,’ tiah a ti. Bush cu Khrih a rat hlan vawlei dihlak a pianthar lai tiah a zumtu a si. A ruahnak cu kum thongkhat caan cu 1844 kum ah a thawk lai ti a si.
GSAM 111.4Khrih ratthannak zumhnak phungchimtu hna nih mizapi hmai i an biachimnak ah, Daniel 2 chung i lung nih milem ke a denh i vancung Pathian nih a ram a dinh tik i milem nih a hmelchunhmi umtuning hrimhrim ah miphun hranghrang cu an um cang ti vawlei tuanbia nih a langhter tiah an cawnpiak. Cun dal 7 chung i ‘ram le uknak le van tang i ram vialte lianngannak cu Cungnungbik minung thiang hna sinah pek an si lai’ ti caan zong kha a si. Bawipa a langh zik tik i hmuh an si lai tiah Cathiang nih a chimchungmi hmelchunhnak hna—van le vawlei thil umtuning, ram uknak le nunzia lei hmelchunhnak hna—cu cu bantuk hrimhrim an si ti zong mi nih an theih nakhnga an chim.
GSAM 111Van cung i khuaruahharnak hna
GSAM 111.5Profet Joel hmangin Bawipa nih hitin a ti: ‘Van le vawlei cungah khuaruahharnak hna, thisen le meisa le meikhu tung hna ka langhter lai. Bawipa ni lianngan le ttih a nungmi a phak hlanah ni cu muihnak ah, thlapa cu thisen ah thlen an si lai.’4 Adventist hna nih cun a liam cangmi zabi hna chung i chaklei van ceunak (zapi nih chaklei ceunak hna tiah an kawhmi) cu profet nih a chimmi he aa tlakmi ‘meisa le meikhu tung hna’ an si tiah an zumh i an cawnpiak; tuanbia chungin hmuh khawhmi thawngpang ttha bik ningin (tehte ah Edinburg Hngalhnak phunkip cauk kan kawh), hi caan a phak hlanah cun hmuh a si tuk lo.
GSAM 112.1Cuticun Bawipa a ra tti lai ti Biacah cu vawlei a hlat biknak hmun hna tiang a phak lioah, biadik a thawntertu le minung hna thinlung a lak khotu hmelchunhnak hna cu van cungah langhter an si.
GSAM 112.21837 kum, thla 1 ni 25 ah meisa bantuk chaklei van ceunak a dawh tukmi a lang, cu nih cun Bawipa ni lianngan hlan i a si dingmi kongah profet Joel i chimchungnak kha mi tampi thinlung nih ding tein an ruahter hna bantuk a si. A tanglei hmuhmi fianternak cu 1839 kum, thla 10 ni 22 i New York Chawhlehnak tlangautu tadinca chungin lakmi a si. Cangantu nih Victor, Ontario peng, N.Y. ah a hmuhmi he a khat hrimhrim.
GSAM 1121837 kum i meisa bantuk chaklei van ceunak
GSAM 112.3“Kan careltu hna nih fiang tein an hngalh rih ko lai bantukin, 1837 kum, thla 1 ni 25 tlai ah ram hmun dangdang ah cu thilthleng bantuk [chaklei van ceunak chim duhnak a si] khuaruahhar awk langhnak a um. Hawhra nih a khuhmi vawlei cungah cun hmuhmi cu hlanah hmuh dah a si lomi tiangin a dawh i ‘ttih a nung’. Tlang pawng i a ummi hmun pakhat ah cu thil a hmutu hna nih cun, ‘Tlang cungin a zorlami meisa tilet hna’ bantuk a si tiah an kan chimh, cun thawngpang hmuhmi ningin hmun tam bik ah vawlei a khuhmi hawhra cu thisen he cawhmi meisa bantukin a lang, a cunglei van cu (lamkaltu nih a chim bantukin), ‘van cu mei a kang’ ti bantuk a si. Ni donghnak kongah chimchungmi fianternak he a khat tuk caah mi tampi cu an khuaruah a har; a hmutu ngakchia hna cu an ttih i biaceihnak a ratnak a si maw tiah an hal; saram hna hmanh cu an ttih a lang tuk i an khur.”
GSAM 113.1Profet Joel i hi hmelchunhnak cu America ah lawng a lang lo; Great Britain ram ah Bawipa ratnak kong cawnpiaknak a theihtermi a tam chin lioah cu ram van cungah zong cu hmelchunhnak cu langhter a si. 1839 kum, thla 10 ni 22 i New York Chawhlehnak tlangautu nih cu ram ah thla 9 ni 3 zan i hmuhmi khuaruahhar awk thilthleng kongah London tadinca hna chungin a tanglei cu a lak:—
GSAM 1131839 kum i chaklei van ceunak
GSAM 113.2“LONDON, THLA 9 NI 5 [1839].—Cawnnili zan nazi 10 le zanni zing nazi 3 karlak ah, kum tampi chung hmuhmi khuaruahhar awk thilthleng hna, arfi tlaknak le chaklei ceunak hna lakah a dawh bikmi pakhat cu van cungah hmuh a si. Hi a danglammi thilthleng a langh hmasabiknak cu nazi 10 tlin ding minit 10 a duh rih ah a si; van a hrek chaklei in tikhu bantuk a sen faimi ceunak a hung kai i duhsa tein van laifang tiang a karh; nazi 10, asilole nazi 10 le minit 15 ah cun nichuahlei in nitlaklei tiang dihlak cu ceunak puan lianngan pakhat bantuk a si dih. Ttih a nung tukmi langhnak a ngei i a ngan tukmi mei kanghnak nih a ser bantuk hrimhrim a si. Ceunak cu a i thleng tam ngai; caan pakhat ah a ttum bantukin a lang i cu hnu tlawmpal ah a ceu tukin a kai tthan. A chungah aa cawhmi meikhu sahpi a zual reromi cu hmuh khawh a si i a hmutu kip nih ‘mei kanghnak a ngan tukmi’ a si tiah an zumh dih bantuk a si.
GSAM 113.3“Khawpi chungah ttihphannak a ngan tuk; mi thong tampi cu a ngan tukmi harnak a thlen tiah an ruahnak lei ah an tlan. Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road le London nitlaklei i mei mithtu hmun hna i mei mithnak ti sem khawl hna—London chung i mei mithnak ti sem khawl kip hrimhrim—cu rang nih an dirh dingah remh an si i ‘hrawhnak hmun’ a si tiah an ruahnak lei ah zapi ning nakin thazang tam deuh in rang an tlanter; leng hna, rang to hna le mi bu nganpi nih an zulh hna. An palhnak a si ti an hngalh hlanah khawl cheukhat cu High Gate le Halloway [peng li hrawng] tiang an phan. Hi langhnak hna cu nazi pahnih nakin sau deuh a um i zing a nai tikah hmuhmi cu a sunglawi tuk.
GSAM 114.1“Zinglei nazi 2 ah cun cu thilthleng cu chimfiang awk a har tukmi, a dawh tukmi langhnak ah a cang. London khua dihlak cu sun laifang bantukin a ceu i vanboruak zong a fiang hleice. Cu chimmi caan ah van a hrek thlanglei cu mero um lo hmanh sehlaw a mui ngai; asinain rel khawh lo tiang a tammi arfi hna cu dawh tein an tleu. A ralchanh lei van ah cun a danglammi le a sunglawi tukmi i dannak a lang; a fiang kho tuk i ceunak cu a ceu ngai; a ceunak i aa thlaumi arfi zuang hna cat loin an i peh, van laifang ah a hung um bantukin an lang i an puak bantuk tiang an karh. Cu nih a tlungtermi cu elektrik dah nih a duah bantuk a si. Arfi hmete rel khawh lo tiang a tammi cu van le lei an i tonhnak cungah an zuang i vawlei lei ah mit nih a lamzulh hmanh hngalh lo tiang khulrang tein an tlung; anmah zong an puak bantukin an lang i van a hrek dihlak cungah a sen dum tikhu a cawrh. Azawng hna cu an dawh tuk.
GSAM 114.2“Nazi 2 le a hrek ah cun hmuhmi cu muihnak ah a thleng, cu muihnak a tthen tikah van a cunglai bik ah le ram thlanglei cungah a khuhmi muihnak a tlang pawngah chuncha a tleumi a lang. Cu hnu tlawmpal ah cun a sinin ngun bantuk ceunak tung hna an chuak. Khuaruahhar tiangin an karh i cu caan ah a hung ummi a senmi tikhu he an i cawh; an kai khawhnak sang bik an phan tikah hmuhmi cu ruah khawh tiang a si ti lo. Arfi hna cu kap kipah an zuang i nazi 4 tiang a si peng, cu tikah cun a um ti lo dih.”
GSAM 114Ni cung i a danglammi langhnak hna
GSAM 114.3A nungmi phungchimtu hna nih Bawipa ratnak biadik an phuan lioah vawlei hmun hranghrang ah van cung i khuaruahharnak a tammi le a phun dangdang hmuh a si. Cu hna lakah hin kan canganhnak hmun nih a khawhtermi cu 1843 kum, thla 12 ah Norwich, England i ni a langhning langhter lawng hi a si. Cu bantuk pakhat cu 1844 kum, thla 9 ni 9 ah New Haven, Conn. ah sun laifang hlan le hnu nazi pahnih chung a lang ve i mi thong tampi nih an hmuh.
GSAM 115Ni i a danglammi langhnak
GSAM 115.1A chunglei riin bial hmete nih ni a langhter. A azawng cu theithu zawng a fai te a si. Ni a pawng i a hlatnak aa khat lomi riin bial pahnih i lenglei cheu cu cu azawng bantuk an si; asinain cu riin bial hna i chunglei cheu cu an eng nasat, cu riin bial hna chung i van cu a dum deuhmi kawfi zawng bantukin a lang i ni kha a tan i a tanglei zongah a kalmi riin bial ngan pathum cu a fiangmi ceunak bantukin an lang.
GSAM 115.2England ah a thlengmi kong cu 1844 kum, thla 1 ni 3 ah London in E. Lloyd nih a kuatmi ca chungah hitin kan rel:—
GSAM 115.3“England ah hlanah hmuh dah a si lomi bantuk khuaruahhar awk ‘ni chung i hmelchunhnak’ pakhat cu Norwich khua i mi upa hna le a pawngkam ram i a ummi hna nih an hmuh. A liammi thla 12 ah sun nazi 12 hrawngah hmuh a si i nazi pahnih chung a um. Khua chung minung hna a ttihter hna tuk. Unaupa Winter, Burgess le Routon hna nih cu khua ah an thawngtha rian an thawknak hlan tlawmpal ah a si. Biadik caah lam a timh bantuk a si caah cu hmun ah hlawhtlinnak ttha an hmuh.”
GSAM 116.1New Haven, Conn. ah cu thilthleng a sinak kong cu 1844 kum, thla 10 ni 10 i Zanttim aunak chungah pek a si i 1844 kum, thla 9 ni 10 i New Haven A humtu tadinca chungin lakmi a si. Zanttim aunak chung i cu kong ah tadinca chung i cattialmi a timlamtu nih, ‘Hi thilthleng a chuahnak a ruang kongah mah te hmanh lung a tlinhtermi fianternak a pe khotu van le vawlei thil hngal thiam ahohmanh an um rih lo,’ tiah a ti.
GSAM 116.21844 kum, thla 9 ni 9 ah New Haven, Conn. i ni he aa pehtlai in a langmi hmuhnak kong cu 1844 kum, thla 9 ni 12 i Hartford Thawngthanhtu tadinca chungah zong chuah a si i hitin a si:—
GSAM 116.3“1844 kum, thla 9 ni 9, Cawnni khat ni ah sun laifang hlan le hnu nazi pahnih chung i ni a pawng riin bial hna cu kan khua mi hna nih thinlung lut tukin an zohmi a si bantuk, cun cu bantuk langhnak hna le a ruang hna kong tam deuh hngalh duhnak fim cu a chuahter.
GSAM 116.4“Atu ceunak riin bial cu a um sauhnak ruangah a danglam i zohhliah ding caah caan ttha a pek. Sun laifang hrawngah cun a tlingmi riin bial pahnih an si deuh; pakhat cu dikiri 45 hrawng a kau i a laifang i a ummi ni kha a kulh, a dang pakhat cu dikiri 72 hrawng a kau i a laifang cu van a cunglai bik ah a um, a pawng riin nih ni kha a tan. A hme deuhmi riin bial he cun a sau deuh riin a ngeimi arti pum bantuk a bialmi, a sawl tuk lomi pakhat zong a um. Ni he ding tein aa ralchanhnak hmun, van a cunglai bik in chaklei ah dikiri 36 a hlatnak ah cun riin bial ngan cu a laifang a tanmi a kauhnak a khat deuh, asilole a khat hrimhrimmi riin bial dang pahnih nih an tan; an i tannak ah cun a tleumi riin bial pathum ceunak an i fonh tik i a chuak dingmi bantukin a ceumi hmun pakhat an ser. Ni a kulhmi riin bial nih chuncha azawng hna a langhter, voi tampi cu an fiang ngai i an dawh ngai. Riin bial dang hna cu an raang i ni in an hlat deuh caah an ceunak a tlawm deuh. Asinain ceunak aa tthenmi azawng [chuncha] a ngeimi riin bial cheu hmete hna cu nichuahlei le nitlaklei ah caan dangdang ah an lang.... A sersiamnak hitluk i aa khat cu ceunak riin bial hna an umnak a ukmi ningcang pakhat cungah a hngat hrimhrim lai; asinain cu ningcang a sining cu fiang tein theih rih a si lo.... Ni a kulhmi riin bial a umnak kong fianter ah cun a har tuk lo, a chuahnak a ruang cu chuncha a sertu he aa khat deuh caah; asinain a pawng riin cu ni a laifang ah a kalmi riin bial a hram chuahnak fianter cu a har deuh ti hmuh a si.”
GSAM 117Thil mak nih Ca Thianghlim chimchungnak a tlinmi
GSAM 117.1England le America ram hna i van chungah hmuhmi thil mak hna hman dan kongah, Sylvester Bliss nih Boston ah kum 1843 i a chuahmi Mathai 24 kha fianhnak cauk chungin kan cawn khawh. Cunglei i kan chimmi thil hna cheu a rel hnuah, hitin a ti:—
GSAM 117.2“Curuangah Ca Thianghlim biatak chungih chimchungmi ‘hmelchunhnak lian hna’ le ‘tihnungmi hmuhmi hna’ cu, Rundamtu nih a rat hlanah a um lai tiah a chimmi hna thawn, an tlin dih zo vekin an lang.”
GSAM 117.3“Thingkung hna an hnah tthar an chuah cu nipi caan a naih cang ti hmelchunhnak a si vekin, hmelchunhnak hna hi an tlin tikah, Khristian hna nih Khrih ratnak cu a naih, innka kiangah ti an hngalh ding. Hngalh ding ti phalnak lawng a si lo; kan Rundamtu nih an hngalh ding ti nawl a pe.”5
GSAM 117BIACAH PHUANGTU HNA
GSAM 117.4Khrih voihnih ratnak biacah hmasa bik a phuanmi chungih thil thupi hna cu kan rel zo ruangah, phuannak lian ah hna a tuanmi minung hna lakih a thupi deuhmi hna cheu kan zoh hi kan caah a lunglawm ding. Raldang ram hna i biacah a phuangmi cawnpiaktu hna lakih a fim bik hna tam deuh an min hna kan pek zo. Atu ah America ram i hruaitu hna, Bawipa nih rian rit a pekmi hna kong kan rel tikah, Bawipa kut cu cawlcanghnak chungah a um ngaingai ti a lang deuh lai.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Hmasa bikah, United States ram i Khrih ratthannak cawlcanghnak chungah a thupi tukmi William Miller kong kan zoh lai; minung tam deuh nih cawlcanghnak cu ‘Millerism’ lawngah an theihmi a si.
GSAM 118.2William Miller cu February, 1782 ah Pittsfield, Mass. ah a suak. A nauhak lai ah, a fimnak le a cawlcangnak cu a danglam tuk ti hmelchunhnak hna an lang. Kum tette hna nih a kiangih umtu hna zongin an hngalh deuhdeuh. Taksa caknak a ngei, a cawlcangmi le a pianpiin fimnak a tthummi a si; nunphung thiang le mawhchiat awk a ngei lomi a ngei. Peng sianginn ah kum tlawmpal lawng a kai ko nain, a zirhnak cu sianginn zirtirtu hna ih zirhnak lengah a liam ti mi tam nih an pawm.
GSAM 118.3Miller cu kum 1802 ah nupi a ṭhit i, Poultney, Vt. ah a um. Poultney ah a pem hnu in a pawlkommi minung hna le vawlei thiltha ah a bawmmi hna cu zumh lohnak ruahnak le deist ruahnak nih an thinlung a khat. An nunphung a sia lomi minung hna an si; mipi zongah rammi tha an si, an umtuning cu daihnak, minung duhnak le bawm duhhnak thawn a khat. Asinan, biaknak biatak tehfung si dingin Baibal cu an hnawl, Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen le midang hna ca hman in Baibal hnawl cu a dik ti an langter duh. Miller nih ca hna cu fim tein a zir, a donghnak ah a mah le mah deist pakhat a si ti a phuang. Amah nih a relmi bangin, deist a sinak cu kum 12 a rei, kum 1804 kiangah a thok.
GSAM 118.4Captain sinak ca a ngah tikah, kum 1810 ah ralkap chungah a lut. Ralkap chungin a kir hnuah, kum 1812 ah a chungkhar cu Low Hampton, N.Y. ah a pemter, lo tuahnak thok dingin. Lo tuahtu a si ruangah ca rel dingin caan a ngah deuh. Amah nih a hmuhmi cu a deist ruahnak nih atu nunnak lengah lungawinak dingin a ning a pe lo ti a si. Thihnak hmun hnuai ah thil zapi cu thim le lungretheihnak a si. Amah ih chimmi hmanin:
GSAM 118.4“Mi zapi dih ding ti ruahnak cu a dai le a ṭihnung tukmi ruahnak a si, le mi zapi mawhphurhnak cu zapi caah dihhnak a si. Van cu ka lu cungah dar vekin a si, le lei cu ka ke hnuai ah thir vekin a si. Kumkhua!—cu ziang a si? Thihnak zong!—ziangah a si? Ka ruahnak ka hmang deuhdeuh tikah, a fiannak in ka hlat deuhdeuh. Ka ruah deuhdeuh tikah, ka tluknak hna cu an darh deuhdeuh. Ka ruahnak khar ka duh, asinain ka ruahnak hna cu ka uk khawh lo. Ka lungretheih ngaingai, asinan a ruang cu ka hngalh lo.... Cu hnu tlawmpal ah, ruah lo piin, Rundamtu nunphung cu ka thinlung ah fiang tein a lang. Ka mawhsualnak hna caah amah le mah raithawinak in kan hrem dingmi sual phu kan tuahsak khawh, kan hreh dingmi hremhnak ihsin in runsuah khawh dingmi, minung pakhat cu a tha le zaangfahnak a ngei khawh ti a lang. Cu vek minung cu ziangtluk a duhnungmi a si ding ti ka hngalh colh; a kut chungah ka tla khawh ding le a zaangfahnak ah ka zum khawh ding ti ka ruat.”
GSAM 119William Miller nih a Kirsalnak
GSAM 119.1Amah nih a chim deuh:
GSAM 119.1“Baibal nih ka herhmi Rundamtu vek ciah cu a langter ti ka hmuh; Thlarau in pekmi cauk a si lomi nih, a tlu cangmi vawlei herhnak hna thawn a remi thu hna ziangtin a chuah khawh ti ka mang. Ca Thianghlim cu Pathian ih langtermi a si lai ti ka pawm ding a si. An cu ka lungawinak an si; Jesuh chungah rualpi ka hmuh.... Atu ah Baibal cu ka cawnmi thupi bik a si, ka lunglawm tukin ka zohfianh ti ka chim khawh. A chanve hmanh an ka chimh bal lo ti ka hmuh. Hlanah a mawinak le a roinak ka hmuh lo ruangah ka mang; ka hnawl khawh dah ti ka ruat tikah ka mang.”
GSAM 119.2William Miller nih Baibal a zohfianh dan cu amah in hitin a rel:
GSAM 119.2“Ka rak ngeih ciami ruahnak hna zapi ka thlah, cauk chungih a ummi ca catlang hna cu fim tein ka khaikhin, le a cawnnak cu dan le remh tein ka tuah lai ti ka ruat. Ca catlang pakhat cu fiang lo ka hmuh tikah, a pehtlaihnak ca catlang dang zapi thawn ka khaikhin; Cruden bawmnak thawn, fiang lo mi ca catlang chungih a ummi biafang thupi bik hna an ummi Ca Thianghlim ca catlang zapi ka zoh. ... Cu vekin ka zohfianh, hmasa bikah Baibal ka rel tikah kum hnih vel, le Baibal cu a mah le mah letcawn tu a si ti ka lungkim.”
GSAM 120.1“Cu vekin ka cawn lio ah, hlan i a tlinmi chimchungnak hna cu atu hmanh tlin dingmi hna tlin dan zohfianh dingih tehfung an si ahcun, Khrih nih thlarau in a uknak kongah mi tam nih an ngeihmi ruahnak—vawlei kum 1000 cu vawlei a dih hlanih a um ding ti le Judah hna an kir sal ding ti—cu Baibal thu in an san lo ti ka lungkim. ... Ca Thianghlim nih Jesuh Khrih cu vancung mero hna chungah a Pa roinak zapi thawn, vawlei ah a ra kirsal ding ti a fiang tein a zirh ti ka hmuh.”
GSAM 120.2“Ca Thianghlim cawnnak chungin lungawinak ka ngah, hlanah a zirhnak in ka ngah khawh ding ti ka ruat lo. Rundamtu ratnak caan ka hmuh ding ti ka ruat lo tein ka cawn thok, hmasa bikah ka thlengmi biachahnak cu ka zum khawh lo; asinain hngalhnak nih ka thinlung a khawh tuk ruangah ka zumhnak ka hnawl khawh lo. Ka biachahnak ah ka lungkim deuhdeuh, Rundamtu ratnak ka hngah, ka thlir, ka thlacam thok.”
GSAM 120.3A dang veih ah hitin a ti:
GSAM 120.3“Ka zum; cun, hi biacah hi vawlei nih a zum khawh ding le Biaceihtu le Nupi ṭhi tlangval a rat tikah an ton dingin an timhlamhnak dingah phuan ding cu ka mawhphurhnak a si ti ka thinlung ah a lang. Ka tuarmi harnak rei le nasa hna kong zapi hi hitawk ah ka rel a herh lo. Kum tam hnuah, Pathian Thlarau, biatak thilti khawhnak le minung thlarau hna duhnak ruangah, ka thinglamtah ka lak in, thi le dih dingmi vawlei hnenah hi thil hna ka phuang cu a tawk.”
GSAM 120.4Miller cu ram dang hna i hi biacah nih a hruaimi hna vekin, a mawhphurhnak a tlin dingin hmasa bikah mipi caṭial hna le cauk hmete chungah a ruatmi hna ca le cauk chuah in a ruat. A ruatmi hna cu Vermont Telegraph, Brandon, Vt. ah chuahmi Baptist caṭial chungah hmasa bikah a chuah. Hi cu kum 1831 ah a si. Hi kongah mipi hmai ah kum 1832 ah a chim hmasa bik. Cu pumhkhawmhnak kongah hitin a ti: “Bawipa nih pumhkhawmhnak chungah a zaangfahnak a thlah, le minung tam nih an thlarau rundamnak caah an zum.”
GSAM 121.1Kum 1836 ah a cawnpiaknak hna cu caan hnuai i mipi caṭial hna cheu chungah an chuah. Kum 1837-38 khuasik caan ah a cawnpiaknak hna cu cauk hmete ah an chuah. Kum 1838 ah cahmai 204 a tummi cauk hmete pahnihnak an chuah, cu chungah Miller nih Ottoman ram uknak cu kum 1839 asilole 1840 ah a tluh khawh ti a chim. Khawpi lian bik hna chungah a cawnpiaknak hmasa bik cu kum 1836 ah a si. Cu caan ah Mass. ram ih Randolph, Lowell, Groton le Lynn khawpi hna ah a chim.
GSAM 121.2Kum 1840 tiangah Miller cu Khrih ratnak a naih ti kongah mipi hmai i chimtu a lawngte a si tluk ko. Cu kum ah, zuam lo tein, za tam nih amah thawn biacah phuan an thok. Hi thlengawknak lian hi ziangin a chuah ti cu a ra lai dingmi bung ah kan rel lai. Kum 1839-40 khuasik caan ah Miller nih Exeter, N.H. ah cawnpiaknak hna a pe. Cu hmun ah Upa J. V. Himes cu a tong hmasa, Himes nih cu caan ah zumhnak a pawm, cun cu caan ihsin Upa Miller thawn zawn khat ah a um, cauk chuah le Khrih voihnih ratnak lian biacah phuan tu ah.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Hi cawlcanghnak lian chungih hna a tuantu thinlung taktakmi kongah, a nunthu caitu ih chimmi cu kan rel hlanah thiltha deuh kan tuah khawh lo:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes cu May 19, 1805 ah Wickford, R.I. ah a suak. A pa cu West India ram zuartu a si tiin an thei, Wickford khaw ih St. Paul's Episcopal biakinn ah pawlkommi thupi a si. A nu cu nunphung duhnungmi le Rundamtu duhtu a si, cu duhnak cu a ngai duhmi a fapa hnenah a cawnpiak.”
GSAM 121.5“A pa nih amah fapa Joshua cu amah ih ummi biakinn ah Pathian thu cawnpiaktu dingin zirh ding a ruat, asinain thil a thleng ruangah a tuah khawh lo. Pathian nih cu fapa caah rian dang a timi a ngei, cun a duhmi cawlcanghnak cu a thleng dingin thil hna a rem. Kum 1817 ah a pa nih thilri mankhung hna cu Captain Carter zohkhenhnak tangah a thlah, Alexander Stewart cu lawng chungih thilri zohkhenhtu a si. Hi minung pahnih hi an rinum lo, West India ram tikhua ah an thleng hnuah lawng le thilri an zuar dih, cun an tlan. Hi thil nih Joshua naute caah hlanih tuahmi ruahnak hna zapi a thleng, Providence, R.I. ih Brown University ah thawn ding a si. A si lo tikah, April 1821 ah New Bedford, Mass. ah thawn in, William Knights hnenah thingtawi tuahnak zir dingin an pek.”
GSAM 122.1“A umnak thar ah a thleng tikah, a pekmi rian cu thinlung taktak thawn a thok, a hna ah upa bik a si duh. Asinan a biaknak kiangkap cu a duhnak vek a si lo ti a hmu. Amah nih hitin a ti: ‘Ka upa cu Unitarian a si, le a biakinn ah in a hruai. Upa Orville Dewey cu biakinn zohkhenhtu a si. Amah cu zumhnak hman ihsin a kir tharmi a si. Bishop Griswold le Upa William Burge, Wickford i St. Paul's biakinn upa, hna hnenih ka zirhnak le Providence, R.I. i St. John's biakinn ih Dr. Crocker chimmi ka theihmi nih, Khrih le a dungthluntu hna zirhnak cu Mr. Dewey nih a mawinak thawn a hnawlmi ka pawm khawh lo.’”
GSAM 122.2“Cu caan ah New Bedford ah Episcopal biakinn a um lo ruangah, Khristian biakinn hmasa [Dungkhluntu si lo] ah kal dingin a ruat, cun cu pawlkomnak thawn a pehtlai. Amah nih hitin a ti: ‘Hitawk ah Baibal hawn le ruahnak zalong ka hmuh, le an pahnih cu ka hman thiam.’ Hi biakinn cu Upa Moses Howe nih biakinn zohkhenhtu in a zohkhenh. Upa Clough nih Joshua V. Himes cu February 2, 1823 ah baptisma a pek. A Bawipa caah ttannak thawn a alhmi thinlung a ngei, kum 18 a si lio ah thinglamtah thu a rel hmasa, le minung hna cu an sual in ngaihchih dingin a forh. Amah thuhla cu hitin a ti:—
GSAM 122.3“‘A rau hlanah forhtu pakhat ka si, le ka laksawng hman dingin phalnak ka ngah.... Ka hna zirnak ka tlinhnak cu lunglawmnak thawn ka tlin, le thangtthatnak ka ngah. Asinan kum 5 asilole 6 chungah ka hna ka tuan tam deuh, cun zarh khat chungah ni khat asilole ni hnih ka ngah, cauk cawnnak le thawngtha rian tuahnak dingin, bawmnak a herhmi khua hna ah; cu rian ih rah cu ka biakinn zohkhenhtu hnenah ka pek.’”
GSAM 123.1“Kum 1825 ah South Massachusetts i Khristian biakinn pawlkom nih thawngtha phuangtu ah a thlah. ‘Thawngtha phuangtu hna bawmnak dingin dan asilole thilti khawhnak a um lo,’ Upa Himes nih a ti, ‘cu ruangah ka mah bawmnak dingin zuarnak rian ah ka lut, le ka phuang khawhmi ka phuang dingin ka ruat.’”
GSAM 123.2“Kum 1828 ah New Bedford a thlah; lungretheihnak asilole cawlcanghnak a tlaih ruangah si lo, a duhmi a cohlan thleng ding ti ruatnak thawn, Plymouth ah a kal, hmun dangdang sianginn inn hna ah, remi pindan hna ah, le a theihpiak khawhmi hmun kipah Pathian thu a phuang. Kum 1829 ah Fall River ah cu vek rian a tuan, kum 1830 tiang; cu hnuah Boston ah Khristian biakinn hmasa le pahnihnak hna biakinn zohkhenhtu ah a pem, cun hitawk ah kum 33 a um. Kum 1839 ah, Upa William Miller nih a fianhmi Khrih ratnak rian zumtu ah a cang. Rian thar cu a ngeihmi lunglawmnak zapi thawn a lut, a biakinn zohkhenhnak rian zong cu mei le thilti khawhnak thawn a khat. Kum 1840 ah, Caan hmelchunhnak hna caṭial a chuah thok, a thinlung zapi a pekmi rian cu a ṭanpi. A sum zapi, a rian zapi, a cawlcanghnak zapi hi rian hi a pek, cun zumtu thar hna thawng tampi an cang.”
GSAM 123Miller le Himes an Rian Ṭuanṭinak
GSAM 123.3Kum 1840 ihsin 1844 sikpar caan tiangah, Upa Miller le Upa Himes hna rian cu an pehtlai tuk, khawpi khawpi an kal, nipi caan ah an thlam lianpi thawn, khuasik caan ah biakinn le mipi pumhkhawmnak inn hna ah. Upa Himes taksa caknak lian nih kum 92 a lut hlan tiang a zuam. A ruahnak le a fimnak cu a thih tiang an cak. Kum 1894, September 28 ah, Michigan ram Lansing i riahnak hmun i Ni sarihnak Adventist hna 3000 leng an pumhkhawmmi hmai ah chimnak a thupi tuk a pe. Hlanlai caan i thinlung taktak le thilti khawhnak tam zetin a chim vekin a lang. Hi cu a kum 91nak chungah thla thum a lutmi le damter khawh lomi a zawtnak ihsin kum khat hnuah a thi dingmi minung caah thil mak ngaingai a si.
GSAM 124.1Upa Miller le Upa Himes hna cu America i Khrih ratthannak cawlcanghnak dohnak hmai berah an ding vekin an si, cun Khrih ratnak thu a phuangmi hna zawn tam lakih minung pahnih lawng an si; an thupi bikmi cu ruahnak caknak le rinum ngaingai an si. Hi minung hna cu vawlei nih ‘mah le mah cangmi minung’ a ti-mi hna lakih an tam; nunphung hakmi thawn an pehtlai ruangah an hung tthang, le rian pakhat a dik le dik lo cu mah caah a thatnak si lo in a dikmi phunglam in an thleidang. Upa Miller nih biakinn hna ihsin biacah a pawmmi hna kongah a chimmi minung hna vek an si, ‘a thiang bikmi, a pekawmi le a nungmi pawlkommi hna.’ Hi cu biakinn dangdang biakinn zohkhenhtu hna nih zong an pawm, Adventist hna an thliam hnuah hitin an ti, ‘[Thu cu] kan tuu rual hna lakih a tha bik hna cu a lak dih zo.’”
GSAM 124Adventist Cawnpiaktu Thupi Deuh Hna Dang
GSAM 124.2Caan hlan ih cawlcanghnak ah Upa Miller le Upa Himes thawn hna a tuantu minung hna lakih thupi deuhmi hna min kan rel hi a lunglawm ding. Hmasa bikah Charles Fitch, Cleveland, Ohio ihsin, a um; kum 1842 ah Daniel le Thuphuannak langhnak hna fianh dingin hmanthlak hna ngei dingmi ruahnak a pek. Hi ruahnak cu Habakkuk 2:2, 3 thu ah a hram a ngei. Charles Fitch cu October 10, 1844 ah a thi.
GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, Philadelphia ihsin, a ra lai dingmi bung ah kan hmuh lai vekin, Bawipa nih biatak phuan dingin a thinlung a hruai; cu biatak tlinhnak nih Khrih ratnak biacah ah minung lunglutnak cu zuam lo tein a tthanchoter.
GSAM 124.4Elon Galusha, Lockport, N.Y. ihsin, Baptist cawnpiaktu thupi, a ca le a biakinn zohkhenhnak rian nih Bawipa a ratnak a naih kongah cu pawlkomnak chungah thil a thleng tuk.
GSAM 125.1E. R. Pinney, Seneca Falls, N.Y. ihsin, Baptist biakinn ih cawnpiaktu pekawmi dang pakhat, a biakinn zohkhenhnak rian le a ca nih rian cu thilti khawhnak a si. ‘Vawlei ih ci’ tiin an ko khawh.
GSAM 125.2Geo. Storrs, New York City ihsin, Khrih ratnak thu zum hlanah thlarau thawhthar cawnpiaktu thupi a si. A ca hna nih minung hna mah le mah le an neihmi hna rian ah pekaw deuh dingin thilti khawhnak lian a tuah; a danglam bik cu Ni 2300 donghnak zarh hna ah a si. Hnabei donghnak hnuah, minung nunphung, mithi hna umtuning le hmailam hremhnak kongah a chimnak paruk hna cu Adventist minung hna le vawlei hmai ah a run pe tu cu amah a si.
GSAM 125.3Upa Stockman, Portland, Maine ihsin, cu khawpi ah William Miller nih a tuahmi thlarau thawhthar rian hna i rian tuantu thinlung taktakmi dang a si. Judah kum 1843 donghnak a naih hlan zarh tette hna ah a thi, cu caan ah Adventist minung hna nih Bawipa cu a ra lai ti an ruat le an hngah.6
GSAM 125.4Hmun a tlamtling lo ruangah min thupi deuhmi dang hna cu rel lawng kan tuah lai, N. N. Whiting, Thuthlung Thar English holh i lehlinhtu, Whiting lehlinhmi tiin an theihmi; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley le Edwin Burnham (unaupa pathum), biacah ah rian tuan khawhmi hna zapi an si.
Notes
- Habakkuk 2:2, 3. ↩
- Biathlam 14:6, 7. ↩
- Marka 1:14, 15 ↩
- Joel 2:30, 31. ↩
- Mathai 24 kha fianhnak, p. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Hramthokmi Ca hna, cahmai 17 ah a langtermi bangin, Upa Fitch le Upa Stockman hna nih an ihkhuah hnuah ziang a thleng ti an theih duh ruang cu fiang tein kan hmu khawh. ↩