Dal 26 — Ramdang i kan thawngtha rian hna
GSAM 403.1Ca ah cangmi cu, Amah thu chimh an si lomi nih an hmuh lai; Amah thu an theih lomi nih an theihthiam lai.1
GSAM 403.2United States ram lengah kan thawngtha rian hmasa bik cu kum 1874 ah hram a thok. Cu tikah Upa J. N. Andrews Switzerland ramah kuat a si i, cu hmunah rian a thok.
GSAM 403EUROPE LAIFANG RAM I RIAN HMUN
GSAM 403.3Cu tikah ram pariat hi thawngtha rian hmun ah an tel: Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, le Greece; hi ram peng hi mi 140,000,000 an umnak a si.
GSAM 403.4Himi thu kan chim lio ah, khrihfabu mi hna cu an zat tam lo lio ah, ram kau zet chungah thawngtha rian lianpi ah kan lutnak a thlenpi mi thil hman hna cu chim hi a ngaihthlak men lai.
GSAM 403Upa Czechowski
GSAM 403.5Kum 1865 ah Upa M. B. Czechowski, Poland ram i Catholic puithiam a si cia, a zumhnak a thlengmi le atu lio biadik a cohlanmi nih, Europe laifang ramah thawngtha phuangtu bantukin kuat dingin kan mi hna a dil. Cu tikah cu hi a khawh lo ruangah, Boston, Mass. i Zarh chung ni hmasa bik Adventist hna hnenah a thil a chim. Anmah nih, amah cu kan mi hna he zei banghman a i pehtlai lo tiah an ruah ko men. Cu ko hman sehla, a rian caah paisa an khawmhpi i, a duhmi thawngtha rian hmunah an kuat.
GSAM 404Switzerland Ram i Sabbath a Ultu hna
GSAM 404.1Kum 1866 ah, Tramelan, Switzerland ah Sabbath biadik le vancungmi pathumnak biacah a cawnpi; cu rian nih Sabbath a ultu pawlkom a suahpi. Caan reilote ah, Hungary ramah biacah a cawnpi dingin a feh. Tramelan i pawlkom hnenah America i kan rian thu zianghman a chim lo, asinain an lak i pakhat Albert Vuilleumier nih English a siar thei. A thil a thlen ruangah Khrih ratthannak zohtthannak ca cauk pakhat a hmuh. Himi kaltak in ram pahnih karlak i ca-ttialnak a thok.
GSAM 404Upa Erzenberger America Ramah Kuat A Si
GSAM 404.2Kum 1869 ah Tramelan mi James Erzenberger cu English holh cawn ding le Ni sarihnak Adventist hna biaknak le ziaza hna a theihthiam deuh dingah America ramah kuat a si. June 18 ah Battle Creek ah a thleng i, America ramah kum khat le hrek a um. A kirnak lam ah New York a suah, Sept. 9, 1870 ah. Cu kum June ah Ademar Vuilleumier nih hi ram a tlawh i, kum li vel a um. Ram inn ah a kir tikah Upa Andrews a telpi. Oct. 16, 1874 ah Neuchatel ah an thleng.
GSAM 404.3Kum 1875 ah Upa D. T. Bourdeau le a chungkhar cu France ramah America an suak i, cu hmunah komiti nih rian tuan dingin an ruat.
GSAM 404French Ca Cauk Hramthok
GSAM 404.4A kum thil a thlengmi ah, July 1876 ah Basel, Switzerland ah French holh i ca cauk chuahnak a thok, a hmin Les Signes des Temps (Caan hmelchunhnak hna) ti a si. Kum ruk a liam hnuah, May 13, 1882 ah Upa Haskell nih New York City a suak i Europe ramah a feh. Himi thawngtha tlawhnak ah Switzerland ramah caan zeimaw tluk a um.
GSAM 405Upa Whitney Basel Ah A Feh — Upa Andrews A Thih
GSAM 405.1July 26, 1883 ah Upa B. L. Whitney le a chungkhar cu Basel ah an thleng. Vawlei huap Khrihfabu khawmpi komiti nih thawngtha rian hmun cu a zohkhenh dingin a ruat; Upa Andrews cu a ngandamnak a tlawm deuhdeuh ruangah a hna a thlah. Thla hnih thum hnuah, cu kum October ah, a thih.
GSAM 405.2Upa Andrews nih a nunnak hmasa ah sianginn sang le sianginn sangbik hna i cawnnak laksawng a ngah lo, asinain a cawnnak a famkim; leitlun nih amah tein a cawnmi mi an ti. Cawnnak ah a i peknak thawngin Latin, Greek, le Hebrew holh hna a thiam, kum a tthawng deuh ah French holh zong a cawn. Europe laifang thawngtha rian hmunah rian thok le tthanchoter dingah a ṭulmi ruangah French holh a cawn; a nunnak kum ruk netabik cu cu hmunah rian a tuan, French holh i Caan hmelchunhnak hna a ttial le a chuah, cun cu holh in a phuang. Cu hna a tuan lio ah thihnak kut in a tawk.
GSAM 405Dr. Kellogg Europe Ah
GSAM 405.3Kum 1883 thalpi ah Dr. J. H. Kellogg nih doctor rian zohchianhnak caah Europe a tlawh. Kan thawngtha rian hmun hna kipah ni hnih thum a um, a tlawhnak nih rian tuantu hna a thinlung a tthawng ter, a bikin Basel rian chungah a ruahnak cu Upa Andrews nih man zetin a cohlan.
GSAM 405Upa Butler Europe A Tlawh
GSAM 405.4October 1883 i Vawlei huap Khrihfabu khawmpi a um tikah, England ramah ca cauk chuahnak cu a rak khawh zongin hramthok dingin an chim. Himi khawmpi i thil an ruatmi ruangah Upa George I. Butler, M. C. Wilcox, le A. C. Bourdeau cu Europe le England i rian ah bawmhnak pek dingin an feh. Upa Butler nih Scotland, Glasgow ah Feb. 27, 1884 ah a thleng. Ramdang thawngtha rian hna a tlawhnak thil pakhat cu ram dangdang i rian tuahnak harsatnak hna kha mit hmuh in a theih ding le an neh khawhnak a cawn ding a si. Amah zong Basel le Europe laifang rian hmunah caan zeimaw tluk a um. A. C. Bourdeau nih Alps tlang hna karlak i French mi hna, Waldenses hna lakah rian a tuan; M. C. Wilcox cu England i ca cauk chuah le tialtu rianah a i pe, 1886 dong tiang a um.
GSAM 406Basel Ah Ca le Cauk Chuahnak Hmun Ser
GSAM 406.1Kum 1884 ah Basel ah Imprimerie Polyglotte (holh tam zet i ca chuahnak ti a sullam) ca le cauk chuahnak hmun cu an ser. March 1885 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi komiti nih H. W. Kellogg cu Basel ah ca chuahnak hmun i hmanrua ṭulmi lei dingin a thlah. Cu rian cu a tuan i, Basel khua hlun ah Ni sarihnak Adventist hna ta, hmanrua famkim he ca le cauk chuahnak hmun a um.
GSAM 406.2Upa Butler Europe a tlawh lio ah Basel hmun i German ca cauk Herold der Wahrheit (Biadik Phuangtu) an chuah. Cu kum ah Romanian ca cauk Adevărulu Prezentu (Atu lio biadik) zong hi hmun ah an chuah. Italian holh i ca cauk dang pakhat, L’Ultimo Messagio (Biacah Netabik) ti a si. Himi ca cauk hnih netabik cu thla pathum ah voihkhat chuahmi, lai 16 nei an si. Switzerland Khrihfabu hna pawlkom ah October 1884 ah, cu kum chungah ca cauk pali hi a dihlak in 146,000 an chuah le an phawt ti an chim. Kum 1895 tiang, Basel i hremhnak ruangah ca chuahnak hmun cu Hamburg, Germany ah an he hlan tiang, holh 11 ah cauk le ca hmete an chuah: French, German, Italian, Romanian, Spanish, Bohemian, Russian, Dutch, Hungarian, Armenian, Turkish, le Turkish-Greek. A hmin sullam bantukin, holh tam zet i ca chuahnak hmun a si.
GSAM 407Pi White Europe A Tlawh
GSAM 407.1Sept. 3, 1885 ah Pi White, a fapa W. C. White le chungkhar cu Basel ah an thleng. Ram hlun hna ah kum khat le hrek an um i, Europe laifang rian hmun i thawngtha rian hmun hna an tlawh; cu hmun hna kipah man khawh lomi rian an tuan.
GSAM 407Switzerland Khrihfabu hna pawlkom Bu Ser
GSAM 407.2Sept. 10, 1885 ah Switzerland Khrihfabu hna pawlkom cu bu an ser. Cu tikah chimnak an pekmi ah, conference cu fehternak a hmumi pastor pakhat, pastor sinak phalnak nei pasarih, khrihfabu hna 10, le pawlkom mi hna 224 in a kom ti an chim. An nih nih kum liam ah Cheu hra cheu khat $1,645.11 an pek. Cu lengah thawngtha rian caah thawhlawm $2,041.22 an pek.
GSAM 407Upa Waggoner Europe Ah
GSAM 407.3Pi White, W. C. White le chungkhar he kum 1887 ah America an kir. Cu kum ah Upa J. H. Waggoner cu Europe laifang thawngtha rian hmunah rian pehtlai dingin an sawm. Himi hmunah kum hnih in a tam deuh a um, cu caan chungah Basel ah a umnak a si. Himi khua ah April 20, 1889 ah a thih; a hmasa ah kan chim cang.
GSAM 407.4Upa Whitney ngandamnak a tlawm le a thih (April 9, 1889) cu himi thawngtha rian hmun caah natnak tuk a si.
GSAM 407Upa Robinson Europe Ah
GSAM 407.5England ah rian a tuantu Upa D. A. Robinson cu Upa Whitney ai-awh dingin an hril. Himi pengah kum ruk vel rian tha in a tuan, cun Vawlei huap Khrihfabu khawmpi sawmnak in kum 1895 ah India ramah a feh. A fehnak ruangah zohkhenhtu dang pakhat ruat a herh.
GSAM 408Upa Holser Rian Hmun Zohkhenhtu
GSAM 408.1Himi hna caah Upa H. P. Holser cu an hril, cun hna cu lengah Europe laifang thawngtha rian hmun pumhlum zohkhenhtu zong ah an ruat. Himi hmunah kum 1901 tiang a ba lo in le rian tha in a tuan, cu kumah natnak nih a neh. Canyon City, Colorado ah Sept. 11, 1901 ah a thih.
GSAM 408.2Harsatnak hna hmu zong sehla, thawngtha rian hmun cu a tthang i rian cu a feh. Kum 1895 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi hnenah pekmi chimnak nih Europe laifang Khrihfabu hna pawlkom cu khrihfabu hna 19 le pawlkom mi hna 484 in a kom ti a langhter; an nih nih kum liam ah Cheu hra cheu khat $4,378.18 an pek. Cu tikah fehternak a hmumi pastor pali le pastor sinak phalnak nei panga an nei.
GSAM 408GERMAN-RUSSIA THAWNGTHA RIAN HMUN
GSAM 408.3Kum 1870 ah Prussia, Elberfeld nai i khrihfabu pastor J. H. Linderman le a khrihfabu pawlkom mi hna 40 nih Baibal an cawn ruangah ni sarihnak Sabbath an ul. Leitlun i cu ni Sabbath ah a ultu Khristian pawlkom dang an um ti an thei lo. Himi pawlkom thu cu kan mi hna hnenah thil mak zetin a thleng. Sabbath ni ah Basel thawngtha inn ah thil diltu pakhat a ra. Chungkhar cu Baibal an hawngmi he Sabbath ni Baibal cawnnak sianginn cawn an si. Himi langhnak nih mi cu a thinlung a khawhter i, thusuhnak a tuahpi.
GSAM 408Elberfeld Pawlkom
GSAM 408.4An nih Jew mi an si lo, asinain ni sarihnak Sabbath a ultu Khristian an si ti a theih hnuah, Elberfeld i pawlkom thu a chim. Upa Andrews nih cu thu cu zohchianh hi a tha ti a ruat; cu ruangah Upa Erzenberger he kum 1875 hramthok ah Prussia ramah an feh, cu hmunah pawlkom cu a chimmi bantukin an hmuh. Upa Erzenberger cu Germany peng cu reilote rian tuan dingin a um, cun Jan. 8, 1876 ah Elberfeld ah mi pariat tipil an ing. Germany ah Ni sarihnak Adventist hna nih an tuahmi tipil peknak hmasa bik a si.
GSAM 409.1Kum 1882 ah khan Russia ramah biadik cu a hram a tawi cang; America i German unaupa hna nih Russia i German ram kolonih hna i an rual hna hnenah ca cauk an kuat ruangah a si.
GSAM 409Upa Conradi Europe Ah
GSAM 409.2Kum 1885 ah Upa L. R. Conradi cu America ram in Europe laifang rian hmunah German mi hna lakah rian tuan dingin a suak. June 28, 1886 ah Basel a suak i Russia, Crimea ah a feh. Cu hmunah Upa Perk he Berdebulat ti hmunah an feh; unau nu hnih tipil an ing i pawlkom mi 19 nei khrihfabu an ser. Russia ramah Ni sarihnak Adventist khrihfabu hmasa bik a si.
GSAM 409Upa Conradi le Perk Thlaih An Si
GSAM 409.3Himi hnu ah rori Upa Conradi le Perk cu Orthodox zumhnak kalh in an cawnpi ruangah an man i, Perekop ah zarh nga sung thlaih an si. A suah hnuah (United States palai bawmhnak in) Upa Conradi nih Russia nichuahlei a tlawh, cun Switzerland ah a kir.
GSAM 409Russia, Volga Tiva i Rian
GSAM 409.4Himi kum rori ah Upa Laubhan nih Russia ramah, Volga tiva kiang i a umnak inn nai ah rian a thok. Kum 1880 ah Kansas mi Upa Klein nih German Russia ah rian a lut. Cuti cun himi harsat le harsa rian hmun caah rian tuantu hna an suak; zumtu hna cu ram dangah thlah le thlaih an si ko nan, Bawipa nih rian cu mak zetin thluachuah a pek.
GSAM 409Germany I Cauk Zuar Tu hna An Tlin
GSAM 409.5Kum 1888 ah cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna nih Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, le Alsace ah rian an thok. Rian tuantu pariat maw pahra maw, thahnem le rinum zet hna cu an tlin tuk ruangah kum khat chungah cauk hna hi an zuar: Khrih Nunnak, 3,000; Eden chungin Eden tiang, 2,000; le ca hmete 12,000. Himi rian ruangah, cauk an zuar le an siarmi hmun tam bik ah mi pakhat maw a tam deuh maw nih biadik an cohlan.
GSAM 410Hamburg Ah Thawngtha Rian Hramthok
GSAM 410.1May 1889 ah Germany, Hamburg ah Upa Conradi nih thawngtha rian a hramthok, caan reilote ah rian tuantu hna caah cawnpiaknak sianginn an ser. Cu kum October ah pawlkom mi 28 nei Sabbath ni Baibal cawnnak sianginn an bu ser. Himi kum ah Upa Haskell nih thawngtha rian hmun a tlawh i pawlkom mi 20 nei khrihfabu an ser, cun cauk chiahnak hmun an din.
GSAM 410.2Cu tikah Upa J. T. Boettcher cu Barmen ah German rian a tuan. Kum 1890 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi hnenah chimnak an pek; German-Russia thawngtha rian hmunah khrihfabu 9 an bu ser cang, pawlkom mi hna 422 an kom, cun Sabbath a ultu mi 75 cu an bu ser hrih lo. Kum cu rori April 7 ah mi 12 dang tipil an ing i Hamburg khrihfabu ah an i pehtlai. December ah himi khrihfabu pawlkom mi hna cu 40 an si. Hamburg cauk chiahnak hmun in cauk an zuar i ngahmi, Holland, Russia le Germany pengdangdang hna he, $5,000 a si.
GSAM 410Europe Ah Tlinak
GSAM 410.3Europe laifang thawngtha rian hmunah rian cu tein tein asinain dik tein a feh, kum 1891 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi chimnak nih a langhter. Cu tikah Germany ah khrihfabu 5 an um i, pawlkom mi hna 140 an si; an lak i 64 cu Hamburg khrihfabu pawlkom mi an si. Cheu hra cheu khat $1,000 an pek. Lawng hna parah, Hamburg i lawng thawngtha tuantu nih a zuarmi cauk cu $500 a si; cun kum chungah rian hmun pumhlum i cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna nih an zuarmi cu $6,000 a si. Austria ah mi 150 nih biadik an cohlan cang, cun Russia ah khrihfabu 13, pawlkom mi hna 400 an um.
GSAM 411Russia Sabbath A Ultu Mi Nga Thlah An Si
GSAM 411.1Cu caan vel (1891) ah Russia khrihfabu pakhat i pawlkom mi hna lak i hruaitu telin mi nga cu ram nih a cohlanmi khrihfabu cawnpiaknak kalh in an cawnpiak ruangah an man i, kum nga sung Trans-Caucasus ramah thlah dingin thu an pek. An kut an i ṭhawn i an feh ding, mile 500 an feh ding a si. Himi hniksaknak chungah an zumhnak nih a caah a ding i, Bawipa chungah an lung a awi. Cu kum ah Russia holh i Baibal siarnak zulh in ca hmete pakhat an sial; Khrih tuarnak, mithi hna i itnak, ni ziangah le zeicaah, le kan thei khawh maw ti hna thuhla an si.
GSAM 411.2Kum 1895 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi a um tikah Germany i pawlkom mi hna cu 368 tiang an karh, cun kum liam ah Cheu hra cheu khat $2,327.43 an pek.
GSAM 411Russia Ah Sabbath A Ultu An Tam Deuh
GSAM 411.3Russia ah, mi tam zet ram dangah an feh hmanah, pawlkom mi hna cu 467 tiang an karh, cun Cheu hra cheu khat $841.60 an pek.
GSAM 411.4Kum 1896 thlacamnak zarh siarnak ah ramdang thawngtha rian secretary nih a pekmi chimnak in kan theihmi cu:
GSAM 411.4“German-Russia rian hmunah kum liam ah an zat cu a hlan let hnih zik a si; mi 400 leng an tel. Germany, Berlin ah mi 60 nih Sabbath ni biaknak ah zungzal in an kal. Hamburg i thawngtha biakinn an saknak nih cu hmun i rian a cak ter. Bavaria, Munich ah mi hna cu tipil ing dingin an hngah. Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart le Germany khua lian dang hna ah zumtu hna an um. Rotterdam, Holland ah zong pawlkom pakhat a um.”
GSAM 412.1“Russia ah cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna nih ram uk hna hnenin phalnak an ngah. Lettish le Esthonian holh hna ah ca cauk letnak an tuah. German ca cauk cu Basel in Hamburg ah an he, cun cu hmunah holh 14 ah biadik an chuah.”
GSAM 412Hungary Ah Tipil Peknak
GSAM 412.2Cu kum ah Hungary ramah tipil peknak hmasa bik a thleng, Bohemia ah Bawipa Zanriah puai hmasa bik a um. Galatz, Roumania ah Danube le Black Sea caah lawng thawngtha rian hmun an dir.
GSAM 412Germany Ah Cauk Zuar Rian
GSAM 412.3December 1895 i Innram Thawngtha Phuangtu ca cauk ah Upa Spies nih German rian hmun i cauk zuar rian thuhla hi a chim:
GSAM 412.3“Himi rian hmunah cauk zuar rian a hramthok tikah a zohkhenhtu hna nih rian cu an thlah lo; Leipsic i ca cauk chuah tu le cauk mi hruaitu hna nih, ‘cauk lei dingin an hmin an ttialmi mi hna hnenah cauk zuarnak cu a tlin lo lai’ tiin an chim ko nan.”
GSAM 412.4“August 1887 ah Khrih Nunnak cauk cu German holh i an chuah hmasa. Himi cauk chuah hnuah, mi hna hnenah zuar dingin a rak timhlamh lio ah Basel ah cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna caah khawmhnak an tuah; hi rian cu Germany le Europe pumpi i cauk zuar rian hramthoknak a si. Tuni tiangah himi cauk cu German holh i voi sarihnak an chuah cang.”
GSAM 412.5“Jan. 1, 1895 hnuah cauk zuar in thawngtha a phuangtu thar hna 12 rian hmunah an lut. June 1895 ah chimnak nih zuarnak cu za i 50 in a karh ti a langhter. Atu ah kan German ca cauk Herold der Wahrheit he i zuamnak hleice an tuah. Khrihfabu hna, an zat a tam lo mi hna zong nih, ca cauk 50 in 200 tiang an la i an zuar. Cauk leimi hna he an i tonnak cu lungawi zet a si. Feb. 18, 1896 Zohtthannak le tlangautu ah Upa Conradi nih, ‘Kum 1895 cu German-Russia rian hmunah Sabbath a ultu mi 1,500 he kan khar,’ a ti.”
GSAM 413SCANDINAVIA THAWNGTHA RIANTTUANNAK
GSAM 413.1Scandinavia mi hna lak i thawngtha rianttuan rian cu Upa John Matteson nih 1877 kum ah a thawk. Thla 6 ni 6 ah Denmark ram, Jyeland i Vejle ah a phan. Cu ram ah a feh tikah America i an hawile nih an kuatmi ca le cauk hmete hna an relnak in Sabbath ul a thawk cangmi tlawmpal an um.
GSAM 413.2Hi rian a hung thawkning kan zoh tikah, 1850 kum ah Norway in America ah a pemmi minung pali nih Bawipa Sabbath an ul thawk ti kan hngalh. Anmah cu Wisconsin peng, Oakland ah an um. Anmah lak i pahnih cu Upa O. A. Olsen nu le pa an si. 1863 kum ah Upa John Matteson nih ni sarihnak Sabbath ul a thawk. Amah cu Wisconsin peng, Poysippi ah a um. Cu hnu thla ruk chung ah a rianttuan ruangah Denmark-Norway mi sawmli tluk nih Ni sarihnak Adventist hna cawnpiaknak an cohlan. Thawngtha rianttuan rian ah amah he a pehtlaimi taima tein bia a chimtu hmasa bik cu Minnesota peng i Upa J. F. Hanson a si.
GSAM 413Denmark-Norway holh in chuahmi cauk hmasa bik
GSAM 413.31866 kum ah Upa John Matteson nih Zohtthannak le tlangautu zung uktu hna kha Scandinavia mi hna caah anmah holh in cauk hmete le ca tawi hna an nam khawh le khawh lo kha a hal hna. Zung ah tangka a tlin lo ruangah cu bantuk in an tuah kho lo ti an chimh. Sihmanhsehlaw, Wisconsin le Minnesota ah amah miphun hna an um i, anmah cu chawva tam an ngei lo i minung sawmnga hmanh an tlin lo nain, an nu holh in biadik nammi an ngeih duh tuk ruangah, cu rian caah tangka $1,000 an thawh i a kut ah an pek. Cu tangka le fel tein timhmi kutngan ca tampi he Upa Matteson cu Battle Creek ah a rat i nammi cauk hna caah a hal tthan. A hlan i an chimmi donharnak hna kha a phi khawh cang ruangah a duhmi kha an tuahpiak. 1867 kum, thla 3 ni 18 ah, a cauk Liv og Død (Nunnak le Thihnak) caah a timhmi kutngan ca kha, cu lio i ca chuahnak komiti chungtel a simi Upa J. N. Andrews le keimah hnenah rel a thawk. Phundang in chim ahcun, Denmark-Norway holh in a nganmi kha Mirang holh in a kan chimh.
GSAM 414Upa Matteson cu ca namtu ah a cang
GSAM 414.1Cu caan ah amah caah ca namnak cafang a remhtu dingin caan a ngeimi ca namtu pakhat hmanh a um lo. Cucaah amah rori nih cafang remhning a cawn khawhnak ding caah a hal. Amah holh in cauk hmete le ca tawi hna cahmai thongkhat tluk a nam dih hlan tiang hi rian hi a tuan.
GSAM 414.2A miphun lakah biadik phuan darhnak lam thar hi a ngeih ruangah, thazang thar in a chuak i peng phunphun ah pumhkhawmhnak hna a tuah. Cu caan in thawk in Scandinavia mi hna lak i rian cu khulrang zetin a tthangcho.
GSAM 414Ramdang holh in chuahmi catawi hmasa bik
GSAM 414.3Denmark-Norway mi hna lak i rian cu a lianngan deuhdeuh i, cu miphun hna nih anmah holh in cawnpiaknak le thazang peknak an hmuh khawhnak ding thlakip chuahmi ca an hal. Cucaah 1872 kum, thla 1 ni 1 ah Zohtthannak le tlangautu zung nih Denmark holh in cahmai 24 a ngeimi, cauk bantuk in tuahmi thlakip chuahmi catawi, Advent Tidende (Khrih ratnak thawngpang) timi kha a chuah. A hnu kum ah hi catawi hi cahmai 32 ah karhter a si. Hi cu Ni sarihnak Adventist hna nih ramdang holh in an chuahmi catawi hmasa bik a si.
GSAM 414.41874 kum ah Sweden holh a hmangmi zumtu hna nih an ngaihven tuk ruangah, cu holh in cahmai 16 a ngeimi thlakip chuahmi ca, Sweden Tlangautu timi kha chuah thawk a si.
GSAM 414.5Upa Matteson nih a ram hlun ah Scandinavia mi hna lak i thawngtha rian a thawk caan, 1877 kum thla 6 ah, America in thlakip Tidende ca 266 kha Denmark ah le ca 60 kha Norway ah kuat an si. Hi catawi hna an relnak in Scandinavia ah Sabbath a ul cangmi minung tampal an um. Denmark ah kum khat a rianttuannak a rah cu hmun dangdang ah zumtu bu hna an hung um.
GSAM 415Norway i ca namnak zung
GSAM 415.1Cu hnu ah Upa Matteson cu Norway ah a feh. Christiana ah a rianttuannak a rah in 1879 kum, thla 6 ni 7 ah chungtel 38 a ngeimi khrihfabu a dinh. Cu caan tluk ah America in Upa J. P. Jasperson a rat i thawngtha rian ah a rak bawmh. Cu kum ah Norway ah ca le cauk chuahnak pawlkom khal dinh a si. Ca namnak zung, Pathian biak pumhkhawmhnak khaan le umnak khaan hna caah Christiana ah inn le hmunhma kha $14,580 in cawk a si. Caan tlawmpal chung ah Christiana zung nih Tidernes Tegn timi ca kha zarh kip ah malte a chuah.
GSAM 415.21880 kum favang a hram ah, Scandinavia rian karhter deuhnak caah bomhnak hmuh dingin Upa Matteson cu America ah a rat. Cu kum i Vawlei huap Khrihfabu khawmpi kha a kai i, thazang a ngah tuk in 1881 kum thla 4 ah Europe ah a kir. A kir hnu rei lo ah cylinder ca namnak seh pakhat cawk a si i Christiana zung ah chiah a si.
GSAM 415Denmark le Sweden holh in ngandamnak catawi hna
GSAM 415.3Denmark holh in Ngandamnak Ca timi ngandamnak catawi chuah kha an thawk colh. 1883 kum ah cu bantuk catawi kha Sweden holh in a chuah, cun Biadik Tlangautu timi biaknak lei catawi khal a chuah. 1884 kum ah an zung hmanrua man cu $2,563 a si. Cu kum chung ah ca 115,000 nam le darh an si i, cu hlei ah ca tawi thong tampi le cauk cheukhat khal chuah an si.
GSAM 415Scandinavia i Upa Haskell
GSAM 415.41882 kum ah Upa Haskell a tlawnnak nih Scandinavia ram hna i rian kha nasa zetin a bawmh. 1884 kum ah Upa George I. Butler, Upa B. L. Whitney, Upa A. B. Oyen le Upa E. G. Olsen hna rianttuannak nih khal a taktak in an bawmh hna.
GSAM 416Pi White nih Scandinavia kha nasa zetin a bawmh
GSAM 416.11885 kum ah Pi E. G. White le a fapa W. C. White nih Scandinavia an tlawn. Cu an tlawnnak cu cu ram i rian caah a man rel khawh lo tluk in a ttha. Mi cheukhat nih cu ram i sifahmi hna nih Cheu hra cheu khat an pe kho lai lo, cun innkip ah cauk feh zuar zuam khal a santlai lai lo tiah an ruah. Pi White nih a pekmi Tehte khannak cu a caan teah a si i mipi nih tthat tein an cohlan. An letmi bia, “Bawipa nih a chimmi vialte kan tuah lai i a nawl kan ngai lai,” timi nih cu cu a langhter. Hi tlawnnak chung ah Scandinavia rian hmun cu a ning a leng in a thleng. Cu cu a bik in Pi White nih cawl loin a rianttuannak ruangah a si.
GSAM 416Norway ah zung inn thar sak a si
GSAM 416.21886 kum ah Upa O. A. Olsen le Upa N. Clausen nih Scandinavia ram hna an tlawn; a hnu deuhmi cu cutah caan saupi a um. 1885 kum ah Christiana ah zung inn thar sak a si. 1886 kum, thla 9 ni 1 ah a dongmi kum chung ah, zung nih cauk le ca tawi zuar lawng in $5,386.68 a hmuh i, catawi cawknak tangka a hmuhmi cu $3,146.03 a si.
GSAM 416Scandinavia i khrihfabu 25
GSAM 416.31889 kum ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi hnen i pekmi rian sining tialnak nih Scandinavia rian hmun ah khrihfabu 25 le chungtel 926 an um i, Cheu hra cheu khat $2,548.75 an pek ti a langhter. Pastor paruk, bia chimnak sianpermi pali le Cauk zuar in thawngtha a phuangtu 52 khal an um. Thla thum chung ah Norway le Sweden i cauk zuarnak tangka cu $2,161.26 a si.
GSAM 416Christiana i sianginn
GSAM 416.4Cu caan ah Christiana ah cawngtu 50 a ngeimi sianginn pakhat a um. 1891 kum ah Upa O. A. Olsen le Upa E. J. Waggoner nih Christiana ah Baibal cawnnak an tuah i cawngtu 100 an kai. Hi cawnnak ah innkip ah cauk feh zuar rian kong kha famkim tein cawnpiak a si.
GSAM 4171895 kum ah Scandinavia i khrihfabu 40
GSAM 417.1Kum ruk a liam hnu, 1895 kum ah, cu lio i ramdang rian hmun uktu a simi Upa D. A. Robinson nih a pekmi rian sining tialnak kan hmu. Cu caan chung ah rian a tthanchonak kha fiang zetin a langhter ruangah hitihin kan lak: “Scandinavia ah khrihfabu 40 le chungtel 1,458 an um. Cu kum i Cheu hra cheu khat cu $5,585.55 a si. Fehternak a hmumi pastor 15 le bia chimnak sianpermi 11 an um i, kum chung cauk zuarnak tangka cu $40,000 a si. Hi tangka tampi cu a bik in Cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna an zuamnak ruangah a si. Cu ram cu 1885 kum ah cauk zuartu hna le kanmah zumhnak pastor hna hmanh nih innkip ah cauk feh zuar a si kho lo tiah an chimnak ram a si.
GSAM 417Scandinavia i Peng chung Khrihfabu hna pawlkom pathum
GSAM 417.2Atu ah Scandinavia rian hmun ah Peng chung Khrihfabu hna pawlkom pathum an um. An dinh ni hna cu hitihin an si: Denmark, 1880 kum thla 5 ni 30; Sweden, 1882 kum thla 3 ni 12; Norway, 1887 kum thla 6 ni 10. Scandinavia thawngtha rian a thawk hmasatu, rian kha tthat tein lam a hmairuaitu, cu mipi an tthanchonak caah taima zet le mah le mah i pekchan in a rianttuantu Upa John Matteson cu, nunnak a la khotu cuap zawtnak nih a tlunh. Amah cu 1896 kum, thla 3 ni 30 ah California peng, El Monte ah a thi; a kum cu 61 a si.
GSAM 417BRITAIN THAWNGTHA RIANTTUANNAK
GSAM 417.3England ram, Hampshire ah a chuakmi William Ings cu ngakchia a sining in United States ah a um ruangah, a lungput le a cawnnak ah America mi a si. Amah cu Basel, Switzerland in 1878 kum, thla 5 ni 23 ah Southampton a phan. Cu voikhat ahcun a um caan a tawi, zarh hnih lawng a si, cun Europe ram lian ah caan tawite caah a kir. Sihmanhsehlaw, rei lo ah Southampton ah a feh tthan. Cutah thla li chung inn khat hnu inn khat ah ca tawi sam le a hmuhmi thawngtha rian pohpoh a tuan hnu ah, Sabbath a ultu pahra an um tiah a thanh. Cu kum thla 12 ni 30 ah, keimah le ka nupi cu Southampton kan phan i, khuasik chung ah Shirley Hall le kan hlanmi inn ah pumhkhawmhnak hna tuah in Upa Ings he kan rianttuan ti. 1879 kum thal ah Southampton ah Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak hna kan tuah. Cu caan le cu hmun ah Nu Maud Sisley, atu i Pi Boyd, cu rian ah a kan pehtlai i Baibal relpiaknak le inn khat hnu inn khat ah rianttuan rian a tuan. Hi zuamnak ruangah mi tampal nih biadik an cohlan. Cu hnu khuasik ah Ravenswood Villa i khaan ngan pakhat ah pumhkhawmhnak hna kan tuah. Cu inn cu kan umnak le kan cauk chiahkhawmnak khal a si.
GSAM 418England i Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak
GSAM 418.11880 kum thal ah Upa Andrews cu a ngandamnak a derthawm nain, Romsey i Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak bawmh dingin Switzerland in a rat. Cutah mi dang hna nih Biacah an cohlan.
GSAM 418.21880 kum, thla 1 ni 11 ah ca tawi samhnak pawlkom pakhat dinh a si. Chungtel hna nih hi rian hi an ngaihven tuk i, ca le cauk tampi sam an si.
GSAM 418.31880 kum, thla 2 ni 8 ah kan tihnimnak hmasa bik kan tuah i minung paruk tihnim an si. 1881 kum, thla 7 ni 2 tiang ah Southampton ah minung 29 kha ti chung ah phum in tihnim an si cang.
GSAM 418England ah rianttuantu hna an karh
GSAM 418.41881 kum favang i tuahmi Vawlei huap Khrihfabu khawmpi nih bia a khiahnak in Upa A. A. John le a nupi, Geo. R. Drew le Nu Jennie Thayer cu England ah an feh i, cu thawngtha rian hmun i rian ah an i pehtlai. 1882 kum chung ah Upa Haskell nih Europe rian hmun a tlawn i, England thawngtha rian i rianttuantu hna he ni tampal a um. Ruahnak le chimhhrinhnak a pek hna in man a ngeimi bomhnak a pek hna.
GSAM 418.51882 kum thla 3 ah Caan hmelchunhnak hna caah Britain lei cahmai hnih a ngeimi ca chap nam thawk a si. America in kuatmi Caan hmelchunhnak hna ca 1,000 ah cu ca chap kha peh an si. Hi ca hna hi Great Britain i thawngtha rian ah hman an si. 1883 kum, thla 10 ni 1 i rian sining tialnak nih, cu ni ah Sabbath a ultu 100 an um ti a langhter. Thawngtha rian a thawknak in an pekmi Cheu hra cheu khat cu $2,078.71 a si.
GSAM 419Tilawng hmangin thawngtha rianttuan rian
GSAM 419.1Tilawng zohkhenhtu hna an zawnruahnak ruangah, Upa Ings nih ca tawi le ca fun hna kha manpek hau loin, South Africa, East Indies le West Indies, Central America le Bay Islands hna i Peninsular and Oriental Steam Ship Company tilawng colhnak hmun biapi 80 ah kuatnak nawl a ngei. Cu bantuk in kuatmi rel ding ca hna nih Demarara tikulh ah ngaihvennak an thokter hmasa bik. Cu tikulh in kan hmuhmi cakuat hna in hi kong hi kan hngalh.
GSAM 419England cauk chiahnak hmun hna ah “Sabbath Tuanbia” chiah a si
GSAM 419.2Upa Andrews nih a nganmi Sabbath Tuanbia cauk pakhat cio kha Great Britain ram pum i mipi caah cauk chiahnak hmun le manpek hau lo ca relnak khaan 60 ah chiah a si. Cu cauk hna cu cutah an um rih i, rel a duhmi hna hnenah cu tuanbia cu an chim rih.
GSAM 419.31884 kum ah Upa Butler nih England a tlawn i, hi rian hmun caah rianttuantu dang hna nih an zulh. Upa S. H. Lane le Upa Robert Andrews cu Great Britain thawngtha rian ah i pehtlai dingin 1885 kum, thla 5 ni 9 ah Boston in tilawng in an chuak. Pi White nih England a tlawnnak cu rianttuantu hna caah thazang le hnangamnak a si. Pi White le a fapa cu Europe rian hmun in America ah an kir hlan ah, cutah zarh tlawmpal an um.
GSAM 419“Atu lio biadik” chuah thawk a si
GSAM 419.41884 kum a hram ah, Upa Butler nih England a phanh hnu rei lo ah, Grimsby ah M. C. Wilcox kha ca remhtu ah chiah in, cahmai pariat a ngeimi, thla khat ah voi hnih chuahmi Atu lio biadik timi ca chuah thawk dingin bia khiah a si. Cu ca cu atu ah England ram, London ah cahmai 16 a ngeimi zarh kip chuahmi ca ah chuah a si i, zarh kip ca 18,000 tluk chuah a si.
GSAM 420.11889 kum ah Upa Holser nih Britain thawngtha rian ah khrihfabu pariat le Sabbath a ultu 200 an um i, anmah lak i 65 cu London ah an um tiah a thanh. A hlan kum i Cheu hra cheu khat cu $1,244.58 a si. Fehternak a hmumi pastor pahnih, bia chimnak sianpermi pahnih, tilawng thawngtha rianttuantu pahnih le Baibal rianttuantu pasarih an um. Cu caan tluk ah Upa Wm. Hutchinson le Upa Francis Hope cu England thawngtha rian ah an lut.
GSAM 420London i Pacific Press
GSAM 420.21890 kum chung ah Oakland, California i Pacific Press Publishing Company nih London, 48 Paternoster Row ah zung peng pakhat le London chaklei, 451 Holloway Road ah ca namnak zung pakhat a dinh. Kum hmasa bik ah zung nih burpi zuarnak man in cauk a zuarnak tangka cu $9,556.89 a si.
GSAM 420.31895 kum thla 2 ah Upa Robinson nih a tang i rian sining tialnak hi a pek:
GSAM 420.3“Great Britain ah khrihfabu 11, chungtel 363, pastor panga le bia chimnak sianpermi pakhat an um. A liammi kum i Cheu hra cheu khat cu $5,077.20 a si, chungtel pakhat cio caah an pekmi cu a zatlang in $13.98 a si. Ca le cauk chuahnak zung thilri hna cu atu ah England ram i pawlkom a simi International Tract Society, Limited nih a ngeih i a uk.”
GSAM 420.41895 kum thla 12 ah Ramdang Thawngtha Rian Cathut nih Great Britain ah chungtel 560 an um tiah a thanh. Cu kum chung ah Cheu hra cheu khat cu $1,000 in a karh. Cu caan ah London hmun dangdang ah bu pariat nih Sabbath ni ah pumhkhawmhnak an tuah.
GSAM 420.5Hi bantuk in hi thawngtha rian hmun i rian cu a tthangcho; khuachang ahcun a tthanchonak cu hngalh khawh lo zik a si. Thilci cu vawlei cheukhat ah vawlei dang i a kheuhning bantuk in khulrang tein a kheuh lo. A kheuhnak a nuar deuh nain, a tthannak cu a fek deuh i a tthawng deuh. Hi ram i Biacah pathumnak biadik khal cu bantuk cu a si. A ci cu vorh a si, a hram a kai i nuar tein a tthang, cun atu ah a lianngan deuh cang.
GSAM 421AUSTRALASIA THAWNGTHA RIANTTUANNAK
GSAM 421.11885 kum, thla 5 ni 10 ah Upa S. N. Haskell, Upa J. O. Corliss le a innchungkhar, Upa M. C. Israel le a innchungkhar, Wm. E. Arnold le Henry Scott cu Australia rian hmun ah thawngtha rian thawk dingin San Francisco in tilawng in an chuak. Cu hlan kum 11, 1874 kum ah, Battle Creek i tuahmi pumhkhawmhnak pakhat ah Pi White nih miphun tampi nih biadik an cohlan rih lai, cun ram dangdang ah ca namnak seh hna an her lio le cauk le ca hna an nam lio kha a hmuh tiah a chim. A chimmi ram hna cu zei ram an si ti fiang tein chim dingin hal a si tikah, a hmin a hngalh tthan khawhmi cu Australia lawng a si tiah a let.
GSAM 421Baibal Awthang
GSAM 421.2Upa Haskell le a ruaitu hna nih taima zet le hlawhtling tein an rianttuan ruangah, Biacah cu khulrang zetin a darh i, Australia ah ca nam a herh tiah ruah a si. Cucaah ca chuahnak caah timhtuahnak tuah a si i, 1886 kum, thla 1 ni 1 ah Melbourne ah cahmai 16 a ngeimi thlakip chuahmi ca, Baibal Awthang le Caan hmelchunhnak hna timi kha chuah a si. A hmasa bik chuahmi cu ca 6,000 nam a si, sihmanhsehlaw, a si zungzalmi chuahnak ahcun ca 3,000 lawng a si.
GSAM 421Australia ah khrihfabu hmasa bik dinh a si
GSAM 421.31886 kum, thla 4 ni 10, zarh chung ni hmasa bik ah Australia i Ni sarihnak Adventist khrihfabu hmasa bik dinh a si. Biakamnak ah an hmin a thut cangmi 18 an rak um i, mi dang pasarih nih tihnimnak in chungtel sinak an hal. Anmah cu a hung changtu Sabbath ah tihnim an si. Zarh tampal chung ah Sabbath fatin chungtel hna an karh, khrihfabu chungtel 55 an tlin tiang an si. 1886 kum thla 5 tiang ah hmin thutmi an dihlak cu 90 an si. Anmah hlei ah hmun dang hna ah Sabbath a ulmi 35 tluk an um.
GSAM 421.4Ca namnak zung ah ca namnak seh ttha pahnih le seh hertertu pakhat an um. Cu thil vialte cu cu a hlat ngaingaimi ram i Ni sarihnak Adventist hna nih an man an pek dih i anmah ta an si. Cu ram cu Oakland, California i kan zung ngan in peng 7,000 tluk a hlat.
GSAM 422.11886 kum chung ah Biacah cu New Zealand tiang a phan. Australia rian hmun in rian sining tialnak pakhat nih New Zealand ah Sabbath a ultu 50 an um tiah a langhter. Zung ah cauk zuarnak in hmuhmi tangka cu $700 a si. Cu hlei ah Cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna nih New Zealand ah I dohnak lianngan cauk 400 le Australia ah Daniel kong ruahnak hna cauk 1,000 an zuar.
GSAM 422Australia Ca le Cauk Chuahnak Inn
GSAM 422.2July 19, 1889 i pekmi thawngthanhnak chungin hihi kan hngalh: Melbourne khua i ca le cauk chuahnak inn dingmi cu a tling dih, cui inn chungah Khrihfabu biaknak caah biak inn pakhat a um.
GSAM 422Tasmania ram ah Rian Hramthoknak
GSAM 422.3Australia le New Zealand ah Peng chung Khrihfabu hna pawlkom pahnih bu ser dih an si, cun Upa Israel le Steed nih rian cu Tasmania ti ram tiang an thlen. Cui ram ah Khrihfabu pathum bu ser dih an si cang, an Khrihfabu mi zat cu 136 an si. Himi lengah Sabbath a ultu, bu ser lomi dangdang an um hna.
GSAM 422.4Australia rian hmun i kum khat chung Cheu hra cheu khat cu $9,371 a si. Cauk zuar in thawngtha a phuangtu 15 an um, an cauk zuarnak zat cu $19,500 a si.
GSAM 422.5Upa Haskell nih vawlei kulh voihnih a feh tikah Australia ah a leng ve, August, 1889 i an Peng chung Khrihfabu hna pawlkom tuahmi ah a tel, cun lam dangdang in thawngtha rian thar bu sermi pawlkom cu bawmnak thiltithei a pe, cui bawmnak cu an nih an lawm tuk. America ram i rianṭuantu dangdang nih khat le khat caan i Australia an va leng, rian lian pakhat — Pathian rian ṭhanchonh le cakternak — caah.
GSAM 422Australia ram i Pi White
GSAM 422.61891 kum sikpar caan ah Pi Ellen G. White, a fapa W. C. White, Upa Geo. B. Starr le midang pawl California ram in Australia an feh, December thla ah an thleng—cui ram ah cun ṭhal caan laifang a si. Pi White tehte khannak nih, cui ram ah kum 9 a um lai a taksa cahnahnak a um cingin, rian cu Vancungmi pathumnak biacah ih thlarau le a ziaza he remte in a umter hna caah bawmnak lianpi a pe. Australia ah an um lioah Upa J. O. Corliss nih hitawk rian he a pehtlai sal, cun W. A. Colcord le midang pawl biaknak rianṭuantu, cawnpiaktu le rianṭuantu dangdang in rian hmun ah an lut.
GSAM 423Australia ram i Upa Olsen
GSAM 423.1Upa O. A. Olsen nih Vawlei huap Khrihfabu khawmpi hotu a si lioah, ram saupi le ram kaupi chungah kan rian bu biapi bik pawl a tlawng dih. Himi caah khual tlawnnak lianpi—vawlei kulh khual tlawnnak—a tuah. An herhmi le rian hmun hranghrang an umtuning a theih deuhnak caah, cu tiin hleidan lo tein anmah a bawm dingah a timhtuah khawh nakhnga a si. 1893 kum i khual a tlawn lioah Australia ah zarh tampi a hmang.
GSAM 423Australasia Union Peng chung Khrihfabu hna pawlkom
GSAM 423.2Cui caan ah Australasia Union Peng chung Khrihfabu hna pawlkom bu ser a si, Australia le New Zealand Peng chung Khrihfabu hna pawlkom pawl le Australia rian hmun pawl komkhawmin a si. Himi Peng chung Khrihfabu hna pawlkom cu kum 2 hnu ah voi khat an tuah, ram dang i pawlkom Peng chung Khrihfabu hna pawlkom pawl an kalpi dan vekin an kalpi. 1893 kum chungah himi rian hmun i cauk zuar in thawngtha a phuangtu tlemte pawl nih Khrih hnen i fehnak cauk 5,000 an zuar, cun zat cu vekin voi hnihnak an chuah sal. 1894-95 kum cu khuasat lioah thla 4 chung cauk dilmi cu 4,000 an dil.
GSAM 423Australia ram i Upa Prescott
GSAM 423.31895 kumah Khrihfabu i fimcawnnak ngantu Upa W. W. Prescott nih himi Peng chung Khrihfabu hna pawlkom ah thla tampi a hmang, rian hi zawn hi ruahnak le caan tampi a pe. Cui caan ah an caah thatnak lian a pekmi fimcawnnak cawnnak hmun pakhat a kalpi ve.
GSAM 424.1Kum chung rian kongah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi hnenah pekmi thawngthanhnak cu Upa W. C. White nih a ngan, hi tihin a si:
GSAM 424.1“Australia Union Peng chung Khrihfabu hna pawlkom cu Khrihfabu 17, Khrihfabu mi 1074 he a kommi a si; kum hmasa ah Cheu hra cheu khat $9,810.10 an pe. Himi Peng chung Khrihfabu hna pawlkom ah fehternak a hmumi biaknak rianṭuantu 12, fehternak caah phalnak ngeitu 2, Baibal rianṭuantu 3 le cauk zuar in thawngtha a phuangtu 50 an um; kum chungah an cauk zuarnak zat cu $28,731.11 a si. Cui kum ah New South Wales ram, Khrihfabu 6 le Khrihfabu mi 321 he, Australia Peng chung Khrihfabu hna pawlkom in an then, cun New South Wales Peng chung Khrihfabu hna pawlkom tiin hmin an pek.”
GSAM 424SOUTH AFRICA RIAN HMUN
GSAM 424.21886 kumah Battle Creek ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi an tuah lioah South Africa ah rian hmun pakhat hawh ding kong an ruat. Himi rian an tuah ding tiin thu an khiah, cun 1887 kum khuasat hramthoknak ah ram hla cui ram ah rian bu ser dingin an zuam; cui hmun ah Sabbath a ultu tlemte nih rianṭuantu an ko hna.
GSAM 424South Africa ram i Upa Boyd le Upa Robinson
GSAM 424.3Himi caah May 11 ni ah Upa C. L. Boyd le a chungkhar, Upa D. A. Robinson le a nupi, rianṭuantu dang he New York City in Africa ram an tlawng, Liverpool le London lam in an feh. Kum thum hnuah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi ah Mr. P. W. B. Wessels nih, cui rianṭuantu pawl Africa an thlen tikah mi 40 vel nih nawlbia palinak i Sabbath an zoh cang, cui cu cui kong ca an rel le Cathiang an zir ruangah a si, a ti.
GSAM 424.4Upa Robinson le Boyd nih Cape Town ah rian hmun rian an hramthok, cui hmun in nichuah-chak lei ah mile 800 vel a hla, lungto man a hmumi Kimberley tiang a thlen.
GSAM 424.51889 kum tiangah biaknak rianṭuantu pahnih, fehternak caah phalnak ngeitu pakhat, Khrihfabu 4 le Khrihfabu mi 80 lawng an um; an Cheu hra cheu khat cu $2,798.36 an pe. Cui kumah America ram i Upa Ira J. Hankins nih Cape Town ah rah tha tein rian a tuan. Mr. le Mrs. Druillard Nebraska in an ra, himi hmun i rian he pehtlai in, ram thar i hramthoknak rian a ko mi pawl hnenah a thlengmi rian le harsatnak an ṭanpi ve. Mrs. Druillard nih cauk khawlhnak inn rian lawng a tuan deuh, cui rian bawmnak kong cu a kut ah an ap; Mr. Druillard cu rian hmun rian tlangpi ah a um. Cui kumah cui lawng ding hmun ah an ratmi lawng pawl chungah cauk a zuar, an man cu $750 a si.
GSAM 425Africa ram i Upa Haskell
GSAM 425.1Cui kum August thla ah Upa Haskell Cape Town ah a thleng. Thla nga chung South Africa i pawlkom hranghrang pawl a tlawng le a rianṭuan. Himi khualtlawnnak in biaknak rian cu a cak deuh le a tthanchon, cun a rian rah a hmuh ruangah a thinlung a nuam. Fimcawnnak rian kongah ngaihvennak a thawh, cui ruangah Africa ram i zirlaimi 12 America ah kan Khrihfabu sianginn pawl i zir dingin an ra.
GSAM 425.2Cui caan ah cauk zuar in thawngtha phuannak rian cu a herhmi zawnah an ruat. Cape Town ah himi rian caah cawnnak hmun an tuah, Mr. E. M. Morrison nih a kalpi, cun himi cawnnak nih thawngtha biacah i a biapimi rian zawn hi nunnak thar le thazang thar a pe. Cui cawnnak hmun i cawnpiaknak an pek hnuah cauk zuar in thawngtha a phuangtu 13 nih thla 6 chung cauk an zuar le an pek, an man cu $5,621.28 a si. Cauk dilnak cu a tam tuk ruangah London office an khuh dih, cauk cu dilnak a tlinghmaan thei lo.
GSAM 425.31892 kumah Upa A. T. Robinson nih South Africa rian he a pehtlai. Cui caan ah rian cu a tthang tuk ruangah a hlun a thlian dingin cauk khawlhnak inn thar an herh. Curuangah inn thar pakhat an sak, Khrihfabu pumhkhawmhnak caah hmun a tammi.
GSAM 426Africa ram i College Inn
GSAM 426.1Cutiin rian cu kar khat hnu kar khat a tthang, cui hnuah Cape Town khua kiang i Claremont ah fimcawnnak sianginn inn pakhat an sak, a man cu $35,000 a si. America unaupa pawl hnenin an duhmi bawmnak cu college cawnnak cawnpiak dingah a tlakmi cawnpiaktu pawl an thlah ding lawng a si; anmah nih a man an pek ding. Himi dilnak an cohlan ruangah sianginn cu Feb. 1, 1893 ah a hawng.
GSAM 426South Africa Peng chung Khrihfabu hna pawlkom
GSAM 426.2South Africa Peng chung Khrihfabu hna pawlkom cu 1892 kumah bu ser a si. 1893 kum Vawlei huap Khrihfabu khawmpi ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi chungah telter dingin thu an khiah. Cui caan ah Khrihfabu 5, Khrihfabu mi 138 an um; kum hmasa ah Cheu hra cheu khat $34,077.32 an pe. Himi Vawlei huap Khrihfabu khawmpi ah South Africa Peng chung Khrihfabu hna pawlkom cu Peter Wessels nih a aiawhtu; mah nih Vawlei huap Khrihfabu khawmpi hnenah $16,000 thilpek in a pe, cui cu South Africa rian hramthoknak ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi nih a hmangmi man ai in a tam deuh. Himi thilpek lengah amah le a unaupa pakhat nih Chicago khua ah tangka lak lo in si peknak inn rian hramthok dingin $40,000 an pe.
GSAM 426.31895 kum Vawlei huap Khrihfabu khawmpi ah Ramdang rian hmun ngantu nih Africa rian hmun kongah hi tihin a chim:
GSAM 426.3“South Africa Peng chung Khrihfabu hna pawlkom cu kum 2 lawng bu ser a si, asinain cui caan chungah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi nih cui rian hmun ah rianṭuantu 12 a thlah. An pahnih cu anmah tein an rianpiak khawhmi rian hmun rianṭuantu in ram chunglam ah an feh, a dang pawl cu rian bawmnak hranghrang ah rian an lut. Cui Peng chung Khrihfabu hna pawlkom ah sianginn ttha zet, fahrah inn, le damnak inn sak rero a um. An Khrihfabu mi zat cu 184 a si tiin an ngan.”
GSAM 426South Africa ram i Ca le Cauk Chuahmi
GSAM 426.4South Africa ah biaknak zalennak kong nih kan mi pawl thla tlemte chungah ca pahnih chuah dingin a thawhter: pakhat cu Holland holh in De Wachter tiin a si; a dang cu English holh in The South African Sentinel and Gospel Echo tiin a si. English holh in a chuakmi ca cu 4,000 an chuah.
GSAM 427South Africa Union Peng chung Khrihfabu hna pawlkom
GSAM 427.1January, 1903 ah South Africa Union Peng chung Khrihfabu hna pawlkom bu ser a si. Cape Colony le Natal-Transvaal Peng chung Khrihfabu hna pawlkom pawl, le Union Peng chung Khrihfabu hna pawlkom kut i ummi Basutoland le Matabeleland rian hmun pawl he a kom. Peng chung Khrihfabu hna pawlkom chungah Khrihfabu 15 bu sermi, Khrihfabu mi 595 an um; bu ser lomi pawlkom 9, Khrihfabu mi 90 an um; a dangah Sabbath a ultu pakhat cio 30 an um—an zaten 715 an si, an Cheu hra cheu khat cu $7,850 an pe. Rianṭuantu 39 an um, cui lakah 21 cu Peng chung Khrihfabu hna pawlkom hranghrang pekman cah ah an um.
GSAM 427POLYNESIA RIAN HMUN
GSAM 427.21876 kumah Upa James White le ca nganmi nih Signs of the Times ca cauk uk khat le ca hmete tlemte, ca he komhmi, Pitcairn Tual ah kan thlah. Himi ca pawl cu Cape Horn kulh in New York lam i fehmi lawng chungah an chiah. Pitcairn ah lawng cu a ding lai, cun cauk pakhat cu a pek lai tiin kan theihter. Cui hmun i mi pakhat ti hman kan thei lo, cun cui tual kongah hngalhnak pakhat te lawng kan ngei: Pathian zaangfahnak ngeitu, Pathian ngaihthlakmi minung pawl an um tiin a thang. Ca pawl cu kan ruahchan tein kan thlah.
GSAM 427Pitcairn Khualtlawnnak
GSAM 427.3Mi pawl le kan cauk kongah thawngthanhnak zianghman kan ngah lo, Mr. John I. Tay nih 1886 kumah tual a tlawng hlan tiang, cui cu kum 10 hnu a si. Cun Signs ca cauk uk le ca hmete an rak zoh ruangah tual pumpi nih an biaknak ni cu Zarh chung ni hmasa bik in ni sarihnak ah thleng le Pathian Sabbath an zoh ding an ruah ko ti kan theih. Asinain Mr. Tay a rat hlanah cu an tuah lo. Amah nih tual tlawng dingin caan saupi thinlung in a ruat cang, asinain mi pawl tein a theih lo, cun thudik kongah an ngaihvennak a thawh cang ti hman a thei lo.
GSAM 428.1America ah a kir hnuah Pacific Ocean chung i tual pakhat hnu tual pakhat ah rian hmun rianṭuantu pawl lak dingin lawng sak ding a herh tiin a thinlung takin a dil. 1889 kum Vawlei huap Khrihfabu khawmpi an tuah lioah himi ruahnak cu a thinlung chungah a um, cui hmunah Polynesia tual pawl caah a dinhmun a chim. Himi rian a ṭha tiin Vawlei huap Khrihfabu khawmpi nih an hmuh ruangah thawhlawm in $12,000 khawl dingin, Pacific Ocean tual pawl lakah rian tuan dingmi lawng sak ding asiloah lei ding caah an khiah.
GSAM 428Pitcairn Lawng Saknak
GSAM 428.2Himi thu khiahmi he rem in Pitcairn lawng cu 1890 kum khuasat lioah Benicia khua kiangah, Oakland, Cal. in mile 30 vel hla, an sak; a man cu $12,035.22 a si. Thla 9 chungah himi sum cu Sabbath ni Baibal cawnnak sianginn pawl nih himi caah lawng an pekmi thawhlawm in an khawl dih, cun thilpek cu lungawi le lungthin takin pekmi a si. 1890 kum Sept. 25 ni ah Oakland, Cal. ah lawng cu Pathian hnenah an pek. Mi 1,500 vel lawng le lawng dingmi hmun ah an khawm, cui puai cu hmuh dingin.
GSAM 428Pitcairn Lawng Khualtlawnnak Hmasa
GSAM 428.3Lawng cu a rian hmun hla te ah feh dingin October 20 ni ah San Francisco in a khual a hramthok. A chungah rian hmun rianṭuantu pawl cu Upa E. H. Gates le a nupi, Upa A. J. Read le a nupi, John I. Tay le a nupi, Kapten Marsh hruainak tang i rian hmun rianṭuantu pawl he an um. Himi lawng cu San Francisco thlanglam lei mile 4,000 vel hla Pitcairn Tual ah a feh hmasa, November 25 ni ah a thleng. December 17 ni ah lawng cu tual a chuah tikah upa 82 Baptisma an co cang, cun Ni sarihnak Adventist Khrihfabu ah bu ser an si cang. Cule lawng cu Society, Hervey, Samoan, Friendly le Fiji tikulh bu hna lam ah a feh, English holh a hmangmi pawl hnenah biaknak cauk le ngandamnak le eidin i sumnak kong ca hmete a chiah. Thla 8 chung, September, 1891 tiangah rian hmun rianṭuantu pawl nih cauk $1,900 an zuar, cun cauk le ca tam zet cu tangka lak lo in an pek.
GSAM 429.1rian hmun rianṭuantu pawl cu hi tihin an um: Upa Read cu Tahiti ah; Upa Gates cu Pitcairn ah rian hramthokmi a tlingter dingin a tang; Mr. Tay cu Fiji tual ah rian tuan dingin a duh. April 14, 1904 kum Review ah Upa Fulton nih Fiji rian kongah hi tihin a ngan: “Tulei ah himi rian hmun ah Sabbath a ultu mi 150 ai in an tam.” Fiji in lawng cu Aukland, New Zealand ah thil remh le thil thar pek herhmi caah a feh, cun cauk thar lak caah zong a feh.
GSAM 429rian hmun rianṭuantu Pawl Thihnak
GSAM 429.2Kum khat le thla 11 le ni 18 a um hnuah Pitcairn cu San Francisco ah a kir, October 9, 1892 ni ah a thleng. Cui caan chungah Kapten Marsh a thi, New Zealand tual ah an vui. Mr. Tay cu pneumonia natnak in a tlak, cui natnak in a dam sal lo. Amah zong daihnak in a thi, cun Fiji ram hla ah vui a si; cuti cun Polynesia rian hmun caah nunnak mankhung pahnih cu a caan rei lo tein an pek.
GSAM 429.3Tahiti tual, Papaete ah ummi rian hmun rianṭuantu pawl nih an rian rah cu caan rei lo te chungah an hmuh tikah an lung an lawm. Cui caan ah ram inn ah thawngthanhnak nuam zet an thlah khawh: lungthlengmi mi 40, cun Ni sarihnak Adventist Khrihfabu ah bu ser an si.
GSAM 429Pitcairn Lawng Khualtlawnnak Pahnih
GSAM 429.4Lawng cu San Francisco in a voihnih khual a feh, Jan. 17, 1893 ni ah rian hmun rianṭuantu pawl hi tihin an um: B. J. Cady le a nupi, J. M. Cole le a nupi, E. C. Chapman le a nupi, le M. G. Kellogg, M.D. Ohio ram i Miss Hattie Andre zong Pitcairn Tual caah cawnpiaktu in an zulh. 1893 kum sikpar caan ah Mr. Cady nih Society tikulh bu i Raiatea ah sianginn a hawh, zirlaimi 60 he. Caan hmasa a dih tikah zat cu 105 tiang a tam. Caan pahnih a hramthok tikah zirlaimi 120 an um.
GSAM 430Pitcairn Lawng Khualtlawnnak Pathum
GSAM 430.1Lawng i voithumnak khualtlawn cu 1893-94 kumah a si. Himi khual caah rian hmun rianṭuantu pawl cu Michigan ram mi G. O. Wellman le a nupi, Lillian White an si; Raiatea ah kal dingin an khiah, cui hmunah Upa Cady rian an bawm ding. Mr. Stringer le a nupi cu anmah tein an rianpiak khawhmi rian hmun rianṭuantu in an feh. Rurutu ah an ding. Raratonga ah (cui hmun i mi pawl nih Zarh chung ni hmasa bik caah Zarh ni sarihnak an zoh) Dr. Caldwell le a nupi an um; California ram i Upa Buckner le a nupi cu Pitcairn ah an tang. Himi mi pawl lakah a um lioah, rian thar tampi an hramthok, cui pawl nih lam tampi in mi pawl caah thatnak an chuah. Hmasa bikah tual ah atu an cinmi fangvoi rialnak caah thli in a kalmi seh an sak; cun cui thli thazang in seh thilri a zaangmi pawl an kalter, cui nih tual mi pawl nih an thei dah lomi rian dangdang a hruai.
GSAM 430Pitcairn Lawng Khualtlawnnak Li
GSAM 430.2December 15, 1895 ni ah Ramdang rian hmun ngantu nih hi tihin a chim:
GSAM 430.3“Pitcairn cu atu a voili khualtlawnnak in lawng ding hmun ah a um. Rian cu tikulh bu dangdang 9 ah an phun dih cang, cun hna an tuanmi rianṭuantu pawl cu hi tihin an si:
GSAM 430.4“Pitcairn Tual ah cawnpiaktu pawl E. S. Butz le a nupi, le Hattie Andre an um. Norfolk Tual ah Australia in ratmi, anmah tein an rianpiak khawhmi rian hmun rianṭuantu pawl nih rian an tuan. Society Tual pawl ah biaknak rianṭuantu B. J. Cady; damnak rian hmun rianṭuantu pawl Mr. le Mrs. R. A. Prickett. Raratonga ah damnak rian hmun rianṭuantu Dr. J. E. Caldwell le a nupi, Miss Lillian White le Maude Young; cawnpiaktu pawl G. O. Wellman le a nupi, Upa J. D. Rice le a nupi. Fiji ah Upa J. M. Cole le a nupi. Friendly Tual pawl ah Upa E. Hilliard le a nupi. Rurutu ah Mr. le Mrs. Stringer, anmah tein an rianpiak khawhmi rian hmun rianṭuantu pawl. Hawaii ah Upa E. H. Gates le a nupi; cawnpiaktu pawl H. H. Brand le a nupi. Samoa ah Dr. F. E. Braucht le a nupi. Upa D. A. Owen le a fapa le a fanu, anmah tein an rianpiak khawhmi rian hmun rianṭuantu pawl.”
GSAM 431.1“Pitcairn nih a khualtlawnnak pali chungah cauk le ca tam zet a zuar le tangka lak lo in a pek. Cui ruangah hmun tampi ah Sabbath a ultu an hung um. Pitcairn Tual, Norfolk le Tahiti ah Khrihfabu bu ser an si cang.”
GSAM 431Pitcairn tilawng zuar a si
GSAM 431.2Tilawng sak a si lio ah a um lomi, Polynesia rian hmun phak khawhnak lam hna cu atu ah an um cang caah, tilawng cu zuar a si i, rian pehzulh dingah lam dang hna hman an si. Upa E. H. Gates cu atu ah Polynesia rian hmun zohkhenhtu a si i, tikulh bu a phunphun ah rian a tthanchonak kong a thanh.
GSAM 431NITLAK LEI INDIES
GSAM 431.3Kum 1889 khua sik caan ah, America mi Pu Wm. Arnold nih Nitlak lei Indies ah cauk zuar in thawngtha phuannak rian a thawk. Cu rian a ttuan lio ah minung 1,200 hna min le an umnak a hmuh khawh i, thawngtha phuannak rian ah hman dingah Vawlei Huap Cauk Hmete Samhnak Pawlkom sinah kuat an si. Ca kuat le rel dingmi ca le cauk cu an umnak ah kuatnak in, biadik ah an thinlung a tho i, cu bantukin Bia chimnak in thawngtha phuan ding lam a ong.
GSAM 431.4Pastor rian ttuan ding kawhnak a leh hna in, Upa D. A. Ball cu kum 1890, thla 11 ah Barbadoes le hmun dang ah rian ttuan dingin a feh. A zuamnak ruangah mi zeimawzat nih biadik an cohlan. Kum 1892 ah California in a rami Pu Patterson nih tikulh hna ah Baibal Relnak hna cauk a zuar i, a tlamtling ngai. Kum 1893 ah B. B. Newman cu Pu Arnold a um lo lio ah cauk zuarnak rian zohkhenh dingin Florida in Jamaica ah a feh. Pu Evans le Pu Hackett zong cu rian cheu ttuan dingin cu kum ah Indies ah an feh. Thla 5 ah Upa Haysmer le a nupi cu lam a on ningin rian ttuan dingah hi rian hmun ah an lut. A rei hlan ah Pu Arnold a ra tthan i, atu voi ah ngandamnak kong cauk hna zuar dingah a si. Kum 1895, thla 7 tiang ah Jamaica lawng ah hiti bantuk cauk $8,200 man zuar a si cang i, biaknak kong cauk zuarmi cu $7,654 man a si, an dihlak $15,854 a si. Hiti tluk tammi ca le cauk samnak nih Kingston ah chungtel 75 a ngeimi, ningcang tein ser dawmi Khrihfabu dinhnak le tikulh hmun dang hna ah pastor rian ttuan ding lam ongternak ah a bawm ngai.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Hika i rian cu Jamaica i thawk ning bantukin thawk a si. Kum 1889 ah Pu F. B. Grant le a nupi cu kan Khrihfabu ca le cauk theihter dingah tikulh tlawn dingin sawm an si. Sawmnak in Upa Flowers le a nupi zong cu lam a on ningin rian ttuan dingah an hnu ah an feh. Tlamtlin ngaiin an ttuan, asinain Upa Flowers cu khuasa zawtnak nih a tlunh i, kum 1894, thla 6, ni 29 ah cu zawtnak ruangah a thi. A hmun luah dingin Upa E. W. Webster thim a si i, kum 1895, thla 8 ah New York in tilawng in a chuak.
GSAM 432.2Kum 1896 ah Nitlak lei Indies i rianttuan hna cu hiti an si: Jamaica ah Upa A. J. Haysmer le W. W. Eastman an um i, Bahama tikulh hna ah cauk zuar in thawngtha a phuangtu mi zeizat an um. Lesser Antilles ah Upa E. Van Deusen le a nupi, Baibal rianttuan an simi C. F. Parmlee le a nupi, le cauk zuar in thawngtha a phuangtu an simi Pu Bean le Pu Hackett an um. Trinidad ah Upa E. W. Webster le a nupi, le sibawi rian in thawngtha a phuangtu Ngaknu Stella Colvin an um. Rian theitlai cu Jamaica ah Sabbath a ultu 110 le Trinidad ah Couva kiang i a ummi Sabbath a ultu 50; Barbadoes ah Khrihfabu pakhat le Lesser Antilles i Antigua ah zumtu bu pakhat an si.
GSAM 432AMERICA LAIFANG
GSAM 432.3Upa F. J. Hutchins le a nupi cu kum 1891, thla 11, ni 16 ah United States in Bay tikulh hna ah feh dingin an chuak. Cu caan ah nawlbia hra ningin nawlbia palinak i Sabbath a ulmi minung 20 tluk an um i, a tam deuh cu Ruatan ah an um. An sinah ca kuatnak in kuatmi ca le cauk relnak nih hi biadik cu a hmasa bik ah a theihter hna. Kum thum hnu, kum 1894 ah W. A. Miller le a nupi cu Bonacca ah feh dingin California in an chuak. Ni sarihnak Adventist hna nih an sakmi sianginn ah kum 1894, thla 7, ni 4 i onmi sianginn chung cawnpiaktu si dingin fimcawnnak rian an ttuan. A hmasa bik sianginn kai caan ah siangngakchia zat cu a tlangpiin 34 an si. Siangngakchia cu 45 tiang an karh caah, kum 1895 ah sianginn cu mah le mah a cawm khomi a si tiah chim a si.
GSAM 433.1Kum 1895 i tuahmi Vawlei huap Khrihfabu khawmpi ah, Upa Hutchins nih tikulh hna ah Biacah a zulmi minung 100 an um tiah a thanh. Ni sarihnak Adventist hna ta a simi pumhkhawmnak inn pahnih sak a si cang ti zong a chim. Lei a tlem i, rawl cinnak caah a man a sung ngai caah, hi Pathian biaknak inn pakhat cu tidai cungah sak a si. Hi inn pahnih le sianginn cu Vawlei huap Khrihfabu khawmpi Pawlkom ta si dingin ta siter ca ngan a si. Tikulh cung i pawlkom ta thilri man cu $1,789.60 a si lai tiah ruah a si. Kum 1895 tiang zuarmi cauk man cu $2,243 a si.
GSAM 433America Laifang caah tilawng hmete
GSAM 433.2Thawngtha phuangtu hna tikulh pakhat in pakhat ah phurh khawhnak tilawng hmete ngeih cu a nuamnak le a tthatnak kong khawmpi sinah theihter a si. Cucaah Bay tikulh hna lak i rian caah $3,000 nak a tam lomi man in cuti bantuk tilawng sak dingah bia an tluk.
GSAM 433.3Kum 1896 ah America Laifang chungah rianttuan pali lawng an um: Upa F. J. Hutchins le a nupi, le Spanish Honduras ah Upa J. A. Morrow le a nupi an si. British Honduras khawpi Belize ah nawlbia palinak ningin ni sarihnak a ulmi zumtu bu pakhat an um. Hi rian hmun i rian a tam deuh cu Caribbean Tipi tikulh hna ah ttuan a si. Hika ah dawla thong zeimawzat man a simi cauk hna zuar an si cang i, minung 60 cu Vancungmi pathumnak biacah biadik chungah an i lawm.
GSAM 434Upa Hutchins thihnak
GSAM 434.1Upa F. J. Hutchins nih America Laifang rian hmun ah kum 12 tluk a zumh awktlak ngai le a taima ngaiin rian a ttuan. A donghnak ah a ingkhawhnak a dih i, zawtnak ruangah a thi. Atu ah a ihnak chungah a cawl i, Bawipa kawhnak, a zumh awktlakmi hna a thoter dingmi kawhnak cu a hngak.
GSAM 434AMERICA THLANGLEI
GSAM 434.2Ni sarihnak Adventist hna zumhnak cu America Thlanglei ah a hmasa bik ah nammi ca in theihter a si. Kum 1891, thla 10 ah Pu Snyder, Pu Stauffer le Pu Nowlin nih Argentine ah cauk zuar in thawngtha a phuangtu rian an thawk. Kum 1893 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi biatluksaknak in Illinois mi, Germany mi pastor Upa F. H. Westphal cu hi thawngtha rian hmun ah rian a ttuan. Kum 1894 ah California mi Frank Kelley cu mah le mah a cawmmi thawngtha phuangtu a si in United States of Colombia ah a feh. Thla zeizat hnu ah rianttuan dang hna nih an zulh hna i, cuti in hi thawngtha rian thar thawk a si. Kum 1896 ah hi rian hmun kongah hiti thanh a si: Chile ah kum 1895, thla 10, ni 19 i a phanmi pastor pakhat Upa G. H. Baber le cauk zuar in thawngtha a phuangtu pahnih F. W. Richards le F. H. Davis an um. Argentine ah zong pastor pahnih F. H. Westphal le Jean Vuilleumier, le cauk zuar in thawngtha a phuangtu pahnih O. Oppegard le C. A. Nowlin an um. Hihi hna leng ah Baibal rianttuan pali Lucy Post, Pu Snyder le a nupi, le John McCarthy an um. Brazil ah pastor pahnih Upa W. H. Thurston le H. F. Graf, le cauk zuar in thawngtha a phuangtu pathum A. B. Stauffer, J. F. le J. A. Berger an um. British Guiana ah pastor pahnih Upa W. G. Kneeland le Upa P. Giddings, le sibawi rian in thawngtha a phuangtu pahnih Sibawi B. J. Fercoit le a nupi an um.
GSAM 435.1Kum 1896 ah Chile chungah dawla 1,000 man cauk zuar a si cang i, Sabbath a ultu 30 nih cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna sin i an cawkmi ca le cauk an relnak in Sabbath le a pehtlaimi biadik hna an cohlan. Brazil le Argentine ah dawla 10,000 man cauk zuar a si cang; a ttha deuhmi cu Sabbath a ulmi minung 100 an umnak a si. Khrihfabu pakhat le Sabbath ni Baibal cawnnak sianginn panga ser an si cang. Argentine ah Buenos Ayres, Crespo le San Cristobal ah a ummi Khrihfabu pathum ser an si cang. British Guiana ah zong Khrihfabu pakhat ser a si cang i, Sabbath a ultu 50 an um. Cucaah America Thlanglei chungah Ni sarihnak Adventist hna an dihlak 150 an si.
GSAM 435THLANGLEI THAWNGTHA PHUANNAK PAWLKOM
GSAM 435.2A dik tein kan chim ahcun, hi pawlkom cu ramdang pawlkom tiah au awk a si lo, kan mah ram chungah ramdang mi, Africa mi hna, sinah thawngtha a phuan nain. A hmuh cangmi theitlai hna caah, Pathian thluachuahnak tangah Upa J. E. White nih lungdong loin a zuamnak cu upat awk a tlak ngai.
GSAM 435.3Kum 1893 khua sik caan ah Illinois Peng chung Khrihfabu hna pawlkom uktu ka si lio ah, Upa White cu Thlanglei peng hna i mivom hna caah phurrit a phur ngaiin ka sinah a ra. Chicago ah zarh zeizat a um lio ah, khawpi chung i a ummi mivom hna caah rian ttuan khawh ding a hal. A halmi cu lunglawm ngaiin pek a si i, cutawk ah hi vansiatmi miphun caah a rian cu a taktak in a thawk.
GSAM 435Upa White i thawngtha phuannak tidaihu tilawng
GSAM 435.4Cu caan in thlanglei rian hmun caah thla a cam i, khuakhannak a tuah. A ruah lio ah a khuakhannak hna cu an tling deuhdeuh i, a donghnak ah Michigan Tili kiangah Zing Arfi tiah min pekmi tidaihu in a fehmi tilawng sak a si. Hi tidai cung i a lengmi ‘Bethel’ a ngeih hnu ah Chicago ah a feh, cuticun Illinois le Mississippi tiva hna a sunh i, kum 1895, thla 1, ni 10 ah Vicksburg, Mississippi a phan. Hika ah rianttuanpi tlawmpal he rian ttuan a si bal lomi hmun ah a rian a thawk.
GSAM 436Thlanglei Thawngtha Phuannak Pawlkom rian
GSAM 436.1Kum 1903, thla 4, ni 9 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi i Upa White nih a tuahmi thanhmi chungin kan lak. Cu nih rian theitlai a langhter i, cu caan i thlanglei thawngtha rian umtuning a langhter:—
GSAM 436.2“Kan Pawlkom nih Mississippi ah sianginn panga a sak hna i, atu ah a uk hna.... Hi sianginn hna cu Vicksburg, Yazoo City, Columbus le Jackson ah an um.... Kan rianttuan hna nih Tennessee i Nashville, Memphis le Edgefield Junction ah, le Kentucky i Louisville le Bowling Green ah zong rian an pehzulh.
GSAM 436Thlanglei i rianttuan hna
GSAM 436.3“Atu ah Pawlkom rian cheu a phunphun ah rianttuan 27 an um. Thlanglei Thawngtha Phuannak Pawlkom rian chungah Fehternak a hmumi pastor panga cawnchhuah an si cang.... Sianginn cawnpiaktu 13 cu lam a phunphun in an rian caah timhlamh an si cang.... Pawlkom nih tlangval pakhat cu sibawi si dingin Nashville i Meharry Sibawi Sianginn Sang ah a cawnter lio i, a dang pakhat zong cu sianginn ah a cawnnak chungah bawmh a si lio.... Baibal rianttuan ttha zeizat zong cawnchhuah an si cang. Cawnpiaktu cheukhat zong hi rian cheu ah thiammi rianttuan an si deuhdeuh.
GSAM 436Tidaihu tilawng ‘Zing Arfi’
GSAM 436.4“Zing Arfi cu keimah ta a si, keimah tangka in sakmi a si. Cu lengah, hi tilawng kalternak man hna zong keimah luh tangka in dihlak pek an si. Tilawng chung nunnak man hna zong keimah nih zeitik lai poh ah ka pek hna ti zong ka chim lai. A voi tampi ah rianttuan bu cu mi 10 in 18 tiang an si.... Pawlkom nih kum tampi a rianttuantermi rianttuan hna an hlawhman dihlak zong thawhlawm chungin lak an si lo, keimah luh tangka chungin pek an si.
GSAM 437Thlanglei thawngtha rian caah tangka a ratnak kong
GSAM 437.1“‘Hi tangka cu khuazei ah na hmuh?’ tiah an hal men lai. Bawipa nih kan sinah a pekmi a si. Cauk hmete zeizat chuah an si. A hmasa bik cu Thawngtha Hramthok Cauk a si i, a hramthok i a tinhmi cu mivom hna cawnpiaknak ah hman ding a si. Cauk thong tlawmpal zuar khawh ding ruah a si, asinain kan khuaruah a har tukmi cu cauk maktaduai 1 tluk zuar a si cang.
GSAM 437.2“Ka nu [Pi E. G. White] nih Kan Khamhtu Khrih cauk in a kan bawmh, cu cauk cu 300,000 a si lo le 400,000 zuar a si. Tuanbia Ttha Bik hna cauk 200,000 a si lo le 300,000 zuar a si cang. A Ra Lai Mi Siangpahrang cauk sammi hna cu cung lei ah i chonh ahcun maili 4 a saangmi tung ser khawh ding zat an si lai tiah ruah a si. Hi cauk hna chungin canganhtu man kan hmuhmi in, rian dang tampi le rian cheu dang tampi kan cawmnak lengah, Zing Arfi kan sak.”
GSAM 437RAM TAMPI AH
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Hi ram chung i kan rian cu kum 1894 ah Guadalajara i sibawi thawngtha rian hmun dinhnak in a thawk. Kum 1896 i rianttuan hna kong cu hiti thanh a si: Upa D. T. Jones le a nupi nih thawngtha rian hmun an zohkhenh. Cawnpiaktu hna cu Ora A. Osborne, Pi A. Cooper, Kate Ross le ramchung bawmhtu pakhat an si. Sibawi rian in thawngtha a phuangtu hna cu Sibawi J. A. Neal, A. Cooper, Pi A. J. Rice, Pi Bartlett le Pi Rachel Flowers an si. Nifatin mizaw 40 nih thawngtha rian hmun ah sii an i hawl i, siangngakchia 40 nih thawngtha sianginn an kai. Cu caan ah $12,000 man a simi ngandamnak zohkhenhnak inn thar sak a si lio.
GSAM 437Africa Laifang
GSAM 437.4Kum 1893 ah Vancungmi pathumnak biacah rian a tthangcho tuk cang caah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi komiti nih Africa Laifang ah thawngtha rian hmun dinh ding cu a tlak a si tiah an ruah i, an cheuh. Cucaah ‘Tuah khawh a si veten Matabeleland ah thawngtha rian hmun on ding’ tiah bia tluk a si. Hi biatluknak he a tlak in, kum 1894 ah Ni sarihnak Adventist hna bu pakhat cu cu ram ah an lut i, eka 12,000 a simi lo pakhat an thim. Kum 1895 khawmpi ah Upa C. B. Tripp le a nupi, W. H. Anderson le a nupi, le Sibawi A. S. Carmichael cu hi a hlatmi rian hmun caah thawngtha phuangtu si dingin thim an si. Lamhlat khualtlawnnak caah an i timhlamh colh i, tilawng in tlamtling tein an i tlawn hnu ah kum 1895, thla 7, ni 26 ah an tinhmi hmun an phan.
GSAM 438Sui Tipi Kam
GSAM 438.1Kum tampi chung Africa nitlak lei tipi kam in Ni sarihnak Adventist hna sinah Macedonia mi hna kawhnak bantuk bawmhnak halnak a ra. Adventist ca le cauk relnak in biadik ah thinlung tho a si cang, asinain kum 1894 tluk a phak hlan tiang bawmhnak kuat a si rih lo. Cu caan ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi komiti nih caan rei tak a hngahmi rian ttuan dingin Upa Sanford le Pu Rudolph an sawm hna. An taima ngai le an raltha tein rian hmun ah an lut. Asinain a rei hlan ah Upa Sanford cu khuasa zawtnak nih a tlunh. Cu zawtnak cutawk ah a tam tuk caah cu ram cu ‘mimirang thlan’ tiah au a si. Voi thum a zawt hnu ah a nung khawh nakhnga America ah a kir a hau. A dang hna zong nitlak lei tipi kam ah kuat an si i, an lakah Upa D. U. Hale, Geo. F. Kerr le a nupi, le G. P. Riggs an tel. Asinain a hmanung bikpa cu zawtnak nih a tlawm tuk caah a nunnak caah hnabei dongh a si. Khua umtuning thlengnak nih a bawmh lai ti a ruahchanhnak in England ah a feh. Hi kongah amah le a hawile cu an hnabei a dong, ziangahtile a chak lo deuhdeuh i, a donghnak ah a thi i, cutawk ah phum a si. Amah zong nih Nunnak Petu ratnak cu a hngak.
GSAM 438India
GSAM 438.2Kum 1890, thla 1, ni 12 ah Upa Haskell cu Africa thlanglei nichuah lei tipi kam Port Durban in India i Calcutta, China le Japan ah feh dingin tilawng in a chuak. Cu ni a phak hlan ah a cazi Percy T. Magan nih amah a peh cang. India ah hi khualtlawnnak a tinhmi cu ‘dothlatnak’ a si, cu rian hmun ah Ni sarihnak Adventist hna nih thawngtha rian an thawk taktak tikah an cheuh khawh hna nakhnga le ruahnak an pek khawh hna nakhnga theih awk a herhmi hmuh ding a si. India ah thawngtha rian hmun dinh ding ruahnak he, kum 1893 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi nih Wm. Lenker cu cauk zuar in thawngtha a phuangtu si dingin cu ram ah feh ding a cheuh. Hi cheuhnak a zulh in, India ah a feh i, Ni sarihnak Adventist hna ca le cauk a theihter hna. A hnu ah Pu Lenker nih amah le mi pali dang hna nih kum 1896 tiang India hmun a phunphun ah cauk an zuar i, $10,000 man ca le cauk an zuar cang tiah a thanh. An zuarmi cauk nih thinlung a thoter ning langhter dingah, India nitlak lei tipi kam Madras kiangah cauk an zuar lio ah, ‘ramchung pastor pakhat cu Daniel le Biathlam Chungchonh Ruahnak hna cauk pakhat cawk dingin maili 60 lam a kal’ tiah a chim chap.
GSAM 439India i Georgia Burrus
GSAM 439.1Kum 1895 ah Ngaknu Georgia Burrus cu India ah feh dingin California in a chuak. Cutawk a phak veten Bengali holh cawn a thawk i, a rei hlan ah thawngtha rian a thawk. Kum 1896 tiang ah mi zeimawzat nih kan rianttuan hna he an i pawlnak in Bawipa Sabbath ul an thawk cang.
GSAM 439.2Kum 1896 ah rian hmun i rianttuan hna cu Upa D. A. Robinson le a nupi an si. Ngaknu May Taylor le Ngaknu Georgia Burrus cu Baibal rianttuan an si. Pu Lenker le Pu Masters cu cauk zuar in thawngtha a phuangtu an si. Thawngtha rian inn caah a tlakmi inn pakhat hmuh a si cang i, an cungah a rit ngaingaimi herhnak hna phih dingah sibawi hna, mizaw zohkhenhtu hna le bawmhnak chap ding halnak cu an mah ram ah kuat a si cang. Hi kawhnak cu Upa Brown le a dang hna nih an leh. Amah le Upa D. A. Robinson cu an pahnih in kum 1899, thla 12 a dongh lei ah India, Bengal i Karmatar ah an thi.
GSAM 439Hawaii, Sandwich tikulh hna
GSAM 439.3Kum 1884 ah Pu La Rue le Henry Scott cu an mah tangka in thawngtha phuangtu si dingin Hawaii ah an feh. Mi pakhat cio sinah thawngtha phuan le cauk zuarnak in an rian an thawk. Cu nih tikulh chungah thinlung a thoter tuk caah kum 1885, thla 11 ah Vawlei huap Khrihfabu khawmpi nih a ra lai caan ah Upa Wm. Healy cu rian ttuan dingin Hawaii ah feh seh, le hi rian caah California Peng chung Khrihfabu hna pawlkom cu thlam pakhat hlan dingin hal si seh tiah bia a tluk. Hi bantukin an i timhlamh hnu ah Upa Healy le tikulh cungah a um cangmi hna nih kum 1886 khua lum caan ah Thlam chung i Pathian biak pumhkhawmhnak an tuah. Hi zuamnak theitlai cu mi zeizat nih Biacah an cohlannak a si. Pu La Rue cu kum 1889 tiang Honolulu ah a um i, cu kum ah China i Hong Kong ah feh dingin tilawng in a chuak.
GSAM 440Hawaii i Tuluk mi hna caah rian
GSAM 440.1Kum 1895, thla 3 i Vawlei huap Khrihfabu khawmpi an i pumh hlan tiang tikulh ah pastor rian pekmi a tlem ngai. Cu khawmpi ah ‘Upa Gates le a nupi, le Tuluk mi hna caah cawnpiaktu si dingin Pu Brand le a nupi cu thawngtha rian ttuan dingah Honolulu ah feh hna seh’ tiah bia tluk a si. Cawnpiaknak rian cu a thawk colh i, Upa Gates cu a ngandam lo nain, rian pehzulhter dingah a ttuan khawh chung a ttuan. A rei hlan ah sibawi pakhat le mizaw zohkhenhtu hna cu thawngtha phuangtu hna hnu ah an feh i, Biacah i cu rian cheu cu ttha tein thawk a si.
GSAM 440Thawngtha rian hna kong a tlangpi, kum 1903, thla 1, ni 1
GSAM 440.2Kum 1902, thla 12, ni 31 ah Ramdang Thawngtha Rian Cazi nih a pekmi thanhmi nih United States lengah Biacah rian ttuan a si ning cu hiti a langhter:—
GSAM 440.3Australia Pawlkom Hna Pawlkom cu Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia Thlanglei, Tasmania le Australia Nitlak lei i Peng chung Khrihfabu hna pawlkom hna in ser a si.
GSAM 440.4Europe Ram Huap Khrihfabu khawmpi cu Germany Pawlkom Hna Pawlkom, Germany Nitlak lei, Germany Nichuah lei, Germany Thlanglei, Holland le Flemish Belgium, Austro-Hungary le Balkan peng hna, Germany holh a chimmi Switzerland, Russia Thlanglei, Russia Chaklei le Russia Laifang in ser a si.
GSAM 440.5Scandinavia Pawlkom Hna Pawlkom chungah Denmark, Norway, Sweden, Finland le Iceland an tel.
GSAM 441.1Britain Pawlkom Hna Pawlkom chungah England Chaklei, England Thlanglei, Ireland, Scotland le Wales an tel.
GSAM 441.2France-Latin Pawlkom Hna Pawlkom chungah France holh a chimmi Switzerland, France le Italy an tel.
GSAM 441.3Nichuah lei Thawngtha Rian chungah Egypt, Syria le Turkey an tel.
GSAM 441.4Africa Thlanglei Pawlkom Hna Pawlkom chungah Cape Khuaram, Natal-Transvaal, Basutoland le Matabeleland an tel.
GSAM 441.5A dangdang hna: Bermuda, Brazil, British le Dutch Guiana, America Laifang (Thlanglei), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Lesser Antilles, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Society tikulh hna, Sumatra, Tonga, Trinidad, Nitlak lei Tipi Kam (America Thlanglei), le Nitlak lei Tipi Kam (Africa).
GSAM 441.6Hi rian hmun a phunphun ah rian a ttuan lio mi hna, pastor hna, rian ttuan siannak a ngeimi hna, Baibal rianttuan hna, le cauk zuar in thawngtha a phuangtu hna telh in, an zat cu 754 an si.
GSAM 441A biapi ngaingaimi hmun hna ah rian dinh a si cang
GSAM 441.7Kan thawngtha rian hna kong hi a tawi tein chimmi bia hna cungah, kum 1896 ah Ramdang Thawngtha Rian Cazi nih a chim bantukin, kan chim khawhmi cu:
GSAM 441.7“Atu ah vawlei hmun vialte tluk ah Biacah nih hi a biapi ngaingaimi hmun hna a luah cang caah, Pathian nih a dongh khawh lomi a huham in caan tawi te chungah a lianngan le a huham a nganmi rian a tlinh khawh. A dingfelnak chungah a rian cu a tawi tein a dihter lai.”
Notes
- Rom 15:21. ↩