Dal 4 — Donghnak caan
GSAM 77.1“Cucaah keimah nih, Maw Bawipa, hi thil hna hi zeitindah an dongh lai? tiah ka ti. Cun a ka leh i, Daniel va kal ko, zeicahtiah hi bia hna cu donghnak caan a phak hlantiang biathli le biathup ah chiah awk an si. ... Miṭhalo hna nih miṭhalo sinak an tuah peng lai; miṭhalo hna lakin ahohmanh nih hngalh lai lo, asinain mifim hna nih an hngalh lai.”1
GSAM 77.1“Ka sinah, Minung fapa, hngalh tuah; zeicahtiah langhnak cu donghnak caan ah a tlin lai, tiah a ti.”2
GSAM 77.1“Sihmanhsehlaw Daniel, hi bia cu bia thli ah chia hna law donghnak caan a phak hlantiang cauk cu phit ko. Mi tampi cu hmun kip ah an i kal lengmang lai i hngalhnak cu a karh lai.”3
GSAM 77.1Hi ah “donghnak caan” timi cu zeidah a si? Cucu donghnak hrimhrim a si kho lo, zeicah tiah cu bantuk a si ahcun Daniel chimchungnak chung i “biathup” ah chiahmi chang cu minung caah a ṭha lai lo. “Langhtermi thil cu kanmah ta an si,”4 ti bantukah, hi chang cu caan pakhat ah hman awk a herh. Cucaah “donghnak caan” timi cu donghnak hmaisa deuh caan, Daniel sinah chimmi thil hna hngalh khawh a sinak caan kha a sawh a si.
GSAM 77Amah Timhciahnak Ni
GSAM 77.2Hi caan cu profet Nahum nih “amah timhciahnak ni” tiah a kawhmi caan a si. Hika ah profet nih Nineveh khua hrawhnak kong a chim i, “Rang tuknak fung thawng, rangleng kekual an i mer thawng, a zuangmi rang hna thawng le a zuangmi rangleng hna thawng.”5 tiah a ti. Cuhnuah profet nih vawlei pumpi cung i harnak nganpi a ra lai timi cu hmasa in a hmuh: “A hmaiah tlang pipi kha an i hnih i tlang hme deuhdeuh hna kha an i let, A hmaiah vawlei le a cung i a ummi vialte hna cu i tuaiibur in an um. Ahodah a thinhunnak hmaika ah cun a dir kho lai? Aho nih dah a thinlinhnak cu an dawnh khawh lai? A thinhunnak cu mei tiva bantukin a luang i a hmaiah lung hna cu an ti dih. ... Amah nih a donghter dih lai; harnak cu voi hnih a chuak ṭhan lai lo.”6
GSAM 78Mei-alhmi Meifung He Rangleng Hna
GSAM 78.1Profet nih hi timhciahnak ni kong hi a chim deuh rih: “Amah timhciahnak ni ah rangleng hna cu meifung alh he an um lai, mirang far thingkung hna cu fak piin hninh an si lai. Rangleng hna cu lam hna ah an tlik lai, lam kau ah pakhat le pakhat an i dengh lai; meifung bantuk an lang lai, nimtlau bantukin an tlik lai. A mi upatmi hna kha a rel ṭhan lai; an kal tikah an i chuihpah lai; a vampang ah khulrang tein an kal lai, kilvennak cu timhciah a si lai.”7
GSAM 78.2Hi cu atu caan i nimtlau bantuk khulrang tlanglawng kong a fiang tukmi relsawtnak a si; tlanglawng cung i phaisa khawltu nih a kalnak hmun kip ah a phorhmi mi hna kha a rel ṭhan lengmang i tlanglawng a kal lioah an ke in an tliang tawn. Cuhnuah tlanglawng lam tang i phahmi thing, hlei a domi thing thuam hna, hawhra khuhnak le thil dang caah mirang far thingkung an hmanmi a tam tuk. Sierra Nevada tlang hna i tlanglawng lam pakhat nih mirang far thing in sakmi hawhra khuhnak mile 47 a ngei tiah an ti. Hi vialte cu profet nih “amah timhciahnak ni” ah a um lai tiah a rak chimmi an si.
GSAM 78.3Profet Joel zong nih donghnak caan kong hi hitin a chim, Bawipa nih a sal hna sinah, “Zion ah muko kha tum tuah u, Ka tlang thiang cungah launak thawng kha thanh tuah u; Bawipa ni cu a ra cang, a nai cang caah ram chung i a ummi vialte cu ther hna seh.”8 tiah a ti.
GSAM 78.4Cun profet Zefaniah nih zong hitin a ti, “I pum tuah u, ningzah hngal lomi miphun, i pum tuah u, Lamlhatpi ah ṭhawl nan si i favai bangin nan loh hlan le Bawipa thinhunnak a kangh in a kangmi cu nan cungah a phak hlanah le Bawipa thinhun ni nan cung i a tlun hlanah i pum tuah u. Ram chungah toidor tein a phung kha a zul i khua a sami vialte hna, Bawipa cu kawl tuah u; Dinnak cu kawl u, toidornak lungthin cu kawl u; Bawipa thinhun ni ah cun thuh nan si kho men lai.”9
GSAM 79.1“Donghnak caan” timi cu zeidah a sawh ti le a hramthok caan kha hngalh deuh awkah, hi bia kha hmanmi a dang hmun pakhat zong kan zoh lai. Daniel bung 11 chungah cun mi hna a hremtu thazang pakhat a um i donghnak caan tiang a uknak a um lai. Bawipa nih cu hremtu thazang kongah, “Hngalhmi hna lakin cheukhat cu an tla lai, an hneksaknak, an thianternak le an thiangter awkah an tla lai, donghnak caan tiang; zeicah tiah donghnak caan cu caan khiahmi tiang a um rih lai.”10 tiah a ti.
GSAM 79Ki Hmete Rian
GSAM 79.2Protestant cawnpiaktu hna nih hin hi thazang le Daniel bung 7 i “ki hmete” timi cu “caan khiahmi” chung ram uknak thazang a kut ah a ngeimi Rome kawhhran a si tiah an i ruahpiak tlang. Cu caan khiahmi cu “caan khat, caan hnih le caan cheu” a si.11 Cucu chimchungnak ni 1260—kum 1260—ki hmete ram uknak caan, kum 538 in 1798 A.D. tiang a si. Kum 1798 ah cun ki hmete ram uknak thazang cu “caan khiahnak” ah lakpiak a si. Cucaah cu caan ah cun mi hna cu hlanlai bantuk in cu thazang kut in “tla” an si ṭung lo. Cucaah hi kum—1798—cu hi chimchungnak i “donghnak caan” timi caan a hramthoknak a si.
GSAM 79.3Kum 1798 nih “ni 1260”—kum 1260—cu Bawipa “tehte pahnih” (Biakam Hmasa le Biakam Thar) nih “bia an phuan i buri puan an i aih” lai timi caan kha a khar.12 Hremnak Caan Thim chungah Cathiang cu Greek le Latin holh in lawng chiah a si i, mipi nih cu holh hna cu an hngalh lo. Cathiang hi khuh in chiahmi cu buri puan i thuamhnak he aa ziaṭ a si.
GSAM 80Tehte Pahnih Thahmi
GSAM 80.1“An hngalhternak bia an chim dih in [buri puan i an um lio ah], taw a ngei lomi khor chungin a rak chuakmi sahrang nih an doh hna lai [Satan nih vawlei mi hmangin an thawhter i rian a tuan], an tei hna lai i an thah hna lai. Cun an ruak cu khua liangan zatlang lam, thlarau lei in Sodom le Ezipt an timi ah an suan lai, kan Bawipa an khenhchiahna hmun zong kha a si [Danish le Revised Version ah “khenhchiah a si” tiah a ti]. Cuticun mikip le phunkip le holhkip le miphun vialte nih nithum le a cheu chung an ruak kha an zoh lai i thlân i phum zong an siang hna lai lo.”13
GSAM 80Hremnak Caan
GSAM 80.2Hi tehte pahnih thahnak cu France ram i “hremnak caan” chungah, 1792 in 1795 tiang—kum thum le a cheu—ah a thleng. France ram mi thawhnak cu kum ruk siseh kum sarih siseh a rau hmanh, nain kum thum le a cheu hmasa ah cun Cathiang, biaknak le cu hna caah bia chim ngammi vialte hrawh awkah thazang an hman bik. France ram mi thawhnak nih siangpahrang uknak le tlangbawi rian an do tiah an phuang nain, a ngaingai ahcun Pathian le Cathiang hlohter awkah an i do a si. Cu thawhnak hlan caan kongah hitin kan rel,
GSAM 80.2“Hi thil hi zeitikhmanhah philh hlah u: 1792 mi thawhnak hlanah France ram i zumlonak cawnpiaktu hna nih an lakah £900,000 [$4,500,000] an khon i kum khat chung, voi tampi, mi lungthin hrawh i zei paoh a chuak ko cang seh ti lungput in thil tuah awkah an timhciahnak caah cauk an lei, an chuah, le an phuan tiah an relmi a si.”14
GSAM 80Zumlohtu Tialtu Hna
GSAM 80.3“Hi bantuk mi thawhnak ding lam cu Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau le an bantuk dang hna tialmi nih an timhciah. Cu cauk hna chungah cun minung nih an hmu khawhmi le Pathian nih a langhtermi biaknak pahnih vialte hrawhtu ruahnak an phuan. Pathian bia cu an el lawng si loin an hlonh dih; Pathian cu vawlei pumpi chungin an chuah; a hmun ah cun “Fimnak Bawinu” timi ruahmi milem an chiah.”15
GSAM 81.1Kum 1793 ah mi hna ruahnak cu Pathian le Cathiang kong i thangchiatnak in thil nuam an ti nakhnga puai i drama tuahtu hna cu an auhpiak tukmi a si. Hi bangin kan chim:
GSAM 81.1“St. Roche kawhhran [Paris] ah Monert, nihchuaksaih thiamtu pa nih, Pathian zeirello sinak kha a sang bik tiang a hruai. ‘Pathian, na um ahcun,’ tiah a ti, ‘na min ningzahtermi phu hlam tuah! Nangmah ka doh. Na dai ko. Na khuari kha na thlah ngam lo. Hi hnuah aho nih na um ti a zumh rih lai?’”16
GSAM 81France ram, Lyons ah Pathian Thangchiatnak Rian
GSAM 81.2Tehte hna thahtertu hna nih “Pathian Fapa kha voi hnih khenhchiah i zapi hmai ah ningzahter” (Hebru 6:6) an tuahmi kha, Lyons khua ah Fouché nih Lyons uktu Chalier upatnak caah a tuahmi puai chungah fiang tein kan hmuh. Chalier thah a si cang hnuah, Fouché cu khua ah a phak hlanah hitin a fial:
GSAM 81.2“Biaknak hmelchunhnak vialte hrawh hna seh; kawhhran thlan innka cungah ‘Thihnak cu zungzal i ihnak a si’ tiah ṭial hna seh.... Chalier hmel cu lam ah a keng, mi thah duh le nu zuar hna mibupi nih an zulh. An hnuah laa pakhat nih thawngtha cauk, khenhchiahnak thing le biaknak no hna a keng; cu hna cu mei chungah an thlak, laa cu biaknak no chung i biaknak zu thiang in inter an fial.”17
GSAM 81.3Paris ah Fimnak Puai an tuahmi hi hitin an rel:
GSAM 81.3“Annih cu pumhnak hmun tiang pumhnak in an kal, cun mi bu nih biaknak puai hna kha thil nuihza a chuahtertu bantukin an tuah.... Mipa hna nih puan thiang le puan thuam an i aih i hallelujah an sak, Carmagnole an lam, pumhnak hmai tiang an ra. Cuka ah cun Pathian biaknak rawl, a chiahmi khengkur hna le sui le ngun milem an chiah. Nuihza bia an chim.... ‘O nannih,’ tiah St. Denis sinin mi thlah hna nih an au, ‘nannih zeirello cawnpiaknak thilri hna, mi thiang hna vialte, atu ah ramduh mi si u law, pum tein thawh u, ram caah rian tuan awkah mint hmun ah meih in thla u.’”18
GSAM 82Pathian Bia Khuamui Chungin A Chuak
GSAM 82.1“Nithum le a cheu hnu ah, Pathian sinin nunnak thaw kha an chungah a lut” (tehte pahnih chungah), cun an “minmei lak in van ah an kai.”19 Pathian caan cu a phan cang i Amah bia cu khuamui chungin a chuak i vawlei hmai ah a chiah ṭhan a si. Kum 1798 ah vawlei pumpi ah thawngtha rian tuan awk caan a phan. Kum 1804 ah British Bible Society an bu ser. Cuhnuah Cathiang pawlkom dang tampi an chuak, atu ahcun Cathiang hi vawlei holh biapi vialte ah an leh cang. Cucaah Cathiang, tehte pahnih, mi kip nih an hmuh le an rel khawhnak hmun ah a chuakmi cu minmei chungin van ah an kai he aa ziaṭ a si.
GSAM 82.2France ram mi thawhnak caan ah Voltaire nih kum za chungah Cathiang cu hman ṭhan a si lai lo tiah a ti. Cu bia a chimmi ni in kum za a dih tikah, France ram pakhat lawngah an phuanmi Cathiang cu Voltaire nih aa porhlawtnak bia a chim lioah a um ti an hngalhmi Cathiang nakin an tam deuh. Amah nih cu bia a chimnak inn te zong atu ah Cathiang inn ah hman a si tiah an ti.
GSAM 82Rosetta Lung an Hmuhnak
GSAM 82.3Kum 1798 le France ram mi hna he aa pehtlaihnak thil pahnih kan zoh lai. Hmasa, cu kum ah General Berthier hruainak tangah France ralkap nih Rome ah pope uknak cu an tluanter, anmah hngal loin cu thil kongah chimchungnak tlinternak an tuah; cu chimchungnak cu an ral dohnak Cathiang cauk te chungah a um. Pahnih, cu kum te ah Nile tiva i Rosetta lei Fort St. Julien ah, France ralkap nih lei an thluh lioah Rosetta lung a thangmi kha an hmuh, atu cu British Museum ah chiah a si. Hi lung cungah tialnak phun thum in ṭialmi an um: Hieroglyphics, tlangbawi hna nih an hmanmi tialnak; demotic, mi phun nih an hmanmi tialnak; le Greek. Hi nih hin hlan i thuhmi demotic le hieroglyphic tialnak cu an onh. Midang nih chim bantukah, “hi tialnak hna demotic tial in a chuahnak caah lei thluhnak le hreitlung hmanmi nih Cathiang tuanbia a dik zia cu Cathiang lengin hmuhmi thil dang paoh nakin tehte an pek deuh,” tiah a ti. Cucaah Cathiang hrawh dih timtu mi hna te nih, anmah hngal loin, chimchungnak tlinternak caah pope uknak kum 1260 an khar tikah hman an si; cun hna nih Cathiang hrawh duh tukmi a dik zia a fehtertu tialnak hna an hngalhnak caah chìankhawhmi kha an hmuh.
GSAM 83“Na Chan ah Na Dir Lai”
GSAM 83.1Donghnak caan ah Daniel sinah vanmi nih zeidah a thleng lai tiah a chim? “Ni thong hnih le za thum a tlin tiang a si lai; cun Hmun thiang cu then a si lai,”20 tiang a theih in, Daniel lung cu “hi thil vialte donghnak cu zeidah a si lai?” le “zeitluk caan dah a rau lai?” tiin lung buai in a khat.21 Cuhnuah caan kha amah caan ah hngalh awk a si lo ti hngalhter a si. A sinah, “Daniel, donghnak a phak tiang na kal ko; na it lai i caan donghnak ah na chan co in na dir lai.”22 tiah an ti.
GSAM 83.2Mi cheukhat nih hi bia cu vawlei donghnak hrimhrim kong a si tiah an ruah, caan cu phak tikah Daniel nih Bawipa mi hna he a laksawng co lai i a ro cochan ah a dir lai tiah an ruah. Hebrew holh i rocochan, ram khat, le thil dang hna timi cu gheh-vel a si tiah an chim. Nain hi cauk bia ah “chan” tiah lehmi cu cu bia a si lo; hika ah hin goh rahl tiah an ti. Hebrew fim thiamtu hna nih goh rahl cu Biakam Hmasa chungah voi 76 a lang i, Hmun thiang thenhnak hlanlio hmanmi he aa khat tiah an chim; cu hmunah mazu pahnih lakin mazu pakhat thah ding kha chan in an thim. Tlangbawi upa nih Bawipa mazu thisen a la i Hmun thiang chungah thenhnak rian tuan dingin a luh tikah, Israel mi hna cu lengah an dir, an thlarau an hrem i an sual an phuang, cucaah an thiang tein an dir khawh i tlangbawi upa Hmun thiang in a chuah tikah thluachuahnak an co khawh. Cuti ah cun cu ni ah Israel cu an chan ah an dir.
GSAM 84.1Hmun thiang a donghnak bik thenhnak cu ni 2300 an khar tikah a thleng lai i, Daniel kong le miding mithi vialte kong cu Pathian hmai ah biaceih awkah a ra lai. Cucaah Daniel cu a chan ah a dir.
GSAM 84Bia 1798 Tiang Biathli
GSAM 84.2Daniel nih, “Maw Bawipa, hi thil hna hi zeitindah an dongh lai?”23 tiah a hal tikah, “Hi bia hna cu donghnak caan a phak hlantiang biathli le biathup ah chiah awk an si.”24 tiah an leh. Daniel lung a buaiter mi cu “zeicang?” “zeitluk caan?” le “hi thil hna hi zeidah an dongh lai?” timi hna an si. Hi hna lawng hi profet lung a buaiter i donghnak caan tiang biathli le biathup ah chiah an si; Daniel cauk pumpi cu si lo, mi cheukhat nih an ruah bantuk lo. Kum 1798 hlanah chimchungnak cawnmi hna nih zarh 70 kongah ceunak an ngei i, cu zarh hna cu B.C. 457 ah an hramthok tiah an hngalh; Khrih rian a phuanmi, a thihnak le a dang vialte cu zarh 69 le zarh 70 relnak he aa tlak tiah an hngalh. Cucaah Khamhtu rian tlinternak hi relnak he aa tlak tukmi tehte nganpi an ngeih caah Amah cu Messiah a si taktak ti le zarh 70 hramthoknak caan kha thlen khawh lomi a si ti an hngalh. Nain zarh 70 cu ni 2300 i chang hmasa a si ti an hmuh khawh lo caah, cu bia cu kum 1798 hnu tiang biathli ah a um, chimchungnak nih a rak chim bantuk in.
GSAM 84Ni 2300 hngalhthiamnak tawhfung
GSAM 84.3Atu cu hi kong i a dikmi thil hna kha zoh u sih. Kum 1798 a phan hlan tiang chimchungbia a fiantertu hna nih Ni 2300 zeitik ah dah a dongh lai ti an hngalh lo. Daniel cauk chung i hmelchunhnak hna, milim le sahrang hna kha an hngalhthiam ko nain, Ni 2300 zeitik ah dah a dongh lai ti an chim kho lo, zeicahtiah cu ni hna an thawk caan cu an hngalhthiam rih lo. Hi kong tehte ah, cu lio i New York khua ah an chuahmi Adventist thawngpang ca, «Zanṭim aunak», 1842 kum thla ruknak ni 15 cachuahmi ah hitihin kan rel: «1798 hnu in mah le mah aa ṭialmi caṭialtu hna nih, hlanah ahohmanh nih an hmuh bal lomi, zarh 70 cu Ni 2300 hngalhthiamnak tawhfung a si ti an hmuh cu ngaihven awk a si ngaingai.»
GSAM 85Mi tampi nih ceunak an hmuh
GSAM 85.1Hi hngalhnak hi Bawipa nih a mi hna hngalhthiamter awk i a khiahmi caan a phan hlan tiang «khar i tacik khenhmi» a rak si. Cu bantuk tein, «donghnak caan» a phan tikah mi tampi nih Cathiang chungah «hika le khika an tliam» lai i hi thil hna hi an kawl lai. Hi caang lehmi ṭhenkhat i tahchunh ahcun, hi ruahnak hi fiang ngaiin a lang lai.
GSAM 85.2Dr. Adam Clarke nih hitihin a ti: «Mi tampi nih a sullam hngalhthiam awkah an i zuam lai; cu lam in hngalhnak a karh lai.»
GSAM 85.3Luther nih Germany holh in a lehmi Baibal remhthannak ah hitihin kan rel: «Cu bantukin mi tampi nih an rel lai i hngalhthiamnak nganpi an hmuh lai.»
GSAM 85.4Germany holh i Baibal lehmi i tahchunhmi nih hitihin a ti: «Mi tampi nih a zapi an rel lai i cu bantukin hngalhnak a karh lai.»
GSAM 85.5Catholic khrihfabu lu bik nih Catholic careltu hna caah zong hman a onhmi, L. Van Ess nih Germany holh in a lehmi Baibal ah hitihin leh a si: «Mi tampi nih a zapi an hlathlai lai i hngalhnak a ngan lai.»
GSAM 85.6Sweden holh Baibal nih hitihin a ti: «Mi tampi nih a chungah an hlathlai lai i hngalhnak a ngan lai.»
GSAM 85.7Denmark le Norway holh Baibal remhthannak nih hitihin a ti: «Mi tampi nih lungtak tein an hlathlai lai i hngalhnak a tam lai.»
GSAM 85.81798 hlan i khar i tacik khenhmi hngalhnak kawl le hmuh kong cu «Zanṭim aunak», 1842 kum thla ruknak ni 15 cachuahmi ah hitihin kan rel: «Pakhat le pakhat kong zeihmanh a hngal lomi caṭialtu tampi nih caan aa khat ṭepah biakhiahnak aa khatmi an phan cu khuaruahhar awk i i tlaknak a si lo maw?»
GSAM 86.1Pakhat le pakhat i chawnbiaknak thawngin si loin, Pathian Thlarau hruainak in Cathiang lungtak tein hlathlainak thawngin Ni 2300 donghnak kong biadik a hmumi bu 20 an min cazin cu hitawkah kan langhter. Hi cazin lu bikah New York peng i William Miller kan chiah; a hnuah cun Philadelphia, Pa., i A. J. Krupp; Falmouth, Maine, i David McGregor; England i Edward Irving; Scotland i Archibald Mason; South Carolina i W. E. Davis; Asia ram hmun tampi ah rian a rak ṭuanmi Joseph Wolff; 1829 kum i Robert Owen he bia an i al lio i Alexander Campbell; Liverpool, England, i Lawngbawi A. Landers; Stuttgart, Germany, i Leonard Heinrich Kelber; Spain i Lacunza; The Hague, Holland, i Hentzepeter; Amsterdam, Holland, i Dr. Capadose; Bavaria i Rau; 1821 kum i Tartary tlangbawi hna; «Seera» an timi an cauk chung i Yemen Baibal cawngtu hna; Germany ram hmun dang i Hengstenberg; Caspian Rili cung i Russia mi hna; Baltic Rili kam i Molokaner hna, le a dang hna an si.
GSAM 86.2Pakhat le pakhat kong hngalhnak an ngeih loin, hi kong hi chimchungbia a cawngtu hna sinah caan cio ah zeitindah a fianghung ti cu atanglei nih a langhter lai:—
GSAM 86.3«Zanṭim aunak», 1842 kum thla ruknak ni 15 cachuahmi ah hi bia hna hi an um: «Hi min a ngeimi cauk pakhat kan hmuh thar a si: ‘Daniel chimchungnak nambat Ni 2300 kong catlang pahnih, le Khrihfabu luatnak kong hlathlai ding Khrihfa ṭuanvo, thawngtha phuangtu Archibald Mason, Wishawtown, Scotland, nih a ṭialmi. Newberg. Glasgow cachuahmi in Ward M. Gazeley nih a nammi, 1820.’ Hi cauk chungah Mason nih, ‘South Carolina i pastor Wm. E. Davis nih America ah a chuah hmasami i 1818 kum ah England thlanglei Warkington ah chuah ṭhanmi cauk hmete pakhat tuchun ah ka hmuh. Hi caṭialtu nih Ni 2300 cu zarh 70 he an thawk ṭi tiah a chim (dal 9:24). Hi ruahnak ah hin ka lung a tlin lo awk a si lo,’ tiah a ti.»
GSAM 87South Carolina i Davis
GSAM 87.1«Zanṭim aunak» cu cachuahmi chungah catlang remhtu nih, «Davis cauk cu 1810 hrawng ah ṭialmi a si lai,» tiah a ti. Cauk chung i a langhtermi a ruahning kong a chim tikah, «Careltu nih Miller, Litch, Stores, asiloah Hale an ṭialmi a rel bantukin a ruat kho hrimhrim lai. Sihmanhsehlaw a liammi zarh a phan hlan tiang tu lio i Khrih voihnih ratnak kong caṭialtu hna lakah hi cauk a um ti a hngalmi pakhat hmanh an um lo tiah kan zumh. Hi thawngpang ca [‘Aunak’] remhtu nih zong a hlanah a theih bal lo. Mason nih a rak pomhmi, caan kong Davis ruahnak cu Ni 2300 cu Judah kum 1843 donghnak—kanmah kum 1844—ah a dongh lai timi kha a si,» tiah a ti.
GSAM 87Joseph Wolff le a dang mi 20
GSAM 87.2«Zanṭim aunak», 1843 kum thla riatnak ni 31 cachuahmi ah, «1822 kum ah Joseph Wolff (England ram i a simi) nih ‘A Ra Ṭhan Lai, Vancung Khuadawm Chung i Minung Fapa’ timi cauk a chuah,» tiah kan rel. Cun, «1826 kum ah hlan zumhnak a zulmi phu kip in mi 20 cu Baibal cawn awkah Pu Wolff he London ah an i ton. An zapi in biakhiahnak aa khatmi an phan. Kum 1260 cungah kum 45 an chap,» tiah a ti. Kum 1798 ah a dongmi kum 1260 cungah kum 45 chap ahcun Judah kum 1843 donghnak ah a kan phakter lai; cucu kanmah kum 1844 taktak a si.
GSAM 87Alexander Campbell ruahnak
GSAM 87.3Cu thawngpang ca cachuahmi chungah Alexander Campbell kong hitihin chim a si: «1829 kum ah Pathian a zum lomi Robert Owen he a min a thangmi bia an i alnak kha a tuah. Cu lioah Daniel langhnak hna cu caan donghnak tiang an phan, Ni 2300 cu kum an si i Khrih hrin in kum 1847 hrawng ah an dongh lai tiah a chim. Amah nih a langhter ningah Khrih cu mizapi siarning hlan kum 4 ah a chuak.» Cucaah a siarning nih cun Ni 2300 donghnak cu A.D. caan in a tlingmi Judah kum 1843 donghnak—biangai ahcun 1844—ah a phakter.
GSAM 88.1«Zanṭim aunak», 1843 kum thla kuanak ni 21 cachuahmi ah, hi min he hmuhmi cauk kong chimnak a um: «Britain le America sin i Au Aw, Cathiang nih a chimmi kan Bawipa le Khamhtu Khrih voihnih ratnak kong; kanmah nih ‘Na ram uknak ra ko seh, na duhnak cu vancung ah an tuah bantukin vawlei cungah zong tuah ko si seh,’25 tiin nifa tin kan dilmi kong. Liverpool i Lawngbawi A. Landers nih a ṭialmi, S. Kent le a pawl nih 1839 kum ah an chuahmi.»
GSAM 88.2«Amah zong nih midang hna bantukin caan a siar i Ni 2300 donghnak cu Khrih a hrin taktak in kum 1847 a si tiah a chim.» Khrih cu mizapi siarning hlan kum 4 ah a hrin caah cucu kanmah kum 1844 a si lai.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3«Zohṭhannak le tlangautu», 1892 kum thla panganak ni 17 cachuahmi ah Hamburg, Germany, i Pastor L. R. Conradi nih a ṭialmi catlang pakhat a um i a chungah hitihin a ti:—
GSAM 88.4«Kan careltu a tam deuh hna nih minthang Luther zultu khrihfabu hruaitu Bengel kong an rak theih cang men lai. A liammi zabu kum chungah [Schaff nih a chimning ahcun Bengel cu 1751 kum ah a thi], amah nih kan Bawipa langhnak caan cu 1836 kum ah a khiah; a siarnak cu Biathlam chung i nambat 666 cungah aa hngatmi a si. Sihmanhsehlaw cu caan a liam hlan piin, Leonard Heinrich Kelber a min a simi sianginn saya uktu pakhat nih caṭial a thawk. A cauk hmete hmasa bik cu 1824 kum ah a chuak, a min cu ‘Donghnak A Nai Cang’ a si i Matthai 24 le 25 fianternak a tel. Bavaria ah nammi a si. Sihmanhsehlaw 1835 kum ah Stuttgart ah min aa khatmi, cahmai 126 a ngeimi cauk hmete ngan deuh pakhat a chuak. Hi hi hleihlei in ngaihven awk a si lai i kan careltu hna nih an hngalhthiam deuh nakhnga a min cahmai lehmi ka chap: ‘Donghnak A Ra, Pathian bia le tuchun thilcang hna in kim le fiang tein langhtermi; kan Bawipa ratnak hngahnak, asiloah caan siarnak a elmi ruahnak vialte cu a hrawk dih; biakhiahnak kum nganpi kongah khrihfabu hruaitu Bengel cu kum 7 a palhning fiang tein a langhter; zeicahtiah ceunak le muihnak karlak i ral nganpi a dongh lai caan, cun caan saupi hngahmi kan Bawipa Jesuh daihnak uknak vawlei cungah a thawk lai caan cu 1836 a si lo, 1843 kum tu a si.’
GSAM 89.1«A voi hnihnak cachuahmi cu 1841 kum ah Stuttgart ah ṭhiamṭhiam a chuak; ka hngalhning ahcun Saxony ah zong a dang pakhat a chuak. A min cahmai nih a langhter bangin, cauk hmete nih mizapi nih an ngeihmi ruahnak dik lo hna kha a sawhfel hnuah Daniel 8 i Ni 2300 le Daniel 9 i zarh 70 an i pehtlaihnak cu fiang le felfai tein a langhter i 1843 kum ah a phakter hna (Judah kum 1843—kanmah kum 1844). Cu hnu cauk a tangmi chungah cun, caan hmelchunhnak hna in hi thilcang hi a nai ko a hau ti a langhter.
GSAM 89.2«Voikhat lawng si loin chuah ṭhan ṭhan a si timi lawnglawng hmanh nih a chuahtermi ngaihvennak kha a tehte khan ko lai. Atu Australia ah a ummi Unaupa Schäche nih hmun hlatpi Silesia peng ah hmanh a thanhnak ca a hmuh. A cahter hnuah innka a khar hnu in ngaihvennak nganpi he a rel. Cauk chungah caṭialtu nih vawlei cung i cu bantuk cawlcanghnak dang kong zeihmanh a hngalh ti langhternak a um lo. Cu ti sihmanhsehlaw Pathian Thlarau thawngin biakhiahnak aa khatmi a phan ve.
GSAM 89.3«1842 kum ah Stuttgart ah ṭhiamṭhiam cahmai 286 a ngeimi, a ngan deuh rihmi cauk hmete a ṭial. A kong cu ‘Vawlei Sernak le A Um Caan Kong i A Biapi Bikmi le Cathiang He Aa Tlakmi Ruahnak Hna; Asiloah Hi Biahalnak Kim Tein Chawnnak: Zeicahdah Pathian Nih Vawlei Cu Aa Pehmi Ni 6 Chungah A Ser—Khrih A Dotu Bia Ceih Dingah Kan Bawipa A Rat A Naihnak—Kum 1843 I A Liannganmi le Lunglawmh A Ummi Thilcang Hna’ timi a si.»
GSAM 89«Ben Ezra» (Lacunza)
GSAM 89.41812 kum hrawng ah Spain i Lacunza nih «Lianhngannak le Sunparnak He Messiah A Ratnak» timi cauk a chuah. Caṭialtu nih a min tak a langhter lo i «Ben Ezra» timi min a hman. Amah cu Khrihfa ah aa thlenmi Judah mi a si lai tiah ruah a si. England i Edward Irving nih Khrih voihnih ratnak kong a rian a thawk hnuah cunglei cauk cu Mirang holh in a leh. Cucaah a chim duhmi cu holh pahnih tal in chim a si.
GSAM 89.5Kum tampi a liam hnuah, a liammi zabu kum hramthawk in 1840 tiang Ni 2300 caan a siar i zarh 70 cu cu caan hmasa cheu ah a chiahmi cawngtu hna an biakhiahnak kha pumh ṭhan i, cu caan donghnak cu 1844 a si tiah an zapi an i tlaknak hmuh hi ngaihven awk a si ngaingai.
GSAM 901844 cu Ni 2300 donghnak dik a si
GSAM 90.1Ni 2300 donghnak caan dik cu 1844 a si ti kan zumh ngam maw? timi biahalnak a chuak kho lai. Kan zumh ngam! Chimchungnak tlinnak dik lo cu a tlinnak dik a si dingmi caan ah a ra kho lo ti a fiang bantuk tein, Ni 2300 donghnak dik cu 1844 kum a si ti biakhiahnak kan phan a hau. Cu hngalhnak cu 1798 tiang a khar i tacik a khenh i cu hnuah ceunak a tleu lai tiah a kammi Pathian nih, a palh kho lomi a Thlarau thawngin, caan dik hngalhthiam awkah lungtak tein amah a kawlmi hna cu a hruai hna. Cu kong i «hngalhnak» a «karh» dingah amah caan cu a phan cang i ceunak dik kha a pe.
GSAM 90.2«Donghnak caan» ah mi hna hngalhthiamter a simi caan donghnak kan hmuh hnuah, cu hmuhnak nih zeidah a sullam a ngeih ti hlathlai cu a ṭha. Cu caan chungah, thawngtha rian donghter a si lioah, biaceihnak tuah ding caan khiahmi phuan a si lai ti kan hmuh. Johan nih, «Ka hmuhmi cu vancung laifang i a zuangmi vancungmi dang pakhat, vawlei cung i a ummi hna le ram kip, miphun kip, holh kip le mi kip sinah chim ding zungzal thawngtha a ngeimi kha a si. Amah nih aw ring tein, Pathian kha ṭih u law, amah sunparnak pe u; zeicahtiah a biaceihnak caan a phan cang; vancung le vawlei, rili le tichuak hna a sertu kha bia u,» tiah a ti.27 Vancungmi taktak nih minung hna sinah thawngtha an chim lo. Bawipa amah nih a thawngtha chim dingah a thimmi cu minung kha a si, vawlei donghnak tiang chim dingin a thim hna.28 Cucaah hi vancungmi hi biaceihnak «Pathian inn ah a thawk» ding caan a phan ti a thanmi thawngtha Biacah hmelchunhnak a si.29 Biaceihnak a phaktermi caan cu Cathiang chungah hmuh a si hlanah cu bantuk Biacah cu Cathiang in pek khawh a si lo. A hlanah kan langhter cang bantukin, Ni 2300 caan cu Pathian mi hna caah Dothlatmi biaceihnak tiang a phan.
GSAM 91Sualnak tlennak ni cu biaceihnak caan a si
GSAM 91.1Sualnak tlennak ni, vawlei Hmun thiang thenhnak ni cu, Judah mi hna nih hlan zongah biaceihnak ni tiah an rak hngalhthiam i atu zongah cu bantukin an hngalhthiam rih. Atu an i ṭekdarhnak chungah hmanh, cu ni upat awk he aa pehtlaimi hlan biaknak rian vialte an tuah kho ti lo nain, biaceihnak ni ah an hman rih. Hi kong tehte ah, a hmasa ah San Francisco, California, i an chuahmi Judah thawngpang ca «Judah Bia Fiantertu» in kan lak lai. Hi thawngpang ca hi Rocky Tlang hna nitlaknak lei i hlan zumhnak a zulmi Judah mi hna an aw a si. Kum 1892 thla kuanak cachuahmi ah a hnu cachuahmi a chuah hlanah thla sarihnak le sualnak tlennak ni a phan lai tiah an thanh. Thla sarihnak an minpiakmi cu Tishree a si i thla ruknak cu Ellul a si; cucaah thawngpang ca nih, «Ellul thla cu a phan cang, cun hlan zumhnak a zulmi Judah pumhinn hna ah thaizing kip Shofar ralrinnak aw [thla sarihnak ni khatnak in ni hranak tiang tum ding tawtawrawt, Salm 81:3, 4] theih a si lai. Cu aw nih hngilh lonak ni le Yom Kippur donghnak biaceihnak caah timhlamh dingin a chimh hna,» tiah a ti. Thla ruknak Ellul donghnak ah an um i thla sarihnak Tishree cu a thawk zik cang caah, cu hmelchunhnak ningcang chung i cu kum donghnak biaceihnak a thanmi tawtawrawt aw cu ni 10 chung thaizing kip an theih lai.
GSAM 91Judah biacawnpiaktu pakhat tehte khannak
GSAM 91.2Cun 1902 kum ah San Francisco, Cal., i Judah pumhkhawm bu nganpi pakhat an biacawnpiaktu Isidore Myers nih sualnak tlennak ni a thanhnak ah hitihin a ti: «Kum pakhat in kum dang pakhat ah caan innka a kan lioah, Israel mi cu sernak kong le Sertu nih zeizong vialte a uknak kong kha fak piin hngalhter ṭhan a si. Caan hrinnak le Siangpahrang nganpi lukhuh khumhter a sinak kumtling ni tiah kan ti khawhmi kha tawtawrawt tum in lawm dingin kawh a si. Cu tawtawrawt, Shofar, aw nih cun biaceihnak bawiṭhutdan cung i aa ṭhumi Zungzal Biadiknak nih zeizong vialte a hmuhmi mit hmaiah ṭih phah in a dir lioah, a liammi kum chung i a tuahmi hna kha kir zoh i fel tein hlathlai dingin a kawh fawn.»
GSAM 92.1Judah biakinn rian chungah Hmun thiang cu kum tin voikhat thenh a rak si caah, Ni 2300 donghnak i hi Hmun thiang thenhnak cu kum tin tuahmi hmelchunhnak biaknak rian leng i thil dang he aa pehtlai a hau ti Daniel nih a hngalhthiam ko lai. Bawipa nih a mi hna kha chimchungbia chungah hmelchunhnak a hman tikah, a pekmi caan cu «ni pakhat caah kum pakhat» in siar dingin a rak cawnpiak hna cang.30 Cucaah, kan hmuh cang bantukin, hi Ni 2300 caan cu vancung Hmun thiang chung i Khrih nih tlangbawi ngan bik ah rian a ṭuannak donghnak tiang—sualnak phuannak thawngin an kong cu vancung Hmun thiang chungah phakter a simi hna caah Dothlatmi biaceihnak tiang—a phan.
GSAM 921844 ah phuan ding biaceihnak Biacah
GSAM 92.2Mi thiang hna biaceihnak a thawk ding caan cu hmuh a si cang caah, chimchungbia ah langhter a si bangin, Bawipa thilcang ningcang chungah «A biaceihnak caan a phan cang» timi Biacah pek khawh a sinak lam cu a awng cang. Hi hi hngalh u: cu caan cu hmuh a si hnuah Biacah phuan a si colh lai tiah a chim lo, a hlan i «khar i tacik khenhmi» ceunak cu fianter a si lai tiah a chim tu a si. Hi cu tlin a si ti fiang tein kan hmuh. A hnu dal hna ah, Bawipa nih Khrih ratthannak Biacah phuan a si ding caan zong fiang tein a khiah ti, cun cu phuannak cu a chimning tein vawlei sinah pek a si ti a lang lai.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Deuteronomi 29:29 ↩
- Nahum 3:2 ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Joel 2:1 ↩
- Zefaniah 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35 ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Biaphuan 11:3. ↩
- Biaphuan 11:7-9. ↩
- Anderson nih English holh i Cathiang tuanbia cauk ah, p. 494. ↩
- Thomas Dick, Khua mi remhthannak kong cauk, p. 154. ↩
- Thier, France ram mi thawhnak cauk, vol. 2, p. 371. ↩
- Cu cauk te, p. 338. ↩
- Cu cauk te, p. 365. ↩
- Biaphuan 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14 ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13 ↩
- Daniel 12:8 ↩
- Daniel 12:9 ↩
- Matthai 6:10, ↩
- Matthai 2:1 tlangkap i caan nganmi. ↩
- Biathlam 14:6, 7. ↩
- Matthai 28:19, 20. ↩
- 1 Peter 4:17. ↩
- Nambar 14:34; Ezekiel 4:6. ↩