Dal 1 — Biahmaitthi
GSAM 21.1Khrih voihnih ratnak kan chim tikah, Eden hmuan chung i kan hmasa nu le pa an hnawhthlak hnu reng reng in Pathian minung hna an beisei mi thupi zet kha kan chim a si. Nu thlah nih rulpi lu a bawk ding tiah a chimnak ah, Satan nih a chuhmi uknak a hrawh ding le Pathian nih lei chung i a duhmi a tlinter dingmi remhthantu cu a netnak ah a rat ding tiah fiangternak a um. Adam le Eve nih hi rian hi rei lo te ah a tlin ding, an fa taktak pakhat nih a neh ding tiah an ruat kho men. Asinain Pathian i a khawkhannak ah, tluknak a si vekin a langmi chungin a rundam dingmi Rundamtu a rat ding ti thutiamnak nih, hi leitlun ser hlan ihsin Khrih Jesuh chungah kan hnenah a pekmi a duhmi le a zangfahnak ti mi a tlinternak ah cu hnu i a thlengmi hmuahhmuah a telh.1
GSAM 21.2Adam le Eve hnenah an tluknak le an remhthannak karlak caan saupi chung leitlun a khat dingmi riahsiknak le hrehawknak kha pakhatte ah hmuhter sehla, an riahsiatnak cu an tuar khawh lo ding. Vancung Pathian nih a zangfahnak le a lainatnak in hi hmuhnak hi an hnenah a thup, Pathian fa hna nih zalennak sunparnak ah an runter dingmi kha rei lo tein an beisei ter. Rundamnak a nai tiah ruatnak nih thil a ra dingmi hmuahhmuah caah ralrin zetin timhlamhnak ah a thlentu ding.
GSAM 22.1Cu vekin Adam caan ihsin caan hna hmuahhmuah ah Pathian minung hna khal an si. A netnak ah thil thupi zet pakhat cu a ra ding, Khrih cu a rat ding le a ram a din ding tiah an zumh. Adam le Eve vekin anmah khal nih hi thil cu a nai tiah an zumh; an caan le hi thil a thlen dingmi karlak ah ziang a thleng ding ti an theih lo. Cuticun an theih sehla, lawmman an co dingmi an tummi lam ah an feh peh dingin an thinlung a niam ding.
GSAM 22.2Hi ruahnak hi thil hmuhchungmi lianpi tharchuahnak thilthleng hna hmangin kan langhter khawh. An hramthoktu mipa hna nih an theih lo nan Pathian i a duhmi an tlinter thotho; asinan an cawlcanghnak a hruaitu an ruahdan cu lam kip ah a dik dih lo tiah a lang.
GSAM 22Columbus nih a hmuhmi hna an thil tthanchonak a kaupi
GSAM 22.3Montgomery nih a America ram i liamcia thilthleng cauk chungah,2 Columbus cu a khualtlawnnak hramthok ter dingin a hruaitu ruahnak le nitlak lam ah tilawng in kalin Nichuah lam Indies ah a thleng dingmi khawkhannak a tlinternak kha a chim. A cauk 1902 chuahmi, phaw 8, 9 ah tiin a ngan:—
GSAM 22.4“Columbus nih Portugal Siangpahrang i khawkhannak cu a than deuh khawh tiah a ruat. Diaz nih a hmuhmi lam hnakin Indies ah a thlen khawhnak lam tawi deuh le tha deuh a um tiah a zumh. Genoa khualtlawngtu [Columbus] i khawkhannak cu a thar zet bantukin a ral a tha zet. Nichuah lam, asilole thlanglei le nichuah lam ah tilawng in kal ai ah, anih nih nitlak lam ah tilawng in kal colh dingin a ruat. Cuticun rian hi a thoknak caah thil tha le fek pathum a nei tiah a zumh: Pakhatnak, a caan ih ram hmanthlak cauk tha hna he a hawiin, leitlun cu mi tampi nih an ruat vekin a phawng lo, bawlung vekin a bial tiah Columbus nih a zumh. Pahnihnak, hi leitlun bawlung hi a sinak hnakin a te deuh, cule ti hnakin ram a tam deuh tiah a ruat. Pathumnak, America ramhlang le Pacific Tikhua an um ti zianghman a theih lo, a ruat lo caah, Asia ramri, asilole Indies cu Spain le Europe ramri nitlak lam hrawngah an um tiah a ruat. Cipango, Japan ti an ko mi ah a tlangpiin a thlen dingmi tilawng in kalnak hlatnak cu mile 4,000 hrawng hnakin a sau deuh lo ding tiah a ruat.”
GSAM 23.1“A khawkhannak cu hi a si: Europe ram ihsin a thok ding; a lawng cu Japan lam nitlak ah a hruai ding, cun leitlun bawlung a kuai mi a zul ding, a duhmi hmun ah a thlen ter ding. A ruahnak ah cun, tho pakhat nih epal thei pakhat a vel in a kal vekin, a fiang le a fawi zet tiah a lang.”
GSAM 23.2“Hi khualtlawnnak ah a hlawhtling ahcun, a thil tthanchonak cu hi a si ding: Indies ah innka hmai lam in a lut ding, Portugal mipa hna nih an tuah ding vekin lam dangdang in le innka kam lam in a thlen ding a si lo.”
GSAM 23.3“tawizawtnak cawnnak, ram hmanthlak cawnnak le khualtlawnnak cawnnak ah a caan ih mi zei pa poh tlukin a theimi hi mipa hi, a hmasa bik ah — leitlun i hmel — a dik; asinan a dang pahnih ah a dik lo tuk tiah kan hmuh.”
GSAM 23Palhnak Tha
GSAM 23.4“Asinan a mak zetmi cu, a palhnak hna nih lam pakhat ah a bawm. Hlatnak a ruatnak i a palh cu a tha bikmi palhnak a si. Columbus nih leitlun bawlung i ngannak le hi khualtlawnnak i a dikmi sauhnak kha a dik tein a rel sehla, tilawng in a kal lo kho men; Portugal lam cu a sau lo deuh le man a tawi deuh tiah a hmuh ding. Cule America ramhlang cu a lamzin thlengah a um tiah a ruat khawh ko sehla, cu thil cu khualtlawnnak tharchuahnak ah thok dingin a thlah khawh lo ding; a duhmi cu ram thar hmuhnak a si lo, ram hlun ah thlen khawhnak lam thar hmuhnak a si.”
GSAM 23Caan hna hmuahhmuah i Beiseinak Lianngan
GSAM 23.5Cuvek ciah in, caan hna in Pathian minung hna an ra tling tikah, Khrih i ratnak beiseinak kha thinlung i thukah a thirfung vekin, a fek le a hnget tiah an nei.3 Riahsiknak le hrehawknak karlak ah, “Bawipa, rundamnak a rat hlan cu ziangtluk rei saw?” tiah an au sal. Asinan an feh peh, Paul vekin hi tiah an chim le an chim lai: Kan beiseinak, asilole kan lungawinak, asilole kan lawmnak lukhaw cu ziangsaw a si? Nanmah cu kan Bawipa Jesuh Khrih a rat tikah a hmai ah nan um lo maw?4
GSAM 24Paul nih Beiseinak in a tthawng
GSAM 24.1Hi beiseinak nih a bawmnak thil ti khawhmi hna lakih a tlemte cu hi hmunah a tling. Paul cu Felix hmaiah thubuai rel dingin an hruai, cule anih nih amah caah chim khawhnak a ngah tikah hi tiah a chim: An nih nih biaknak dik lo an ti mi lam zul in ka pu le ka pa i Pathian cu ka biak; nawlbia le profet hna i nganmi hmuahhmuah ka zumh, cule Pathian hnenah ka beisei, anmah te nih khal an phuannak vekin dingfelnak le dingfelnak lo mithi hna an thawhsal ding.5
GSAM 24.2Agrippa hmaiah a thu chimnak tha zet ah Paul nih hi tiah a chim: Atu ah kan pu le kan pa hnenah Pathian nih a pekmi thutiamnak ka beiseinak caah ka ding i thubuai an ka rel, cule cu thutiamnak cu kan phun hleihnih nih chun le zan Pathian rian an tuan in an beisei. Hi beiseinak ruangah, Siangpahrang Agrippa, Judah mi hna nih ka sualh. Pathian nih mithi hna a thosal khawh ti hi na hnenah zumh lomi thil tiah ziangah ruat a si?6 Rome ah Cesar hmaiah lang dingin a thlen tikah, Judah mi hna hnenah hi tiah a chim: Israel i beiseinak ruangah hi thirsen in ka thlaih7
GSAM 24.3Paul nih Titus hnenah a ca ngan tikah hi beiseinak cu fiangte in a chim: Rundamnak a pekmi Pathian i zangfahnak cu mi hmuahhmuah hnenah a lang; Pathian lo biaknak le leitlun i duhmi sual hna kan hnawhthlak in, hi atu leitlun ah kan zohkhenh tein, dingfelnak le Pathian thianghlimnak he kan nung dingin a kan cawnpiak; hi thangthatmi beiseinak le kan Pathian ropi le kan Rundamtu Jesuh Khrih i sunparnak in a langnak kha kan hngak ding.8
GSAM 24Peter nih Beiseinak in a lungawinak
GSAM 24.4Peter nih hi beiseinak cu hi tiah a chim: Kan Bawipa Jesuh Khrih i Pathian le Pa cu thangthat in um seh. A lainatnak tam zet ruangah, mithi lakih Jesuh Khrih i thawhsalnak hmangin a nungmi beiseinak thar ah kan suahsal. Vancungah nan caah a retmi, a siat lo, a thiang, a tthial lo ro kan co ding. Nanmah cu caan netnak ah langter dingmi rundamnak caah zumhnak hmangin Pathian thilti nih a kilvenmi nan si. Cu chungah nan lungawinak cu a tam tuk, atu caan tlemte caah a herh ahcun thil harsatnak phun tampi in nan riahsak ko hmanh sehla; nan zumhnak fianternak cu mei in fiantermi a si hmanh, a rawk khomi sui hnakin a man tam deuhmi a si caah, Jesuh Khrih a lang tikah thangthatnak le upatnak le sunparnak caah a si khawh.9
GSAM 25Pathian nih a thil sernak i a duhmi
GSAM 25.1Cathianghlim nih Pathian nih leitlun a sernak i a tumtahmi a langhter; profet chimchungnak ca in a ra lai caan chung i a khawkhannak khal kan zir: Vancung a ser tu Bawipa nih hi tiah a chim, leitlun a tuah le a ser tu Pathian amah; anih nih a din, a lawngte caah a ser lo, mi hna an umnak dingin a ser.10 A ser hnuah mi hna hnenah a pek. Hla phuahtu nih hi tiah a chim: Vancung, vancung hna hmuahhmuah cu Bawipa ta an si; asinan leitlun cu mi fa hna hnenah a pek.11 Asinan mi hna hnenah a pek tikah mi cu dingfel an si, fimcawn tu nih hi tiah a chim vekin: Hi pakhat hi ka hmuh: Pathian nih mi cu dingfel in a tuah; asinan anmah nih khawkhannak phun tampi an hawl.12
GSAM 25.2Pathian nih minung phun he a cawlcanghnak thuhla ah hi tiah kan rel: Adam fa hna a then tikah Israel fa hna zat vekin minung hna i ramri a khiah13 Cu cu a netnak ah lei chungah a ra khawm dingmi Israel dik hna zat, a ra lai ram i a ukmi an si dingmi zat vekin a si. Paul nih hi tiah a chim: Pathian nih mi pakhat thisen in minung phun hmuahhmuah a tuah, lei hmuahhmuah cungah an umnak dingin; an caan khiahmi le an umnak ramri a khiah, Bawipa an hawl ding, a hnenah an vun hmet khawh ko seh, an hmuh khawh ko seh tiah; anih cu kan lakah pakhatte hmanh a nai lomi a si lo, a chungah kan nung, kan cawlcang, kan um.14 Hi hramthok ih tumtahnak leitlun thuhla hi a tlin tikah, Na minung hna hmuahhmuah cu dingfel an si ding15 Cui dinhmun ah an thuhla cu hi tiah ngan a si: Cui hmun i umtu nih, Ka dam lo, an ti lo ding; cui hmun i ummi minung hna cu an sual an ngaihthiam ter ding16 Cu caan ah Mi niamno hna nih lei an ro ding; remnak a tamnak in an lung an lawm ding17
GSAM 26Khrih voihnih ratnak cu Thilthawngpalh a si lo
GSAM 26.1Peter ca pahnihnak ah hi tiah ngan a si: Kan Bawipa Jesuh Khrih i thilti le ratnak kan phuang tikah, fimhriam in tuahmi thilthawngpalh hna zul in kan tuah lo; a sunparnak kan hmai in kan hmuh. Pa Pathian hnen ihsin upatnak le sunparnak a ngah, sunparnak ropi zet chungin hi aw vek a ra: Hi cu ka duhdawtmi Fa a si, ka lung a lawm tuk. Cule hi aw cu vancung ihsin a rat tikah, tlang thianghlim chungah anih he kan um tikah kan theih. Chimchungnak i thu a fek deuhmi kan nei, cu kha thim hmun i a tleu mi meivah vekin nan ngaihven a tha, khua a vang hlan le zing arsi cu nan thinlung ah a thang hlan tiang.18
GSAM 26.2Hi Cathianghlim ca ah apostle nih tlang cung i Jesuh a thleng danglamnak cu Khrih voihnih ratnak i tehte tiah a hmang. Hi thil a thlen hlanah kan Rundamtu nih a apostle hna hnenah hi tiah a chim: Hi hmunah dingmi hna lakah mi tlemte an um; Mi Fapa a ram i a ratnak kha an hmuh hlan cu an thi lo ding19 Luke nih a ngan vekin, Hi hmunah dingmi hna lakah mi tlemte an um; Pathian ram kha an hmuh hlan cu an thi lo ding20
GSAM 26.3Hi thutiam cu tlang cung i a thleng danglamnak in a tlin dih. Hi tlang cung i “Langhnak” ah Khrih a sunparhmi an hmuh, a ram i a rat tikah a lang ding vekin. An nih Elias (Elijah) khal an hmuh; anih cu thihnak a tep lo in vancung ah lak a si, Bawipa a rat tikah thih thei mi sining ihsin thih thei lo sining ah thleng dingmi hna, “caan pakhat ah, mit ṭhep ah” ti mi hna a zohter.21 Moses khal a um, anih cu a thi zo mi a si; Bawipa an ton dingin mithi lakih thosal dingmi hna a zohter. Cu tiin hi “Langhnak” chungah anih nih a thutiammi vekin Khrih a ram i a rat dingmi kha an hmuh.
GSAM 27Chimchungnak cu Thu a Fek Deuhmi
GSAM 27.1Apostle hna nih tlang thlengdanglamnak ah hi sunparnak ropi an hmuh zo, Pathian nih a lung a lawm ti langhternak aw khal an theih zo hmanh sehla, apostle Peter nih hi tiah a nemhngeh: “Chimchungnak i thu a fek deuhmi kan nei.” Hi thu nih an caan hminthar zet i an hmuhmi le an theihmi kha a hnawhthlak lo. Cu caan ah Pathian aw pakhatvei an thei; asinan chimchungnak lamzin lian hna ah, Khrih voihnih rat tiang a thlengmi chungah, Pathian aw cu vei tampi kan thei. A fiangmi chimchungnak pakhat cio, a tlinmi asilole liamcia thilthleng cauk ah nganmi cu kan caah Pathian aw a si. Hi sining ah cun chimchungnak i thu cu “a fek deuhmi” a si ding. Revised Version nih “fektermi” tiah a let. Chimchungnak cu a nganmi thil pakhat cio a tlin tikah a fekter a si. A chimchungmi thilthleng pakhat cio a tlin tikah, a tanglai thilthleng khal an tlin taktak ding tiah a nemhngeh.
GSAM 27Chimchungnak i a sining
GSAM 27.2Chimchungnak i a sining thuhla ah Baibal cawnmi upa hna nih an pekmi tehte khannak hna cu thilti nei zet an si:—
GSAM 27.3Thomas Newton nih hi tiah a chim: “Chimchungnak cu a ra lai thilthleng kha liamcia thilthleng vekin hlan deuh in tawi tein nganmi a si; liamcia thilthleng cu chimchungnak a tlinmi le a kau deuhmi a si. Leitlun ah profet dik lo hna an um dah; asinan mi le khawsia hna i fimnak le thinhungnak hmuahhmuah nih Cathianghlim i nganmi chimchungnak vek a tuah khawh lo.”
GSAM 27.4Sir Isaac Newton nih hi tiah a tehte: “Profet hna i thu ngaihnak cu Khrihfabu dik i hram thupi a si.”
GSAM 27.5Dr. A. Keith nih hi tiah a chim: “Chimchungnak cu khawruahhar thil hmuahhmuah he a bang, cule amahten khawruahhar thil a si. ... Thilti hmuahhmuah i aw lawng nih thlaan chung ihsin mithi a chuah khawh; ziangkim hngalh i aw lawng nih mipa caah thuk zetin thupmi caan ra lai hmuahhmuah a chim khawh, caan liamcia i mithi umnak hna vekin mi nih an thlen khawh lomi; an pahnih hi Pathian aw an si.”
GSAM 28.1Matthew Henry nih hi tiah a chim: “Pathian i caan, a tha bikmi caan ah, le Pathian i lam, a tha bikmi lam ah, chimchungnak cu a tlin taktak ding. Khrih thu hmuahhmuah cu thiang zet an si, cuticun an fek tuk.”
GSAM 28Chimchungnak i a thil tumtahmi
GSAM 28.2Khrih nih a apostle hna hnenah a chimmi thu in, Pathian nih chimchungnak a peknak tumtahmi pakhat kan zir khawh. Judas i nungnak ah a ra dingmi thilthleng kha chimchung in hi tiah a chim: A thlen hlanah ka chimh, a thlen tikah, Keimah cu anih ka si tiah nan zumh khawh ding.22
GSAM 28.3Profet Isaiah hmangin Bawipa nih khal hi tiah a chim: Keimah cu Pathian ka si, keimah bantuk a um lo; a netnak cu hramthok ihsin ka phuang, caan hlun ihsin a ra lai tlin lomi thilthleng hna ka phuang; Ka khawkhannak cu a ding lai, ka duhmi hmuahhmuah ka tuah lai.23
GSAM 28.4Cule, A hmasa i thilthleng hna cu hramthok ihsin ka phuang, ka kaa in an chuak, ka langhter; duak tiah ka tuah hna, an thleng. ... Hramthok ihsin na hnenah ka phuang zo; an thlen hlanah ka langhter, na milim nih an tuah tiah na ti lo ding, na milim ciemi le na milim thirlak nih an thlen dingin nawl an pek tiah na ti lo ding. Na theih zo; hi hna hmuahhmuah va hmuh; nanmah nih nan phuang lo maw? Atu caan ihsin thil thar, thil thupmi hmanh, na theih lomi kha ka langhter. Atu ah an ser, hramthok ihsin an um lo; na theih hlan caan ah, Ka thei zo tiah na ti lo ding.24
GSAM 28.5Hi tongkam hna in, chimchungnak a tlinternak nih Pathian ihsin a rat ti tehte a peknak le ramdang pathian hna hmuahhmuah cungah Bawipa i thilti a lian deuh ti langhternak kan hmuh. Hi tongkam hna in thil pakhat khal kan hmuh: thudik Cathianghlim chungah chimchungnak cu hmun thupi zet a luah. Hi thil hna cu an dik caah, mi tampi nih thudik Cathianghlim i chimchungnak lam hna an cawnnak ah ngaihven tlemte asilole ngaihven lo zet an si cu mak zet a si.
GSAM 29Chimchungnak Cu Khihcih A Si Lo
GSAM 29.1A hngal lomi hna nih ca an cawng lo caah chimchungbia hna cu an hngalhthiam kho lo, an ti. A lei khat ah cun, ca a cawngmi tampi le an lak i Pathian rian a ṭuanmi cheukhat hna hmanh nih, “Chimchungbia hna cu khihcih an si i hngalhthiam khawh an si lo. Biaphuan cauk cu khihcihmi cauk a si ti kan dihlak in kan hngalh,” an ti.
GSAM 29.2Biaphuan chungah cun dawtnak a hmumi Johan cu cauk kha khihcih lo dingin a hleice in nawl pek a si.25 Cu cauk chungah cun “hi chimchungnak bia hna a theimi le a chung i ṭialmi hna a zulmi” hna cungah thluachuahnak pek a si fawn.26 Khihcihmi cauk chung i a ummi hna cu hngalhthiam an si lo i hngalhthiam khawh zong an si lo ahcun, zeitindah zul khawh an si lai? Bawipa nih Moses hmangin, “A thuhmi thil hna cu kan Bawipa Pathian ta an si; sihmanhsehlaw phuanmi thil hna cu hi upadi bia vialte kan zulh khawh nakhnga, kanmah le kan fale ta kumkhua in an si,” a ti.27
GSAM 29.3Bawipa nih Daniel chimchungbia hna cu hngalhthiam si dingin a duh ti cu, cu hna kongah a zultu hna sin i a chimmi bia nih a langhter. Hitihin kan rel: “Cucaah cun profet Daniel nih a chimmi, rawhralnak a chuahtertu fihnung thil kha hmun thiang ah a dir nan hmuh tikah (a reltu nih hngalhthiam seh),”28 ti cu a sullam ah, Profet Daniel chimmi kha hngalhthiam u, ti a si.
GSAM 29.4Chimchungbia cu hngalhthiam khawh a si lo ti cu a hmaan lo ti kha Bawipa nih hi bia hna in a langhter: “Langhnak dihlak cu nan caah khihcihmi cauk chung i bia bantukah an cang cang. Cu cauk cu ca a thiammi pakhat sinah an pek i, Zaangfah tein hi ca hi rel tuah, an ti; anih nih, Khihcih a si caah ka rel kho lo, a ti. Cu cauk cu ca a thiam lomi pakhat sinah an pek i, Zaangfah tein hi ca hi rel tuah, an ti; anih nih, Ca ka thiam lo, a ti. Cucaah Bawipa nih, Hi miphun nih an ka in an ka naih i an hmur in an ka upat, sihmanhsehlaw an thinlung cu ka sinin hlatpi ah an chiah, an ka ṭihnak zong cu minung nih an cawnpiakmi nawlbia lawng a si. Cucaah zoh u, hi miphun lakah hin khuaruahhar rian, khuaruahhar rian le mangbang thil ka tuah ṭhan lai; an mifim hna fimnak a rawk lai i an mithiam hna hngalhthiamnak cu thuh a si lai, a ti.”29 Hitawk i profet nih a chimmi miphun nih a fekmi chimchungbia kha rak zul hna sehlaw, Pathian upadi in an pial i a nawlbia hna hmunah minung nawlbia hna an chiah a hau hnga lo.
GSAM 30Chimchungbia Cu Mah Duhningin Sullam Fianh Ding A Si Lo
GSAM 30.1Mi tampi nih chimchungbia an hngalhthiam lo cu, a sullam a thuk tuk i thuhmi le thil hliah a si caah a si lo. Lamkaltu Peter nih a kongah, “Hi hi a hmasa bikah hngal u: Cathiang chung i chimchungbia zeihmanh cu mah duhningin sullam fianh ding a si lo. Zeicahtiah hlanlio i chimchungbia cu minung duhningin a ra bal lo; Pathian mi thiang hna nih Thlarau Thiang nih a cawlcanghter hna ningin an chimmi a si,” a ti.30 Hi bia nih a fiang tein a langhtermi cu chimchungbia hngalhthiamnak caah a herhmi cu profet hna hmangin a holhmi Thlarau kha cohlan a si. Amah a hawltu vialte sinah pek dingin biakam a simi cu Thlarau kongah, “Amah nih nanmah cu biadik dihlak chungah a hruai hna lai,” tiah ṭial a si.31
GSAM 30Chimchungbia A Tlin
GSAM 30.2Chimchungbia kan cawn tikah kan hngilh lo awk a si zungzalmi thil cheukhat an um: a palh khawh lomi Pathian cu chimchungbia a chuahtertu a si i chimchungmi thil a tlin caan a phak tikah, chimchung a simi thil cu a cang hrimhrim lai. Cun, minung nih an tuah lai dingmi a hmu chung khotu Bawipa nih thil pakhat a can caan a khiah ahcun, cu caan a phak tikah chimchungbia cu a dik tein a tlin. Phundang in chim ahcun, a dikmi a tlin awkah khiahmi caan ah chimchungbia a dik loin a tlin cu a si kho lo. Hi a hmaanmi bia he aa rem in, vawlei sinah biadik a simi a Biacah pek ding caan Bawipa nih a khiahmi a phak tikah, cu Biacah cu voi kip ah a lang hrimhrim, kan ti khawh.
GSAM 30.3Voi khat ah, hi cauk ṭialtu nih chimchungbia a tlin kong a chim hnuah, cu hmun i a ummi Pathian a zum lomi pakhat a ra i, “Nannih chimchungbia sullam a fianhtu hna cu nan van a ṭha tuk caah lawmhnak kan chim hna a hau. Caan hmasa kong nan cawn tikah chimchungbia he aa tlak teomi thil cu fawi tein nan hmuh bantuk a si,” a ti. “A si,” tiah kan let, “aa tlak cu aa tlak dingin ser a si caah a si. Kut hruk zuarnak dawr ah kut hruk khuah khat cawk dingin na kal ahcun, na kut he aa tlakmi hmuh na beisei hnga lo maw?” Anih nih, “Ka beisei hrimhrim lai, zeitintiah aa tlak dingin ser an si ko,” a ti. “Cu bantuk cun,” tiah caṭialtu nih a ti, “minung nih an tuah lai dingmi a hngalhtu Pathian nih an kong a chim chung i, cu minung hna an rian ṭuannak ah an rat i a chim chungmi thil kha an tuah tikah, caan hmasa kong a dik tein a ṭialtu nih an tuahmi a ṭial. Cu an tuahmi cu chimchungbia he tahchunh a si tikah aa tlak teomi a si.”
GSAM 31Chimchungbia Cu Muihnak Chung I Ceunak A Si
GSAM 31.1Lamkaltu Peter nih chimchungbia cu a muihnak hmun i a ceumi ceunak bantukin kan ngaih awk a si, a ti. Chimchungbia meiinn um lo ahcun, hmailam cu muihnak lawng a si hnga. Ceunak a tinhmi cu muihnak hlohter a si; a muihnak hmun i khualtlawn tikah, a kalmi nih kar khat hnu kar khat a lam a hmuh i a thim khawh nakhnga, lam cu fiang tein hmuhter a si. Salm phuahtu nih, “Na bia cu,” a ti, “ka ke caah meiinn le ka lam caah ceunak a si.”32 Mifim nih, “Midingfel hna lam cu a ceumi ceunak, ni a ceu ṭheh tiang a ceu chin lengmangmi bantuk a si,” a ti.33 Cu bantuk cun, caan a kal tikah, Pathian bia cu, a hleice in chimchungbia a tlinnak hna ah, a fiang chin lengmang lai ti a lang. Baibal a cawngtu caah kumkhua ceunak le a dong lomi chun ah a hruaitu lam cungah a um taktak ti cu a fiang chin lengmang lai.
GSAM 31Eden In A Donghnak Tiang I A Langh Cuangmi Thil Pathum
GSAM 31.2Cathiang ceunak in Eden in a donghnak tiang Bawipa mi hna an kalnak lam kan ruat tikah, a hleice in a langh cuangmi thil pathum an um. A pakhatnak cu Khrih voi khatnak ratnak, minung tisa a cannak, Emmanuel a ratnak, Pathian cu tisa ah a langhnak a si; a pahnihnak cu Muihnak Caan hnu i biaknak Remhṭhannak lianngan a si. Cu Muihnak Caan cu namneh tuarnak kum 1260, mipi nih Bawipa bia an rel khawh lo ding tlukin a dihlak dengmang in kham an sinak caan a si. Cu Remhṭhannak cu khrihfabu kha nelrawn i a umtuning in a chuahnak le mi vialte nih Cathiang kha an rel i Bawipa duhning an hngalh khawh nakhnga an sinah chiah a sinak a si. A pathumnak cu, vawlei a um tirh in Bawipa profet thiang vialte nih an ka in an chimmi thil vialte remhṭhannak caan a phakter dingin, kan Bawipa voihnih a ratnak a si. Hi nih “caan vialte i ralṭuknak,” sualnak le dingfelnak karlak ralṭuknak kha a dihter lai i caan vialte nih an pan lengmangmi sunlawinak caan kha a phakter lai.
GSAM 32Chimchungbia Nih A Donghnak Tiang Lam Hmelchunhnak Hna A Pek
GSAM 32.1Kan ke a hruaitu ceunak, muihnak chungin a dikmi lam a kan hmuhtertu bantukin a fekmi chimchungbia kan ngaih ahcun, caan a kalnak lam dihlak, Khrih voihnih ratnak tiang chimchungbia chungah lam cu fiang tein hmelchunh a si ti kan hmuh hrimhrim lai. Cu bantuk a si caah, chimchungbia ceunak ṭha tein a zultu hna nih ni lianngan a nai ti a langhtertu hmelchunhnak hna an hngalh lai lawng si loin, Bawipa rian zong an hngalh lai. Cu rian cu a rat tikah amah hnangam tein a tong dingmi miphun timhlamh nakhnga, biadik Biacah hna hmangin a kal chin lengmangmi a si.
GSAM 32.2Cathiang nih Bawipa ni cu mipi cungah “zan i mifir bantukin” a ra lai,34 tiah a chim lioah, Bawipa ruahnak chungah a dirmi hna kongah cun, “Sihmanhsehlaw unau hna, cu ni nih mifir bantukin nanmah a phanh hna awkah nannih cu muihnak chungah nan um lo. Nannih vialte cu ceunak fale le chun fale nan si,” a ti fawn.35
GSAM 32Bawipa Hruainak Hna Kha Hngilh Hlah U
GSAM 32.3Khrih ratthannak cawlcanghnak chung i Bawipa hruainak hna kan ruah ṭhan tikah, a mi hna caah a zohkhenhnak le a huham a langhtermi kha an hngilh lo ding hi Pathian nih a tinhmi a si zungzal ti hngalh cu a ṭha. Israel mi hna Pathian sinin an dungtolhnak a ruang chim tikah Salm phuahtu nih, “An Khamhtu Pathian, Izipt ramah thil lianngan a tuahtu, Ham ramah khuaruahhar thil le Tipi Sen kamah ṭihnung thil a tuahtu kha an hngilh,” a ti.36 Israel mi hna caah an sin i Bawipa hruainak kha ruah ṭhan a ṭhat ahcun, kanmah caah zong a ṭha ve lo maw? Salm phuahtu nih a lunglawmnak in, “Ka nunnak, Bawipa kha thangṭhat law, na cung i a ṭhatnak vialte kha hngilh hlah,” a ti ṭhan.37
GSAM 33.1Caan vialte ah Bawipa nih a velnak in mi hna cu sualnak sal sinak in hruaichuah ding le vancung Kanaan chungah luh dingin timhlamh ding caah a biapimi biadik hna a ngeih. Cu biadik hna a phuangtu hna cungah Bawipa nih a tuahmi hna ruah cu a ṭhahnem.
GSAM 33A Hmete Bikmi Hmangin A Liannganmi Chuahter—D’Aubigné Tehte Khannak
GSAM 33.2D’Aubigné nih a cauk, Biaknak Remhṭhannak Tuanbia, chungah, “Caan tampi chungin a rian a timhlamtu Pathian nih a caan a phak tikah, a derthawm bikmi thilri hna hmangin a tlinhter. A hmete bikmi hna hmangin a liannganmi chuahter cu Pathian phung a si. Sermi thil vialte lakah a ummi hi phung hi tuanbia chungah zong hmuh a si,” a ti.38
GSAM 33.3Hlanlio ah Pathian nih amah caah a hleice a simi miphun ah dirh dingin mi hleice thim a thok tikah, pathian dang a biami hna lak, Khaldea mi hna Ur khua i a ummi Abraham timi pa pakhat cu a kawh. A sinin tefa tampi an hung chuak; sihmanhsehlaw miphun ah hlankai an si tikah, vancung Pathian nih an kongah, “Miphun dang vialte nakin nan tam deuh caah Bawipa nih nanmah a dawt hna i a thim hna a si lo; nannih cu miphun vialte lakah a tlawm bik nan si,” a ti.39
GSAM 33.4Cun, a mi hna cu Izipt ram i an sal sinak in a khamh duh tikah, an hruaitu dingah a thimmi cu ngakchia a si lio i thla thum chung a nu inn ah thuhmi, cu hnuah phairawn in ser i phar in hnihmi kuang menmen chungah chiahin Nail tiva zohkhenhnak ah pekmi pa kha a si. Sihmanhsehlaw cu Moses cu a hngalhthiam khawhnak kum a phak tikah, “caan tawite chung sualnak nuamhnak” ah i nuamnak nakin Pathian mi hna he temhnak tuar i mi hnuaidor lam zul cu a thimtu a si.40
GSAM 34Gideon Teinak
GSAM 34.1Cu hnuah Bawipa nih Israel mi hna cu Midian le Amalek mi kut in a khamh duh tikah, Gideon sinah vancungmi pakhat a thlah. Cu ral hna cu an ram cungah “khau hna bantukin tampi” an ra i ram chuahmi rawl hna an hrawh dih, “Israel mi caah nunnak a petu rawl, tuu, caw, laak zeihmanh an tanh lo.” Joash fapa Gideon cu changvut tlawmte kha a vuak i ral hna theih lo dingin a thuh a hauh tiang a tong. Vancungmi nih Israel a khamh lai ti a theihter tikah, Gideon nih mangbang in, “Zeidah ka hmangin Israel cu ka khamh lai? Zoh, Manasseh chungah ka chungkhar cu a farah i ka pa innchungkhar chungah zong kei cu a hmete bik ka si,” a ti.41 Hi mi hnuaidor le mifarah pa te nih, a mi zathum he an meiinn le an bel menmen kha kenin an kal (a ri a ngeimi minung hngalhthiamnak in zoh ahcun a hrummi an tuah bantuk a si hnga), Pathian cu an thazang ah an chiah i lianngan tein an tei. Luatter an si hlanah Gideon nih profet Amos a ṭah bia bantukin, “Jakob cu aho nih dah a thohter lai? Amah cu a hme ko,” a ti khawh hnga.42
GSAM 34Rawlkuang Chung I Ngakchia
GSAM 34.2Bawipa nih a khiahmi caan ah minung Khamhtu cu a chuak i tuukhal hna nih rawlkuang chungah a it an hmuh. Vawlei i a sungkhat hna nih mi hnuaidor hna ṭuanmi, upat awk a simi rian hna an ṭuan. Vawlei i a farahnak kongah Khamhtu nih, “Cinghnia hna nih khur an ngei i van i vate hna nih bu an ngei; sihmanhsehlaw Minung Fapa nih a lu chiah awk hmun a ngei lo,” a ti.43 A lamkaltu hna cu “a hnuai lei i mi hna lakin a thim. Cu mi hna cu a hnuai bikmi an si lo nain, a laifang i mi bu sinak an phak lo. Rian cu minung ta a si lo i Pathian ta a si ti vawlei hmuhter dingah thil vialte cu cu bantukin tinhmi an si.”
GSAM 35Mifim Tampi Kawh An Si Lo
GSAM 35.1Khrihfabu hmasa bik a um lio i rian kongah Paul nih, “Pathian hrutnak cu minung nakin a fim deuh i Pathian derthawmnak cu minung nakin a ṭhawng deuh. Unau hna, kawh nan sinak kha zoh tuah u: tisa lei in mifim tampi, huham ngeimi tampi, mi upa phun tampi kawh nan si lo. Sihmanhsehlaw Pathian nih mifim hna ningzahter dingin vawlei i thil hrummi hna kha a thim; a ṭhawngmi hna ningzahter dingin vawlei i thil derthawm hna kha a thim. Vawlei i a niammi le hmuhsuammi thil hna, a um lomi thil hna hmanh kha Pathian nih a thim, a ummi thil hna cu zeihmanh lo ah tuah ding caah a si. Cu cu ahohmanh a hmaiah an i porhlawh lo nakhnga a si,” a ti.44
GSAM 35Biaknak Remhṭhannak Chung I Mi Hnuaidor Hna
GSAM 35.2Kum zabu 16-nak i biaknak a remhṭhantu lianngan hna nunnak chungah zong cu phung te kan hmuh. Tuanbia ṭialtu nih, “Biaknak a remhṭhantu Zwingle cu Alps tlang i tuukhal thlam chungin a chuak; Remhṭhannak i Pathian kong cawnnak a thiamtu Melanchthon cu ralthuam a sertu rianṭuannak hmun in a chuak; Luther cu leilung chung i thir le thil dang a laitu mifarah innte chungin a chuak,” a ti. Luther nih amah kongah, “Ka nu le ka pa cu an farah tuk. Ka pa cu thing a tattu mifarah a si (cu hnuah cun leilung chung i thil a laitu a hung si), ka nu zong nih a fale zuatnak ding hmuh khawh nakhnga a hnung cungin thing a put lengmang. Kan caah rian a har bikmi hna an tuar,” a ti.
GSAM 35.3Lamkaltu Jeim nih Bawipa rian ṭuan dingin mi hna kawh an sinak kong a chim tikah, “Ka dawtmi unau hna, ngai u: hi vawlei i mifarah hna cu zumhnak ah milian le amah a dawttu hna sinah a kammi ram luahtu dingah Pathian nih a thim hna a si lo maw?” a ti.45
GSAM 35A Hmasa I Methodist Hna
GSAM 35.4Biaknak a remhṭhantu hna an kalnak kan zul i Methodist biaknak a hramthok caan kan zoh tikah, man pek a hau lomi velnak thurin kha taima tein phuan a si lioah, Pathian huham nih a zul ti kan hmuh. Khrih dawtnak nem he mipi sinah rinum tein chim a si i a nungmi zumhnak in an pom tikah, zumtu hna nih hlan i sualnak ngaidamnak lawng si loin, nunnak thiang tein an nun khawh nakhnga a thianghtertu huham zong an hmuh. Methodist biaknak cu mi hnuaidor hna lakah a hram a thok i Pathian rianṭuantu le khrihfabu mi hna i an zumhnak le an bochannak tluangtlam ningin thluachuahnak a hmuh.
GSAM 36.1Khrih ratthannak cawlcanghnak he aa pehtlaimi thil cang hna le tonnun hna kan zul tikah, minung hmangin Bawipa nih a tlinhtermi rian vialte bantukin, mifarah le mi nih an hngalh lomi hna lakah a hram a thok ti kan hmuh. Sihmanhsehlaw hi rian lianngan a hram a chihnak tehte hna fimkhur tein zohhliah hlanah cu ruangah ahohmanh nih a kalh in biaceih hlah seh. Cutin tuah ahcun, Bawipa nih, “Thil hmete hna ni cu aho nih dah a hmuhsuam?” tiah a halmi hna bantukah kan um pang lai.46
GSAM 36Luther Sin I Eck Letnak
GSAM 36.2Thurin pakhat a dik maw a palh ti cu a cohlangtu an tlawm maw an tam kha zohin biaceih a duhmi hna caah ṭhahnem nakhnga, Luther le Eck an i elnak cheukhat kan lak i kan langhter. Luther nih Cathiang cungah a dir i minung nih an ruahnak hna cu Pathian bia cungah chiah dingin nawlngeihnak an ngei ti kha a kalh ngam tikah, Eck nih hi nihsawh bia hna in a let: “Upatmi Saya nih a hnuaidornak le aa porh lo tein amah pakhat lawngin hminthang biaknak pa tampi cu a kalh ngam i Rom khrihfabu hruaitu sang bik hna, khawmpi hna, saya hna le sianginn sang hna nakin a hngalh deuh bantukin aa tuahnak hin ka mang a bang! ... Upatmi Pa a rat hlan tiang Pathian nih mi thiang tampi le zumhnak ruang i thihnak a tuartu tampi sinin biadik kha a thuh ahcun, mangbang awk taktak a si hnga.”
GSAM 36.3Hi letnak hi Zurich khua ah Zwingle nih John Faber a letnak in let khawh a si hnga. John Faber nih, “Kum zabu hleihnih chung a rak ummi hlan phung hna kaltaak an si i Khrihfa ram nih kum 1400 chung an palh ti fiang tein biakhiah a sinak hi zeitluk in dah thil a can cang tiah ka mang a bang,” a ti. Zwingle nih a rang tein, “Palhnak cu kum 1400 chung zumh a si ruangah palhnak tlawm deuh a si lo; Pathian biaknak ah hlan phung a si ti men cu zeihmanh a si lo, Cathiang thiang chungah a hram asilole a dik ti a langhtertu hmuh khawh a si lawngah a ṭhahnem,” tiah a let.47
GSAM 37Bawipa Bia Le Minung Fimnak An I Kalhnak
GSAM 37.1“Biadik cu zeidah a si?” timi cu Bawipa bia in biakhiah loin minung ruahnak hna bochan i a ummi ṭihnung kha profet Hosea nih fiang tein a langhter. Amah nih, “Nan ṭhatlonak kha nan lai i sualnak nan at; na lam le na mi ṭhawng tampi kha na bochan caah, nan lih bia thei kha nan ei,” a ti.48 Minung thinlung nih minung bochan hi a duh zungzal; sihmanhsehlaw Bawipa nih “a tho i vawlei kha ṭih a nung tein a hnin” lai dingmi caan kan naih chin lioah, profet Isaiah nih, “A hnar chungah thaw a ummi minung bochan kha ngol u; anih cu zei tlakin dah ruah awk a si lai?” tiah a kan forh.49
GSAM 37.2Hi lamah kan ṭihnung kong Cathiang nih cutin a kan ralrin pek caah, Khrih ratthannak cawlcanghnak cu mi hnuaidor hna lakah a hram a thok caah, asilole vawlei mit ah mi lian ti i kawhmi hna nih an pom lo caah, ruah awk tlak a si lo tiah ahohmanh nih manhlapin a kalh in biaceih hlah seh. Mi vialte nih a chimmi hna cu fimkhur tein tahchunh hna seh. Biadik cu a man rel khawh lomi a si; cu he tahchunh ah minung ruahnak men hna cu a man a ngei lomi favai lawng an si.
Notes
- 2 Timothy 1:9 ↩
- David H. Montgomery, The Leading Facts of American History, 1902 ed., pp. 8, 9. ↩
- Hebrews 6:19. ↩
- 1 Thessalonians 2:19. ↩
- Acts 24:14, 15. ↩
- Acts 26:6-8. ↩
- Acts 28:20. ↩
- Titus 2:11-13. ↩
- 1 Peter 1:3-7. ↩
- Isaiah 45:18. ↩
- Psalm 115:16. ↩
- Ecclesiastes 7:29. ↩
- Deuteronomy 32:8. ↩
- Acts 17:26-28. ↩
- Isaiah 60:21. ↩
- Isaiah 33:24. ↩
- Psalm 37:11. ↩
- 2 Peter 1:16-19. ↩
- Matthew 16:28. ↩
- Luke 9:27. ↩
- 1 Corinthians 15:51, 52. ↩
- John 13:19. ↩
- Isaiah 46:9, 10. ↩
- Isaiah 48:3-7. ↩
- Biaphuan 22:10 ↩
- Biaphuan 1:3 ↩
- Deuteronomi 29:29 ↩
- Matthai 24:15 ↩
- Isaiah 29:11-14 ↩
- 2 Peter 1:20, 21 ↩
- Johan 16:13 ↩
- Salm 119:105 ↩
- Phungthlukbia 4:18 ↩
- 1 Thesalon 5:2; 2 Peter 3:10 ↩
- 1 Thesalon 5:4, 5 ↩
- Salm 106:21, 22 ↩
- Salm 103:2 ↩
- Biaknak Remhṭhannak Tuanbia, cauk 2, dal 1, caṭhen 1 ↩
- Deuteronomi 7:7 ↩
- Hebru 11:25 ↩
- Biaceihtu 6:4, 5, 15 ↩
- Amos 7:2 ↩
- Matthai 8:20 ↩
- 1 Korin 1:25-29 ↩
- Jeim 2:5 ↩
- Zekhariah 4:10 ↩
- Wylie ṭialmi Protestant Biaknak Tuanbia, dal 12, caṭhen 16, 17; Cassel chuahmi, cahmai 458 ↩
- Hosea 10:13 ↩
- Isaiah 2:22 ↩