Mutu 7 — Kufalikira mofulumira kwa uthenga
GSAM 126.1“Ndipo ndinaona mngelo wina wamphamvu akutsika kuchokera kumwamba, atavala mtambo; ndipo utawaleza unali pamutu pake, nkhope yake inali ngati dzuwa, ndi mapazi ake ngati mizati ya moto. M’dzanja lake munali kabuku kotsegulidwa; ndipo anaika phazi lake lamanja panyanja, ndi lamanzere padziko lapansi, napfuula ndi mawu akulu, monga mkango ubangula. Ndipo pamene anapfuula, mabingu asanu ndi awiri anamveketsa mawu awo.... Ndipo mngelo amene ndinamuona ataimirira panyanja ndi padziko lapansi anakweza dzanja lake kumwamba, nalumbira pa Iye wakukhala ndi moyo ku nthawi za nthawi, amene analenga kumwamba ndi zonse zili momwemo, ndi dziko lapansi ndi zonse zili momwemo, ndi nyanja ndi zonse zili momwemo, kuti sipadzakhalanso nthawi; koma m’masiku a mawu a mngelo wachisanu ndi chiwiri, pamene adzayamba kuomba lipenga, chinsinsi cha Mulungu chidzatsirizika, monga analengezera kwa atumiki ake aneneri.”1
GSAM 126Mngelo Ndi Chizindikiro cha Amithenga Aumunthu
GSAM 126.2Monga taonera kale, ntchito yolalikira Uthenga Wabwino yaperekedwa kwa anthu, ndipo Ambuye walonjeza kudalitsa ntchito yawo kufikira “chimaliziro cha dziko lapansi.”2 Choncho mngelo wonyamula uthengawu ayenera kukhala chizindikiro cha uthenga wonena za nthawi umene uyenera kulalikidwa kwa okhala padziko lapansi. Uthengawu ukulengezedwa kuchokera m’buku “lotsegulidwa,” zimene zikusonyeza bwino kuti poyamba linali lotsekedwa. Mulungu amawaona amithengawa kukhala amtengo wapatali; chifukwa “utawaleza,” chizindikiro cha pangano la Mulungu, uli pamwamba pawo, ndipo aimirira atavala kuunika kwa ulemerero wa Mulungu, nalengeza uthengawu ndi ulamuliro wa Mlengi wa zonse. Chimene chikulengezedwa pano ndi uthenga wonena za nthawi, umene poyamba unali “wosindikizidwa,” koma tsopano ukulalikidwa kuchokera m’buku “lotsegulidwa.”
GSAM 127.1M’mitu yapitayi zatsimikizidwa kuti Ambuye anaika nthawi imene kuunika kudzaperekedwa ponena za kutha kwa nyengo yaikulu ya uneneri—masiku 2300—yofikitsa ku chiweruzo chofufuza; kuti ulosi wonena kuti chidziwitso chidzachuluka unakwaniritsidwa ndendende pamene anautsa anthu ambiri amene anawaululira kuunika kumeneko; ndiponso kuti anaika nthawi imene “fanizo la mkuyu” liyenera kuphunziridwa, mwa kuutsa aphunzitsi ake pa nthawi imeneyo ndi pamalo amenewo, kuti apite ndi kulengeza fanizolo kudziko lonse. Mofanana ndi zimenezi, anaika ndendende nthawi imene uthenga wonena za nthawi uyenera kukula kufikira mfuu yake yaikulu, ndipo zimenezi zinakwaniritsidwanso ndendende.
GSAM 127Mfuu Yaikulu ya Uthenga Woyamba
GSAM 127.2Nthawi imene mfuu yaikulu ya kulengeza kumeneku inayenera kumveka ndi nkhani yochititsa chidwi. Pano yaikidwa pakati pa kuomba kwa lipenga lachisanu ndi chimodzi ndi lachisanu ndi chiwiri. Izi zingaonekere osati kokha ndi malo ake m’nkhani ya m’Malemba, komanso ndi uthenga womwewo, umene umati: “M’masiku a mawu a mngelo wachisanu ndi chiwiri, pamene adzayamba kuomba lipenga, chinsinsi cha Mulungu chidzatsirizika, monga analengezera kwa atumiki ake aneneri.” Uwu ndi umboni wotsimikiza kuti nthawi yolengezedwa mu uthengawu ikufikira kuomba kwa lipenga lachisanu ndi chiwiri.
GSAM 127Nthawi ya Mfuu Yaikulu
GSAM 127.3Pamene mngelo wachisanu ndi chiwiri aomba lipenga, timawerenga kuti “kachisi wa Mulungu anatsegulidwa kumwamba, ndipo m’kachisi wake munaoneka likasa la pangano lake.”3 M’utumiki wa malo opatulika a padziko lapansi, chipinda chimene munali likasa—malo opatulikitsa—chinkatsegulidwa kamodzi kokha pa chaka; inali pa tsiku la chitetezero, ndi cholinga chofafaniza machimo—kuyeretsedwa kwa malo opatulika. Nthawi imene aneneri ananena kuti ntchito yoyeretsa imeneyi, yochitidwa ndi Khristu, idzachitika, ndi pakutha pa masiku 2300.4 Kwanenedwanso kuti pamene mngelo wachisanu ndi chiwiri aomba lipenga, mawu kumwamba amanena kuti nthawi yakwana yoti akufa aweruzidwe.5
GSAM 128.1Chizindikiro ichi cha uneneri cha m’Chivumbulutso 10 chikusonyeza nthawi imene uthengawu uyenera kufalikira “ndi mawu akulu,” ndipo pomaliza, “monga mkango ubangula.” Malinga ndi ulosiwu, nthawi imene uthengawu unayenera kukula kufikira “mfuu yake yaikulu” ndi kuyambira pakutha pa lipenga lachisanu ndi chimodzi kufikira kumapeto kwa nyengo ya uneneri imeneyo yofikitsa ku kuyeretsedwa kwa malo opatulika; kunena kwina, kufikira kumapeto kwa masiku 2300. Malipenga anayi oyambirira anakwaniritsidwa m’nkhondo za a Goth, a Vandal, a Hun, ndi ena, zimene zinagawa Roma wakumadzulo kukhala magawo khumi kapena maufumu khumi.
GSAM 128Lipenga Lachisanu
GSAM 128.2Lipenga lachisanu likusonyeza kuwuka kwa Chisilamu ndi mtambo wake wa ziphunzitso zolakwika, koma makamaka nyengo ya “miyezi isanu,” kapena zaka zenizeni zana limodzi ndi makumi asanu, kuyambira pa nthawi imene “anali ndi mfumu yowalamulira.” Pa Julayi 27, 1299, Othman, woyambitsa ufumu wa Ottoman, anaukira dziko la Nicomedia. Kuyambira nthawi imeneyo a Ottoman anavutitsa ndi “kuzunza” ufumu wa Roma wakum’mawa mpaka Julayi 27, 1449, zaka zana limodzi ndi makumi asanu za kuomba kwa lipenga lachisanu. Pa nthawi imeneyo a ku Turkey anabwera ndi ankhondo awo kudzaukira mzinda wa Constantinople womwewo, akugwiritsa ntchito ufa wa mfuti m’nkhondo yawo; ndipo ndi mzinga wolemera kwambiri, umene wolemba mbiri Gibbon akuti unkafuna ng’ombe makumi asanu ndi limodzi kuti ziukoke, anawombera miyala ikuluikulu pa makoma a Constantinople.
GSAM 128Kutha kwa Lipenga Lachisanu ndi Chimodzi
GSAM 128.3Pa nthawi imeneyi John Palleologus, amene olemba mbiri amamutchula kuti mfumu yomaliza ya Agiriki, anamwalira. Constantine Decozes ndiye anali woyenera kulowa pa mpando wachifumu, koma akuti kuopa kwake Amurath, sultani wa ku Turkey, amene anali kumenyana naye m’nkhondoyi, kunam’chititsa kupempha chilolezo kwa Amurath kuti alowe pa mpando wachifumu. Kuchita zimenezi kunkaoneka ngati kupereka mpando wachifumu kwa a ku Turkey. Ndithudi, posakhalitsa a Ottoman analanda mzinda wa Constantinople ndi ufumu wa Roma wakum’mawa. Choncho, mwa ndale, “anapha” ufumu umene poyamba “ankauzunza.” Anayenera “kuupha” kwa “ola limodzi, ndi tsiku limodzi, ndi mwezi umodzi, ndi chaka chimodzi.”
GSAM 129.1Ngati titenga imeneyi kukhala nthawi ya uneneri, tsiku kuimira chaka, ingakhale nthawi yaitali bwanji? Kuwerengera kwake n’kosavuta: chaka chimodzi ndi masiku 360, kapena zaka; mwezi umodzi ndi masiku 30, kapena zaka; ndipo tsiku limodzi ndi chaka chimodzi—zonse pamodzi, masiku 391, kapena, m’nthawi yeniyeni, zaka 391. Ola limodzi, pokhala gawo limodzi mwa magawo makumi awiri ndi anayi a tsiku, monga chizindikiro, lingakhale theka la mwezi, kapena masiku khumi ndi asanu. Choncho nthawi yonse ya ulamuliro wodziimira pawokha wa Asilamu pa dziko la Roma wakum’mawa ingakhale zaka 391 ndi masiku 15. Tikawonjezera zimenezi pa Julayi 27, 1449, timafika pa Ogasiti 11, 1840, monga mapeto a nthawi ya kudziimira pawokha kwa Turkey, monga yafotokozedwera pansi pa lipenga lachisanu ndi chimodzi.
GSAM 129Dokotala Josiah Litch Aneneratu Kugwa kwa Ufumu wa Ottoman
GSAM 129.2Mu 1838 Dokotala Josiah Litch, wa ku Philadelphia, Pa., atalandira choonadi chimene William Miller anali kuphunzitsa, anagwirizana nawo m’ntchito yodziwitsa anthu ambiri za uthenga. Analemba nkhani zoti zisindikizidwe ndi kuwerengedwa ndi anthu onse, zonena za malipenga asanu ndi awiri a m’Chivumbulutso. Ananena mosakayika kuti lipenga lachisanu ndi chimodzi lidzaleka kuomba ndipo mphamvu ya Ottoman idzagwa pa tsiku la 11 la Ogasiti, 1840, ndi kuti zimenezo zidzasonyeza kudziko lonse kuti tsiku limodzi mu uneneri wa zizindikiro limaimira chaka chimodzi cha nthawi yeniyeni.
GSAM 129.3Ena mwa abale, ngakhale amene ankakhulupirira naye pa nkhani imeneyi, ananjenjemera ndi mantha polingalira zotsatira zake “ngati sizidzachitika” monga ananenera. Komabe, izi sizinam’fooketse, koma anapitiriza kuchita zonse zimene akanatha kuti adziwitse anthu maganizo ake pa nkhani ya Turkey. Manyuzipepala anafalitsa zimene ananenazo. Magulu a anthu osakhulupirira Mulungu anakambirana nkhaniyi pa misonkhano yawo, nati, “Pano pali munthu amene walimba mtima kunena chinthu choti chidzaonedwe, ndipo ngati nkhaniyi idzachitika monga akunenera, idzatsimikizira mosakayika mawu ake akuti tsiku limodzi mu uneneri limaimira chaka chimodzi, ndi kuti masiku 2300 ndi zaka zochuluka chimodzimodzi, ndiponso kuti zidzatha mu 1844.”
GSAM 130.1Kusindikizidwa kwa nkhani ya Dokotala Litch kunachititsa chidwi anthu ambiri, ndipo mwa zimenezi anthu zikwi zambiri anakopeka kudikira kuona mapeto a mikangano imene inabuka pakati pa Mehemet Ali, pasha wa Iguputo, ndi sultani wa ku Turkey. Anthu mazana ambiri anati, “Ngati nkhaniyi idzatha monga dokotalayo wanenera, idzatsimikizira mfundo yakuti tsiku limaimira chaka pomasulira nthawi yophiphiritsa, ndipo tidzakhala a Adventist.”
GSAM 130Sultani wa ku Turkey Ali pa Nkhondo ndi Pasha wa Iguputo
GSAM 130.2Kwa zaka zingapo chisanafike chaka cha 1840, sultani anali m’nkhondo ndi Mehemet Ali, pasha wa Iguputo. Mu 1838 mkangano pakati pa sultani ndi wolamulira wa ku Iguputo amene anali pansi pake unaletsedwa kwa kanthawi chifukwa cha mphamvu ya akazembe a mayiko ena. Komabe, mu 1839 nkhondo inayambikanso, ndipo inapitirizidwa kufikira pamene, pa nkhondo yaikulu pakati pa ankhondo a sultani ndi a Mehemet, gulu la ankhondo a sultani linagonjetsedwa kotheratu ndi kuwonongedwa, ndipo Mehemet analanda gulu lake la zombo ndi kupita nalo ku Iguputo. Mphamvu ya sultani inachepa kwambiri, moti pamene nkhondo inayambikanso mu Ogasiti, anangotsala ndi zombo ziwiri zankhondo za gulu loyamba ndi zombo zitatu zankhondo zopepuka, zotsala zomvetsa chisoni za gulu la zombo la Turkey limene poyamba linali lamphamvu. Mehemet anakana kotheratu kupereka ndi kubwezera kwa sultani gulu la zombo limeneli, ndipo analengeza kuti ngati mayiko amphamvu adzayesa kulilanda kwa iye, adzalitentha. Zinthu zinali chonchi pamene, mu 1840, England, Russia, Austria, ndi Prussia analowererapo, natsimikiza kuthetsa mkanganowo; chifukwa zinali zoonekeratu kuti, ngati atasiyidwa yekha, Mehemet posachedwa adzalanda mpando wachifumu wa sultani.
GSAM 131Kulowererapo kwa Mayiko Amphamvu Ogwirizana
GSAM 131.1“Sultani anavomereza kulowererapo kumeneku kwa mayiko amphamvu ogwirizana, ndipo potero anapereka nkhaniyi m’manja mwawo mwa kufuna kwake. Msonkhano wa mayiko amphamvu amenewa unachitikira ku London, shehe Effendi Bey Likgis alipo monga nthumwi ya Ottoman yokhala ndi mphamvu zonse zochitira ufumuwo zinthu. Analemba chigamulo chomaliza choti chiperekedwe kwa pasha wa Iguputo, chimene mwa icho sultani ankayenera kum’patsa ulamuliro wa Iguputo woti udzapitirire kwa mbadwa zake, ndiponso, kwa moyo wake wonse, gawo lonse la Suriya loyambira ku Chigombe cha Suez kufikira ku Nyanja ya Tiberiya, pamodzi ndi chigawo cha Akko; ndipo iye, kumbali yake, ankayenera kuchotsa ankhondo ake m’madera ena onse a sultani amene anali atawalanda, ndi kubwezera gulu la zombo la Ottoman. Ngati akana zimene sultani ankafuna kum’patsazi, mayiko anayi amphamvuwo ankayenera kutenga nkhaniyo m’manja mwawo, ndi kugwiritsa ntchito njira zina zimene adzaona kuti n’zoyenera kuti am’kakamize kuvomereza.
GSAM 131.2“Zinali zoonekeratu kuti chikangoperekedwa chigamulo chomaliza chimenechi m’manja mwa Mehemet Ali, nkhaniyo idzachoka kosatha m’manja mwa woyambayo [sultani], ndipo kuyambira nthawi imeneyo, kuyendetsa zinthu zake kudzakhala m’manja mwa mayiko akunja amphamvu.
GSAM 131Ulosi Wakwaniritsidwa—Kutha kwa Kudziimira Pawokha kwa Turkey
GSAM 131.3“Sultani anatuma Rifat Bey pa sitima yapamadzi ya boma yoyenda ndi mphamvu ya nthunzi kupita ku Alexandria, kuti akafotokozere pasha chigamulo chomalizacho. Chinaperekedwa m’manja mwake, ndipo anachilandira pa tsiku la khumi ndi limodzi la Ogasiti, 1840! Pa tsiku lomwelo sultani analembera akazembe a mayiko anayi amphamvuwo kalata, kufunsa njira imene idzatsatidwe ngati pasha akana kuchita zimene zinanenedwa m’chigamulo chomalizacho; ndipo anamuyankha kuti makonzedwe anapangidwa kale, ndipo panalibe chifukwa choti ade nkhawa ndi chilichonse chimene chingachitike. Pa tsikuli nyengo ya zaka mazana atatu ndi makumi asanu ndi anayi kudza chimodzi ndi masiku khumi ndi asanu imene inaikidwa kuti mphamvu ya Ottoman ipitirire inatha; ndipo kudziimira pawokha kwa sultani kunali kuti?—Kunatha!”6
GSAM 132.1Kuyambira tsiku limenelo kufikira lero sultani wakhala akuchita zinthu motsatira zimene mayiko amphamvu amamulamula, ndi kuonerera kugawidwa kwa ufumu wake, pamene akhala akutenga gawo ndi gawo kuti aligwiritse ntchito pa zofuna zawo.
GSAM 132Chidwi cha Anthu pa Uneneri Chadzutsidwa
GSAM 132.2Kukwaniritsidwa kodabwitsa kumeneku kwa ulosi kunakhudza kwambiri maganizo a anthu. Kunawonjezera chidwi cha anthu kuti amve za uneneri umene unakwaniritsidwa ndi umene unali kukwaniritsidwa. Dokotala Litch ananena kuti m’miyezi yochepa pambuyo pa Ogasiti 11, 1840, analandira makalata ochokera kwa anthu otchuka oposa chikwi chimodzi osakhulupirira Mulungu, ena mwa iwo atsogoleri a magulu a osakhulupirira Mulungu, mmene ananena kuti asiya kulimbana ndi Baibulo, ndipo alilandira monga vumbulutso la Mulungu kwa anthu. Ena mwa iwo anatembenukira kwa Mulungu ndi mtima wonse, ndipo angapo a iwo anakhala alaliki aluso m’gulu lalikulu lolalikira za kudza kwachiwiri. Ena anafotokozera Dokotala Litch maganizo awo motere: “Takhala tikunena kuti ofotokoza uneneri amatenga mawu m’masamba akale a mbiri amene achita fungo chifukwa cha kukhalitsa, kuti atsimikizire zimene amanena za kukwaniritsidwa kwa uneneri; koma pa nkhani iyi tili ndi zochitika zenizeni pamaso pathu penipeni.”
GSAM 132.3Kuti ndisonyeze mmene uthenga wa kudza kwachiwiri unayambira kufalikira “ndi mawu akulu” pa nthawi yeniyeni ya kutha kwa lipenga lachisanu ndi chimodzi, ndifotokoza chochitika monga mmodzi wa amene anagwira nawo ntchito ya uthengawu anandiuza.
GSAM 132.4M’chaka cha 1840, E. C. Williams, wa ku Rochester, New York, amene ankachita ntchito yaikulu yopanga mahema ndi nsalu zoyendetsera ngalawa, analandira uthenga, ndipo anaitana Akulu Miller ndi Himes kuti abwere ku Rochester kudzalankhula kwa anthu zikwi zambiri a m’mzindawo. Anamuyankha kuti analibe ndalama zokwanira zopezera holo yaikulu yokwanira anthuwo. Iye anayankha, “Ndili ndi chihema chozungulira chotalika mapazi 120 kuchokera mbali ina kudutsa pakati kufikira mbali inayo. Ndichimanga, ndiikamo mipando, ndipo ndichisamalira, popanda malipiro. Bwerani mudzalalikire uthenga.” Anandiuza kuti, “Anabwera, ndipo chihemacho sichinathe kulowamo ngakhale theka la amene anabwera kudzamva, choncho ndinalumikizamo nsalu yowonjezera ya mapazi makumi anayi, kukulitsa chihemacho kufika pa mapazi 160 x 120. Chihema chimenechi chinkadzaza ndi anthu tsiku lililonse, ndipo mazana ambiri ankasonkhana moyandikana nacho kunja, onse ali ndi chikhumbo chachikulu cha kumva mawuwo.”
GSAM 133Anthu Mazana Ambiri Akulalikira Uthenga
GSAM 133.1Kuti akwaniritse chosowa cha anthu amene chidwi chawo chinali kukula, ankagwiritsa ntchito mahema akuluakulu, ndipo ankachita misonkhano m’malo a mitengo m’nyengo yotentha. M’nyengo yozizira ankagwiritsa ntchito zina mwa nyumba zazikulu kwambiri za mipingo ndi maholo a anthu onse, ndipo zonse zinkadzaza kufikira pomalizira ndi omvera achidwi. Tsopano, mmalo moti Mkulu Miller aimirire “pafupifupi yekha” polengeza uthenga, monga anachitira chisanafike chaka cha 1840, anthu pafupifupi mazana atatu anagwirizana naye polalikira poyera za kutha kwa nyengo ya masiku 2300, ndi kupfuula kuti, “Sipadzakhalanso nthawi,” ndi kuti, “Ola la chiweruzo chake lafika.” Choncho tikuona mmene, itafika nthawi ya Ambuye yoti uthengawu ufalikire kudziko lonse, mawu ake anakwaniritsidwa, ndipo anthu mamiliyoni ambiri anadzutsidwa kukhala ndi chikhumbo cha kumva kuitanako.
GSAM 133.2Zimene zinachitika ndi gulu lolalikira za kudza kwachiwiri ku America zinachitikanso m’mayiko ena. Kuyambira m’chaka cha 1840, mmalo mwa anthu ochepa ofalitsa zolemba zawo, anthu makumi ambiri anadzuka, ngati kuti apita patsogolo, kukalengeza mfuu. Ku England kunali atumiki mazana asanu ndi awiri a Mpingo wa England wokha amene ankalalikira uthenga, osatchulanso makumi ambiri a ena amene ankachita ntchito yomweyi. M’mayiko otsogola osiyanasiyana oposa makumi awiri a padziko lapansi uthenga unali kufalikira ndi changu chimene chinachititsa woonerera kunena kuti, “Anthu awa akuchitadi zimenezi ndi mtima wawo wonse.”