Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Mutu 1 — Chiyambi

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Tikamalankhula za kudza kwachiwiri kwa Khristu, tikukhudza mutu umene kwenikweni wakhala chiyembekezo cha anthu a Mulungu kuyambira pamene makolo athu oyambirira anachotsedwa m’munda wa Edeni. M’mawu amene ananenedwa kwa njoka, akuti mbewu ya mkaziyo idzaphwanya mutu wake, munali chitsimikizo chakuti potsiriza padzabwera Wobwezeretsa, amene adzagonjetsa ulamuliro wolanda wa Satana ndi kukwaniritsa cholinga cha Mulungu padziko lapansi. Zikuoneka kuti Adamu ndi Eva ankaganiza kuti ntchitoyi idzachitika posachedwa kwambiri, ndipo kuti wopambana adzakhala mbadwa yochokera kwa iwo nthawi yomweyo. Koma m’kamangidwe ka Mulungu, lonjezo la Mpulumutsi kuchokera ku chiwonongeko chooneka linali ndi zonse zimene pambuyo pake zafotokozedwa pakukwaniritsa “cholinga chake ndi chisomo chake, chimene anapatsidwa kwa ife mwa Khristu Yesu dziko lisanalengedwe.”1

GSAM 21.2Adamu ndi Eva akanapatsidwa nthawi yomweyo chithunzi cha masautso ndi zowawa zimene zikanadzaza dziko m’nyengo zazitali pakati pa kuwonongeka kwake ndi kubwezeretsedwa kwake, chisoni chawo chikanakhala chosapiririka. Mulungu wa kumwamba, mwa chifundo ndi chifundo chake chachikondi, anawabisa chithunzicho, n’kuwasiya asunge chiyembekezo chokoma chakuti posachedwapa adzamasulidwa kulowa mu ufulu waulemerero wa ana a Mulungu. Kuganiza kuti chiombolo chinali pafupi mwachibadwa kukanawalimbikitsa kukhala achangu kwambiri pokonzekera kukumana ndi chochitikacho.

GSAM 22.1Zakhala chimodzimodzi ndi anthu a Mulungu m’mibadwo yonse kuyambira masiku a Adamu. Iwo anali otsimikiza kuti nthawi ina m’tsogolo kudzachitika chochitika chachikulu ndi chofunika—kuti Khristu potsiriza adzabwera n’kukhazikitsa ufumu wake. Nawonso, monga Adamu ndi Eva, ankakhulupirira kuti chochitikacho chinali pafupi, ndipo monga iwo sankadziwa zimene zidzachitike pakati pa nthawi yawo ndi chochitikacho; akanadziwa, mwina akanataya mtima popitiriza kulunjika ku mphotho.

GSAM 22.2Lingaliro limeneli lingafotokozedwe pogwiritsa ntchito zochitika za zinthu zazikulu zimene zinapezedwa. Amuna amene anayambitsa zinthu zimenezo, ngakhale sankazindikira, kwenikweni anali kukwaniritsa cholinga cha Mulungu; komabe anali kulimbikitsidwa ndi malingaliro amene sanagwirizane m’mbali zonse ndi ziphunzitso zawo zomwe zinawasuntha kuchitapo kanthu.

GSAM 22Zotsatira Zofikira Kutali za Zopezedwa za Columbus

GSAM 22.3Montgomery, m’buku lake la Mbiri ya Amereka,2 kope la 1902, masamba 8, 9, akulankhula za chiphunzitso chimene chinam’pangitsa Columbus kuyamba ulendo wake, ndi kukwaniritsa dongosolo lake lofika ku Indies za Kum’mawa poyenda ngalawa kulowera kumadzulo, akunena kuti—

GSAM 22.4“Columbus ankaganiza kuti angakonze bwino dongosolo la Mfumu ya Portugal. Anali wotsimikiza kuti panali njira yaifupi ndi yabwino yofikira ku Indies kuposa njira imene Diaz anasonyeza. Dongosolo la woyendetsa ngalawa wa ku Genoa [Columbus] linali lolimba mtima monga linalili lapadera. M’malo moyenda kum’mawa, kapena kum’mwera ndi kum’mawa, iye anapereka lingaliro loyenda molunjika kumadzulo. Monga anakhulupirira, anali ndi zifukwa zitatu zabwino ndi zolimba zochitira zimenezi: Choyamba, mogwirizana ndi mabuku abwino kwambiri a maphunziro a malo a nthawi yake, Columbus anatsimikiza kuti dziko lapansi silinali lathyathyathya monga anthu ambiri ankaganizira, koma linali mpira. Chachiwiri, ankaganiza kuti mpirawo unali waung’ono kwambiri kuposa mmene ulili, ndipo mbali yake yaikulu inali nthaka osati madzi. Chachitatu, popeza sankadziwa ndipo sanaganizepo za kukhalapo kwa kontinenti ya Amereka kapena Nyanja ya Pacific, ankaganiza kuti gombe la Asia kapena Indies linali moyang’anizana ndi Spain ndi gombe lakumadzulo kwa Ulaya. Mtunda wonse wopita ku Cipango, kapena Japan, anauyerekezera kuti mwina sunapitirire pafupifupi mailosi zikwi zinayi.”
GSAM 23.1“Dongosolo lake linali ili: Iye akananyamuka ku Ulaya; n’kuloza ngalawa yake kumadzulo kulinga ku Japan, n’kutsatira kupindika kwa mpirawo mpaka kum’fikitsa kumene ankafuna. M’maganizo mwake zinkaoneka zotsimikizika ndi zosavuta ngati ntchentche kuyenda mozungulira apulo.
GSAM 23.2“Ngati ulendowo ukanayenda bwino, akanakhala ndi ubwino waukulu kwambiri: Akanalowa ku Indies mwachindunji pakhomo lakutsogolo, m’malo mofika kumeneko mozungulira ndi pakhomo la m’mbali monga mmene Apwitikizi anayenera kuchitira.”

GSAM 23.3“Tikuona kuti munthu ameneyu, amene ankadziwa masamu ogwiritsidwa ntchito, maphunziro a malo ndi kuyendetsa ngalawa bwino monga aliyense wa m’nthawi yake, anali wolondola pa mfundo yoyamba—maonekedwe a dziko—koma analakwitsa kwambiri pa zina ziwirizo.”

GSAM 23Kulakwitsa Kwabwino

GSAM 23.4“Komabe, modabwitsa, zolakwa zake m’mbali imodzi zinam’thandiza. Kulakwitsa kumene anachita pa mtunda kunali kopindulitsa kwambiri. Columbus akanawerengera molondola kukula kwa mpirawo ndi kutalika kwenikweni kwa ulendo wotere, mwina sakanayenda, chifukwa akanazindikira nthawi yomweyo kuti njira ya Apwitikizi imene inakonzedwa inali yaifupi kwambiri ndi yotsika mtengo. Komanso, akanatha kuganiza kapena kudziwiratu mwanjira ina kuti kontinenti ya Amereka inali kudutsa patsogolo pa njira yake, zimenezo zokha mwina sizikanam’pangitsa kuyamba ulendo wofufuza, chifukwa cholinga chake sichinali kupeza dziko latsopano, koma njira yatsopano yopita ku lakale.”

GSAM 23Chiyembekezo Chachikulu cha Mibadwo

GSAM 23.5Choncho anthu a Mulungu, akudutsa m’mibadwo, akhala ndi chiyembekezo cha kubwera kwa Khristu patsogolo pawo “monga nangula wa moyo, wokhazikika ndi wolimba.”3 Ngakhale nthawi zambiri pakati pa chisoni ndi masautso amalira mowawidwa mtima kuti, “Mpaka liti, Ambuye, chipulumutso chidzabwera?” komabe apitiriza patsogolo, ndipo iwo, monga Paulo, anena ndipo akunenabe kuti, “Kodi chiyembekezo chathu, kapena chisangalalo chathu, kapena korona wa chisangalalo ndi chiyani? Kodi si inu pamaso pa Ambuye wathu Yesu Khristu pa kudza kwake?”4

GSAM 24Paulo Analimbikitsidwa ndi Chiyembekezo

GSAM 24.1Zitsanzo zochepa za mphamvu yolimbikitsa ya chiyembekezo chimenechi, pa nkhaniyi, zikhale zokwanira. Pamene Paulo anaimbidwa mlandu pamaso pa Felike, n’kupatsidwa mwayi wolankhula yekha, anati, “Mwa njira imene iwo amati ndi mpatuko, momwemonso ndimalambira Mulungu wa makolo anga, ndikukhulupirira zonse zolembedwa m’chilamulo ndi mwa aneneri; ndipo ndili ndi chiyembekezo kwa Mulungu, chimene iwowo amavomerezanso, kuti kudzakhala kuuka kwa akufa, kwa olungama ndi osalungama.”5

GSAM 24.2M’mawu ake amphamvu pamene anabweretsedwa pamaso pa Agripa, Paulo anati, “Tsopano ndaima ndi kuweruzidwa chifukwa cha chiyembekezo cha lonjezo limene Mulungu analonjeza makolo athu; ku lonjezo limenelo mafuko athu khumi ndi awiri, potumikira Mulungu mwakhama usana ndi usiku, akuyembekeza kufika. Chifukwa cha chiyembekezo chimenechi, Mfumu Agripa, ndikuimbidwa mlandu ndi Ayuda. N’chifukwa chiyani mukuganiza kuti n’zosakhulupiririka kwa inu kuti Mulungu aukitse akufa?”6 Pamene potsiriza anali ku Roma kukaonekera pamaso pa Kaisara, anati kwa Ayuda, “Chifukwa cha chiyembekezo cha Israeli ndamangidwa ndi unyolo uwu.”7

GSAM 24.3Paulo analankhula momasuka za chiyembekezo chimenechi m’kalata yake kwa Tito: “Pakuti chisomo cha Mulungu chimene chimabweretsa chipulumutso chawonekera kwa anthu onse, chikutiphunzitsa kuti, pokana kupanda umulungu ndi zilakolako za dziko, tikhale ndi moyo wodziletsa, wolungama ndi waumulungu m’dziko lino, tikuyembekezera chiyembekezo chodala ndi kuonekera kwaulemerero kwa Mulungu wamkulu ndi Mpulumutsi wathu Yesu Khristu.”8

GSAM 24Petro Akondwera ndi Chiyembekezo

GSAM 24.4Petro akulankhula za chiyembekezo chomwecho motere: “Wodalitsike Mulungu ndi Atate wa Ambuye wathu Yesu Khristu, amene mwa chifundo chake chochuluka anatiberekanso ku chiyembekezo chamoyo mwa kuuka kwa Yesu Khristu kwa akufa, ku cholowa chosawonongeka, chosadetsedwa ndi chosafota, chosungidwa kumwamba chifukwa cha inu, amene mukusungidwa ndi mphamvu ya Mulungu mwa chikhulupiriro kufikira chipulumutso chokonzeka kuululidwa m’nthawi yotsiriza. Mwa chimenechi mukondwera kwambiri, ngakhale tsopano kwa kanthawi, ngati kuli koyenera, muli ndi chisoni chifukwa cha mayesero osiyanasiyana; kuti kuyesedwa kwa chikhulupiriro chanu, chokwera mtengo kuposa golidi wowonongeka ngakhale wayesedwa ndi moto, kupezeke kukhala chotamandika, cholemekezeka ndi chaulemerero pa kuonekera kwa Yesu Khristu.”9

GSAM 25Cholinga cha Mulungu pa Chilengedwe

GSAM 25.1Malemba amavumbula cholinga cha Mulungu polenga dziko; ndipo kuchokera ku mawu a uneneri timaphunziranso dongosolo lake lokhudza tsogolo: “Atero Yehova amene analenga zakumwamba, Mulungu yekha amene anaumba dziko lapansi ndi kulipanga; analikhazikitsa, sanalilenge pachabe, analiumba kuti likhalidwe.”10 Ataliumba, analipereka kwa munthu. Wamasalimo akunena kuti, “Kumwamba, ngakhale zakumwamba, ndi za Yehova; koma dziko lapansi walipereka kwa ana a anthu.”11 Koma pamene analipereka kwa munthu, munthu anali wolungama, monga wanenera wanzeru, “Ichi chokha ndachipeza, kuti Mulungu anapanga munthu wolungama; koma iwo afunafuna malingaliro ambiri.”12

GSAM 25.2Timawerenga za mmene Ambuye amachitira ndi mtundu wa anthu, kuti “pamene anagawa ana a Adamu, anaika malire a anthu monga mwa chiwerengero cha ana a Israeli,”13 Ndiko kuti, monga mwa chiwerengero cha Israeli woona amene potsiriza adzasonkhanitsidwa padziko lapansi kukhala nzika za ufumu wake wam’tsogolo. Paulo akufotokoza ndi mawu awa: “Mulungu ... anapanga mitundu yonse ya anthu kuchokera ku mwazi umodzi kuti ikhale padziko lonse lapansi, ndipo anakhazikitsa nthawi zolongosoledwa kale ndi malire a malo awo okhala; kuti afunefune Ambuye, ngati angam’peze pom’fufuza, ngakhale kuti sali kutali ndi aliyense wa ife; pakuti mwa iye tili ndi moyo, timayenda ndipo tilipo.”14 Pamene cholinga choyambirira chokhudza dziko chikwaniritsidwa, “anthu ako onse adzakhala olungama.”15 Kachiwiri zanenedwa za iwo ali m’mkhalidwe umenewo kuti, “Wokhalamo sadzanena kuti, Ndikudwala; anthu okhala mmenemo adzakhululukidwa mphulupulu zawo.”16 Imeneyo idzakhala nthawi pamene “ofatsa adzalandira dziko lapansi; ndipo adzakondwera ndi kuchuluka kwa mtendere.”17

GSAM 26Kudza Kwachiwiri kwa Khristu Si Nthano

GSAM 26.1M’kalata yachiwiri ya Petro zanenedwa kuti “sitinatsatire nthano zopangidwa mwachinyengo pamene tinakudziwitsani mphamvu ndi kudza kwa Ambuye wathu Yesu Khristu, koma tinali mboni za ukulu wake umene tinaona ndi maso athu. Pakuti analandira ulemu ndi ulemerero kwa Mulungu Atate, pamene mawu otere anabwera kwa iye kuchokera ku ulemerero woposa zonse, akuti, Uyu ndiye Mwana wanga wokondedwa, mwa iye ndikondwera. Ndipo mawu amenewa ochokera kumwamba tinawamva pamene tinali naye pa phiri lopatulika. Tilinso ndi mawu a uneneri otsimikizika koposa, amene muchita bwino kuwasamalira, ngati nyali yowala m’malo amdima, kufikira tsiku litacha ndi nyenyezi ya m’mawa ituluka m’mitima yanu.”18

GSAM 26.2M’lemba limeneli mtumwiyo akulozera ku kusandulika pa phiri monga umboni wa kudza kwachiwiri kwa Khristu. Zisanachitike zimenezi, Mpulumutsi wathu ananena kwa atumwi ake kuti, “Pali ena mwa amene akuima pano amene sadzalawa imfa kufikira ataona Mwana wa munthu akubwera mu ufumu wake”19—monga Luka analemba, “Pali ena mwa amene akuima pano amene sadzalawa imfa kufikira ataona ufumu wa Mulungu.”20

GSAM 26.3Lonjezoli linakwaniritsidwa kwenikweni pa kusandulika komweko. M’“masomphenya” amenewa pa phiri anaona Yesu ali mu ulemerero, monga adzaonekere akadzabwera mu ufumu wake. Anaona Eliya, amene anatengedwa kupita kumwamba osalawa imfa, akuimira amene adzasandulizidwa—kusinthidwa kuchoka ku kufa kupita ku kusafa—“m’kamphindi, m’kuphethira kwa diso,” pamene Ambuye adzabwera.21 Panalinso Mose, amene anali atafa, akuimira amene adzaukitsidwa kwa akufa kuti akumane ndi Ambuye. Choncho m’“masomphenya” amenewa anaona Khristu akubwera mu ufumu wake, monga anawalonjezera.

GSAM 27Uneneri Ndi Mawu Otsimikizika Koposa

GSAM 27.1Ngakhale atumwi anali ataona chochitika chaulemerero chimenechi pa phiri la kusandulika ndipo anamva mawu ovomereza a Mulungu, mtumwi Petro anatsimikiza kuti: “Tili ndi mawu a uneneri otsimikizika koposa.” Mwa mawu amenewa sanali kunyalanyaza zimene anaona ndi kumva pa nthawi yosaiwalika imeneyo. Pa nthawiyo anamva mawu a Mulungu kamodzi, koma m’mizere ikuluikulu ya uneneri, yofikira ku kudza kwachiwiri kwa Khristu, tili ndi mawu a Mulungu obwerezedwa nthawi zambiri. Ndithudi, ulosi uliwonse wotsimikizika wokwaniritsidwa kapena wolembedwa m’mbiri ndi mawu a Mulungu kwa ife. M’lingaliro limeneli mawu a uneneri ayenera kukhala “otsimikizika koposa.” Kope Losinthidwa limamasulira kuti “wotsimikizidwa.” Uneneri umatsimikizidwa ndi mfundo iliyonse yokwaniritsidwa. Chochitika chilichonse choloseredwa, chikakwaniritsidwa, chimakhala chitsimikizo chakuti zochitika zina zotsala zoloseredwa zidzakwaniritsidwa ndithu.

GSAM 27Chikhalidwe cha Uneneri

GSAM 27.2Umboni wotsatirawu wochokera kwa ophunzira odziwika a Baibulo pa chikhalidwe cha uneneri ndi wamphamvu:—

GSAM 27.3Thomas Newton akunena kuti “uneneri ndi mbiri yonenedweratu isanachitike ndi yofupikitsidwa; mbiri ndi uneneri wokwaniritsidwa ndi kufotokozedwa mokulira. Mawu aulosi onama akhala m’dziko; koma nzeru zonse ndi kuipa kwa anthu ndi ziwanda sizingapange mauneneri ngati amene alembedwa m’Malemba.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton akuchitira umboni kuti “kumvera aneneri ndi khalidwe lofunika la mpingo woona.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith akunena kuti “uneneri uli wofanana ndi chozizwitsa chilichonse, ndipo pawokha ndi chozizwitsa.... Mawu a Wamphamvuyonse yekha angaitane akufa kuchokera m’manda; mawu a Wodziwa Zonse yekha anganene zonse zobisika m’tsogolo lamdima, limene kwa munthu ndi losaloweka ngati malo okhala akufa; ndipo mawu onse awiriwa ndi mawu a Mulungu mofanana.”

GSAM 28.1Matthew Henry anati “pa nthawi ya Mulungu, yomwe ndi nthawi yabwino koposa, ndi m’njira ya Mulungu, yomwe ndi njira yabwino koposa, uneneri udzakwaniritsidwa ndithu. Mawu onse a Khristu ndi oyera kwambiri, choncho ndi otsimikizika kwambiri.”

GSAM 28Cholinga cha Uneneri

GSAM 28.2Tingaphunzire kuchokera m’mawu a Khristu kwa atumwi ake cholinga chimodzi cha Ambuye popereka uneneri. Polankhula mwachiprofeti za zinthu zimene zidzachitike m’moyo wa Yudasi, anati, “Ndikukuwuzani zisanachitike, kuti zikachitika mukakhulupirire kuti Ine ndine.”22

GSAM 28.3Ambuye akunena mwa mneneri Yesaya kuti, “Ine ndine Mulungu, ndipo palibe wina wofanana ndi ine, ndikulengeza chimaliziro kuyambira pachiyambi, ndi kuyambira m’nthawi zakale zinthu zimene sizinachitikebe, ndikunena kuti, uphungu wanga udzakhazikika, ndipo ndidzachita zokondweretsa zanga zonse.”23

GSAM 28.4Kachiwiri, “zinthu zakale ndinazilengeza kuyambira pachiyambi, ndipo zinatuluka m’kamwa mwanga, ndinazisonyeza; ndinazichita mwadzidzidzi, ndipo zinachitika.... Kuyambira pachiyambi ndinakudziwitsani; zisanachitike ndinakuonetsani, kuti usanene kuti fano langa ndilo lazichita, ndi chifanizo changa chosemedwa, ndi chifanizo changa chopangidwa ndi chitsulo chosungunuka, ndicho chalilamula. Wamva, ona zonsezi; kodi simudzazilengeza? Ndakuonetsani zinthu zatsopano kuyambira nthawi ino, ngakhale zinthu zobisika zimene simunazidziwe. Tsopano zalengedwa, osati kuyambira pachiyambi; tsiku la lero lisanafike sunamve za izo, kuti usanene kuti, Taonani, ndinazidziwa.”24

GSAM 28.5M’mawu amenewa tikuona mphamvu ya kukwaniritsidwa kwa uneneri monga umboni wa chiyambi chaumulungu cha uneneri, komanso kuti ndi chiwonetsero cha mphamvu ya Ambuye yoposa milungu yonse ya amitundu. Zikuonekeranso m’mawu amenewa kuti uneneri uli ndi malo ofunika kwambiri m’Malemba a choonadi. Popeza mfundo zimenezi ndi zoona, n’zodabwitsa kwambiri kuti anthu ambiri amapereka chidwi chochepa kapena sapereka chidwi n’komwe pa kuphunzira mbali za uneneri za Malemba Opatulika.

GSAM 29Uneneri Sunatsekedwe ndi Chisindikizo

GSAM 29.1Anthu osadziwa amati ndi osaphunzira, choncho sangamvetse maulosi. Koma ambiri mwa anthu ophunzira, kuphatikizapo ena mwa atumiki a mpingo, amati: “Maulosi atsekedwa ndi chisindikizo, ndipo sangathe kumvedwa. Tonse tikudziwa kuti buku la Chivumbulutso ndi buku lotsekedwa ndi chisindikizo.”

GSAM 29.2M’Chivumbulutso, Yohane wokondedwayo anapatsidwa lamulo lapadera lakuti asatseke bukulo ndi chisindikizo.25 Komanso m’buku limeneli akulengeza dalitso pa iwo amene “amva mawu a uneneri uwu, nasunga zinthu zolembedwa mmenemo.”26 Kodi zinthu za m’buku lotsekedwa ndi chisindikizo zikanasungidwa bwanji ngati sizinamvedwe, ndiponso ngati sizikanatha kumvedwa? Ambuye anati kudzera mwa Mose, “Zinthu zobisika ndi za Ambuye Mulungu wathu; koma zinthu zovumbulutsidwa ndi zathu ndi za ana athu kosatha, kuti tichite mawu onse a chilamulo ichi.”27

GSAM 29.3Kuti Ambuye anafuna kuti maulosi a Danieli amvedwe zikuonekera m’mawu ake kwa ophunzira ake ponena za iwo. Timawerenga kuti: “Chifukwa chake pamene mudzaona chonyansa chakuwononga, chonenedwa ndi Danieli mneneri, chili chilili m’malo opatulika (wowerengayo azindikire),”28 amene kwenikweni akuti, Zindikirani mawu a Danieli mneneri.

GSAM 29.4Ambuye akuonetsa kulakwika kwa kunena kuti uneneri sungamvedwe, ndi mawu awa: “Masomphenya onse akhala kwa inu ngati mawu a buku lotsekedwa ndi chisindikizo, limene anthu apereka kwa wophunzira, ndi kuti, Werengani ichi, chonde; ndipo iye akuti, Sindingathe, chifukwa chatsekedwa ndi chisindikizo. Ndipo bukulo alipereka kwa wosaphunzira, ndi kuti, Werengani ichi, chonde; ndipo iye akuti, Sindinaphunzire. Chifukwa chake Ambuye anati, Popeza anthu awa ayandikira kwa Ine ndi pakamwa pawo, nandilemekeza ndi milomo yawo, koma achotsa mitima yawo kutali ndi Ine, ndipo kundiopa kwawo kwaphunzitsidwa ndi lamulo la anthu; chifukwa chake, taonani, ndidzachitanso ntchito yozizwitsa pakati pa anthu awa, inde ntchito yozizwitsa ndi chodabwitsa; pakuti nzeru za anzeru awo zidzatha, ndi kuzindikira kwa anthu awo ozindikira kudzabisika.”29 Anthu amene mneneri akuwatchula pano akanatsatira mawu otsimikizika a uneneri, sakanapatuka ku malamulo a Mulungu ndi kuika malamulo a anthu m’malo mwa malangizo ake.

GSAM 30Uneneri Suli wa Kumasulira kwa Munthu Payekha

GSAM 30.1Si chifukwa chakuti uneneri uli ndi tanthauzo lakuya, lobisika ndi lachinsinsi kuti anthu ambiri amalephera kuumvetsa. Mtumwi Petro anati za uneneri, “Podziwa ichi choyamba, kuti palibe uneneri wa m’Malemba uli wa kumasulira kwa munthu payekha. Pakuti uneneri sunadza kale ndi chifuniro cha munthu; koma anthu oyera a Mulungu analankhula motsogozedwa ndi Mzimu Woyera.”30 Mawu amenewa akuonetsa bwino kuti chofunika kuti munthu amvetse uneneri ndicho kulandira Mzimu uja amene analankhula kudzera mwa aneneri. Za Mzimu uja, amene analonjezedwa kwa onse amene amamufunafuna, kwalembedwa kuti, “Iye adzakutsogolerani m’choonadi chonse.”31

GSAM 30Kukwaniritsidwa kwa Uneneri

GSAM 30.2Pophunzira uneneri pali mfundo zina zimene tiyenera kuzikumbukira nthawi zonse: Mulungu, amene salakwa, ndiye gwero la uneneri, ndipo nthawi yokwaniritsa ulosi ikafika, chochitika chenichenicho choloseredwa chidzachitika. Ndiponso, popeza Ambuye, amene ali ndi mphamvu yodziwiratu zimene anthu adzachite, amatchula nthawi imene chinthu chidzachitika, nthawiyo ikafika, uneneriwo umakwaniritsidwa moona. M’mawu ena, n’kosatheka kuti kukwaniritsidwa konyenga kwa uneneri kuchitike pa nthawi yoikidwiratu ya kukwaniritsidwa kwake koona. Mogwirizana ndi mfundo yotsimikizika imeneyi, tinganene kuti nthawi ya Ambuye yoti uthenga wake wa choonadi uperekedwe ku dziko lapansi ikafika, uthengawo umaonekera nthawi iliyonse.

GSAM 30.3Tsiku lina, wolemba bukuli atapereka ulaliki wonena za kukwaniritsidwa kwa uneneri, munthu wosakhulupirira Mulungu amene anali pamenepo anabwera nati, “Ndiyenera kukuyamikirani inu omasulira uneneri, chifukwa muli ndi mwayi waukulu. Pophunzira mbiri, mumaoneka kuti mumapeza mosavuta zinthu zogwirizana ndendende ndi uneneri.” Tinayankha kuti, “Inde, zimagwirizana chifukwa zinapangidwa kuti zigwirizane. Mukapita ku sitolo yogulitsa magolovesi kuti mugule magolovesi awiri, kodi simuyembekezera kupeza okwanira dzanja lanu?” Iye anayankha kuti, “Ndithu ndingayembekezere, chifukwa anapangidwa kuti akwane.” Wolemba bukuli anati, “Chonchonso Mulungu, amene anadziwa zimene anthu adzachite, anapereka maulosi onena za iwo. Ndipo anthu amenewo akafika nthawi yawo yochita zinthu, nachita zomwe Iye analosera, wolemba mbiri wokhulupirika amalemba zochita zawozo; ndipo zikayerekezedwa ndi ulosiwo, zimagwirizana nawo ndendende.”

GSAM 31Uneneri Ndi Kuunika mu Mdima

GSAM 31.1Mtumwi Petro akuti tiyenera kulabadira uneneri monga nyali younikira pamalo amdima. Popanda nyali ya uneneri, zam’tsogolo zikanakhala mdima wokhawokha. Cholinga cha kuunika ndicho kuchotsa mdima; poyenda pamalo amdima, kuonetsa njira, ndi kuionetsa bwino, kuti woyendayo athe kuona ndi kusankha njira pa sitepe iliyonse. Wamasalimo akuti, “Mawu anu ndiwo nyali ya kumapazi anga, ndi kuunika kwa panjira panga.”32 Munthu wanzeru akuti, “Njira ya olungama ili ngati kuunika kowala, kumene kumawala mowonjezereka kufikira usana wangwiro.”33 Chotero timaona kuti, pamene nthawi ikupita, mawu a Mulungu, makamaka pokwaniritsidwa kwa maulosi ake, adzamveka mowonjezereka, ndi kuonetsa momveka kwambiri kwa wophunzira Baibulo kuti alidi panjira yopita ku kuunika kosatha ndi usana wamuyaya.

GSAM 31Zochitika Zitatu Zazikulu Kuyambira ku Edeni Kufikira Chimaliziro

GSAM 31.2Tikaganizira njira ya anthu a Ambuye kuyambira ku Edeni kufikira chimaliziro, mwa kuunika kwa Malemba, pali zochitika zitatu zimene zimaonekera kukhala zazikulu mwapadera. Choyamba ndi kudza koyamba kwa Khristu, kusanduka kwake munthu, kudza kwa Emanueli, Mulungu woonekera m’thupi; chachiwiri, Kukonzanso kwakukulu kwa Mpingo pambuyo pa Nyengo ya Mdima—zaka 1260 za kuponderezedwa, pamene mawu a Ambuye anabisidwa pafupifupi kotheratu kwa anthu wamba—kutuluka kwa mpingo mu mkhalidwe wake wa m’chipululu, ndi kuikidwa kwa Malemba pamalo oti onse athe kuwawerenga ndi kudziwa chifuniro chake; chachitatu, kudza kwachiwiri kwa Ambuye wathu kudzabweretsa nthawi zokonzanso zinthu zonse zimene analankhula kudzera m’kamwa mwa aneneri ake onse oyera chiyambire dziko lapansi. Ichi chidzathetsa “mkangano wa mibadwo,” mkangano pakati pa uchimo ndi chilungamo, ndi kubweretsa nyengo ya ulemerero imene mibadwo yonse yakhala ikuyang’anako.

GSAM 32Uneneri Umapereka Zizindikiro za Panjira Kufikira Chimaliziro

GSAM 32.1Pamene tilabadira mawu otsimikizika a uneneri monga kuunika kotitsogolera mapazi athu, kotiululira njira yoyenera pakati pa mdima, mosakayikira tidzapeza kuti njirayo yasonyezedwa bwino m’mawu a uneneri m’kupita konse kwa nthawi kufikira kudza kwachiwiri kwa Khristu. Popeza zili choncho, amene amatsatira mosamalitsa kuunika kwa uneneri sadzangozindikira zizindikiro ndi zisonyezo zakuti tsiku lalikululo layandikira, koma adzazindikiranso ntchito ya Ambuye pamene ikupita patsogolo mosalekeza m’mauthenga a choonadi, amene adzakonzekeretsa anthu kukomana naye mu mtendere pa kudza kwake.

GSAM 32.2Ngakhale Malemba akunena kuti tsiku la Ambuye lidzafikira anthu ambiri monga “mbala usiku,”34 amanenanso za amene amatsatira uphungu wa Ambuye kuti, “Koma inu, abale, simuli mumdima, kuti tsikulo likugwereni monga mbala. Inu nonse muli ana a kuunika, ndi ana a usana.”35

GSAM 32Kumbukirani Mmene Ambuye Watsogolera

GSAM 32.3Pokumbukira mmene Ambuye watsogolera m’gulu lolalikira za kudza kwachiwiri, ndi bwino kuzindikira kuti chakhala cholinga cha Mulungu nthawi zonse kuti anthu ake akumbukire mmene Iye waonetsera chisamaliro ndi mphamvu zake powathandiza. Pofotokoza zifukwa zimene Israyeli anabwerera m’mbuyo kuchoka kwa Mulungu, wamasalimo akuti, “Anaiwala Mulungu Mpulumutsi wawo, amene anachita zazikulu m’Aigupto; ntchito zodabwitsa m’dziko la Hamu, ndi zoopsa pa Nyanja Yofiira.”36 Ngati kunali kwabwino kwa Israyeli kukumbukira mmene Ambuye anawatsogolera, kodi sikulinso kwabwino kwa ife? Wamasalimo, ali ndi chisangalalo chachikulu, akutinso, “Lemekeza Ambuye, moyo wanga, ndipo usaiwale zabwino zake zonse.”37

GSAM 33.1M’mibadwo yonse Ambuye wakhala ndi choonadi chofunika, cholinga chake kukhala kutsogolera anthu, mwa chisomo chake, kuti atuluke mu ukapolo wa uchimo, ndi kuwakonzekeretsa kulowa mu Kanani wakumwamba. Ndipo n’kopindulitsa kuganizira mmene Ambuye wachitira ndi amene analengeza choonadi chimenechi.

GSAM 33Zotsatira Zazikulu mwa Njira Zochepetsetsa—Umboni wa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, m’buku lake la Mbiri ya Kukonzanso kwa Mpingo, akuti, “Mulungu, amene amakonza ntchito yake kwa mibadwo yambiri, amaikwaniritsa mwa zida zofooka koposa, nthawi yake ikafika. Kupeza zotsatira zazikulu mwa njira zochepetsetsa, ndilo lamulo la Mulungu. Lamulo ili, limene limagwira ntchito paliponse m’chilengedwe, limapezekanso m’mbiri.”38

GSAM 33.3Pamene Mulungu, m’nthawi zakale, anayamba kusankha anthu apadera kuti awakhazikitse kukhala mtundu wakewake, anachita zimenezi mwa kuitana munthu mmodzi—Abrahamu—amene ankakhala pakati pa anthu opembedza mafano, ku Uri wa Akasidi. Kuchokera mwa iye munatuluka mbadwa zambiri; koma za iwo, atakwezedwa kufika pa ulemu wa kukhala mtundu, Mulungu wa kumwamba anati: “Ambuye sanakuikeni chikondi chake, kapena kukusankhani, chifukwa munali ochuluka kuposa anthu ena onse; pakuti munali owerengeka koposa anthu onse.”39

GSAM 33.4Ndiyeno, pamene anafuna kupulumutsa anthu ake mu ukapolo wawo m’Aigupto, anasankha kukhala mtsogoleri wawo munthu amene, ali khanda, anabisidwa miyezi itatu m’nyumba ya amayi ake, ndipo pambuyo pake anaikidwa m’kabokosi wamba, kosakongoletsedwa, kopangidwa ndi mabango ndi kutidwa phula, n’kusiyidwa kuti asungidwe m’Mtsinje wa Nailo. Komabe, Mose ameneyu, atafika pa msinkhu wozindikira, anasankha njira yodzichepetsa ya kuvutika pamodzi ndi anthu a Mulungu m’malo mwa kusangalala kopezeka mu “zokondweretsa za uchimo za kanthawi.”40

GSAM 34Kupambana kwa Gideoni

GSAM 34.1Pambuyo pake, pamene Ambuye anafuna kupulumutsa Israyeli kwa Amidiyani ndi Aamaleki, amene anafika m’dziko lawo “ngati dzombe chifukwa cha kuchuluka kwawo,” ndi kuwononga zokolola za dzikolo, osasiya “chakudya cha Israyeli, ngakhale nkhosa, kapena ng’ombe, kapena bulu,” Ambuye anatumiza mngelo kwa Gideoni. Mwana wa Yowasi ameneyu anafika pa mavuto akuti azipuntha tirigu pang’ono ndi kumubisa kwa adani ake. Mngeloyo atamuuza kuti adzapulumutsa Israyeli, Gideoni anafunsa modabwa kuti, “Ndidzapulumutsa Israyeli ndi chiyani? Taonani, banja langa ndi losauka mwa Manase, ndipo ine ndine wamng’ono koposa m’nyumba ya atate wanga.”41 Munthu wosauka ndi wodzichepetsa ameneyu anatuluka ndi amuna ake mazana atatu, atanyamula nyali ndi mitsuko yawo wamba (chimene chikanaoneka ngati kupusa kwa kuweruza kwa anthu okhala ndi malire); ndipo potenga Mulungu kukhala mphamvu yawo, anapambana kwambiri. Asanapulumutse anthu, Gideoni akanatha kulira monga mneneri Amosi pamene anafunsa kuti, “Yakobo adzauka mwa ndani? Pakuti iye ndi wamng’ono.”42

GSAM 34Khanda Modyeramo Ziweto

GSAM 34.2Pa nthawi yoikidwa ndi Ambuye, Mpulumutsi wa anthu anabadwa, ndipo abusa anamupeza atagona modyeramo ziweto. Achibale ake a padziko lapansi ankagwira ntchito zazing’ono koma zolemekezeka. Ponena za umphawi wake wa padziko lapansi, Mpulumutsi anati, “Ankhandwe ali ndi maenje, ndi mbalame za mlengalenga zili ndi zisa; koma Mwana wa munthu alibe potsamira mutu wake.”43 Iye anasankha atumwi ake “pakati pa anthu otsika amene, ngakhale sanali otsika koposa, sanafike pa mulingo wa anthu a pakati. Zonsezi zinalinganizidwa kuti zionetse dziko lapansi kuti ntchitoyo sinali ya munthu, koma ya Mulungu.”

GSAM 35Si Anzeru Ambiri Amene Aitanidwa

GSAM 35.1Paulo anati za ntchito m’masiku a mpingo woyambirira: “Chopusa cha Mulungu n’chanzeru kuposa anthu; ndipo chofooka cha Mulungu n’champhamvu kuposa anthu. Pakuti mukuona kuitanidwa kwanu, abale, kuti si anzeru ambiri monga mwa thupi, si amphamvu ambiri, si olemekezeka ambiri amene aitanidwa; koma Mulungu anasankha zopusa za dziko lapansi kuti achititse manyazi anzeru; ndipo Mulungu anasankha zofooka za dziko lapansi kuti achititse manyazi zamphamvu; ndi zinthu zotsika za dziko lapansi, ndi zinthu zonyozedwa, Mulungu anazisankha, inde, ndi zinthu zimene kulibe, kuti athetse zimene zilipo; kuti munthu aliyense asadzitamandire pamaso pake.”44

GSAM 35Anthu Odzichepetsa pa Kukonzanso kwa Mpingo

GSAM 35.2Timapeza mfundo yomweyi ikuonekera m’miyoyo ya Okonzanso akulu a Mpingo a m’zaka za zana la khumi ndi zisanu ndi chimodzi. Wolemba mbiri akuti: “Wokonzanso Mpingo Zwingle anatuluka m’kanyumba ka mbusa wa m’mapiri a Alps; Melanchthon, wophunzira za Mulungu wa pa Kukonzanso kwa Mpingo, anatuluka m’nyumba yogwiriramo ntchito ya wosula zida zankhondo; ndipo Luther anatuluka m’kanyumba ka munthu wosauka wogwira ntchito m’migodi.” Ponena za iye mwini, Luther anati: “Makolo anga anali osauka kwambiri. Atate wanga anali wodula nkhuni wosauka (pambuyo pake anayamba kugwira ntchito m’migodi), ndipo amayi anga nthawi zambiri ananyamula nkhuni pamsana pawo kuti apeze zofunika polera ana awo. Anapirira ntchito yovuta koposa chifukwa cha ife.”

GSAM 35.3Mtumwi Yakobo, polankhula za kuitanidwa kwa anthu ku utumiki wa Ambuye, akuti, “Tamverani, abale anga okondedwa, kodi Mulungu sanasankhe osauka a dziko lino, olemera m’chikhulupiriro, ndi olowa ufumu umene anaulonjeza kwa iwo amene amamukonda?”45

GSAM 35Ametodisti Oyambirira

GSAM 35.4Tikatsata mndandanda wa okonzanso mpingo kufikira m’masiku oyambirira a chipembedzo cha Ametodisti, pamene chiphunzitso cha chisomo chaulere chinalengezedwa mwakhama, timapeza kuti chinatsagana ndi mphamvu ya Mulungu. Pamene chiphunzitsocho chinafotokozedwa mokhulupirika kwa anthu, ndi chikondi chachifundo cha Khristu, n’kulandiridwa ndi chikhulupiriro chamoyo, okhulupirira sanangopeza kukhululukidwa kwa machimo awo akale, komanso mphamvu yoyeretsa yowathandiza kukhala moyo wachiyero. Chipembedzo cha Ametodisti chinayamba modzichepetsa, ndipo chinadalitsidwa monga mwa chikhulupiriro ndi kudalira kosavuta kwa atumiki ndi anthu wamba a mpingo.

GSAM 36.1Tikatsata zochitika ndi zokumana nazo zogwirizana ndi gulu lolalikira za kudza kwachiwiri, timapeza kuti, monga ntchito iliyonse ya Ambuye imene munthu amagwiritsidwa ntchito poikwaniritsa, chiyambi chake chinali pakati pa osauka ndi osadziwika. Koma pasakhale amene angalikane chifukwa cha zimenezi asanafufuze mosamalitsa umboni umene ntchito yaikulu imeneyi inakhazikikapo, kuti asapezeke ali m’malo mwa anthu amene Ambuye anawafunsa kuti, “Ndani wanyoza tsiku la zinthu zazing’ono?”46

GSAM 36Yankho Lonyodola la Eck kwa Luther

GSAM 36.2Kuti tithandize amene angakonde kuweruza ngati mfundo ya chiphunzitso ili yolondola kapena yolakwika potengera kuchepa kapena kuchuluka kwa amene akuilandira, tikutenga mbali ina ya kutsutsana pakati pa Luther ndi Eck. Pamene Luther anakhazikitsa maganizo ake pa Malemba, nalimba mtima kutsutsa kuti anthu ali ndi ufulu woika maganizo awo pamwamba pa mawu a Mulungu, Eck anamuyankha ndi mawu onyoza awa: “Ndikuzizwa ndi kudzichepetsa ndi kudekha kumene Dokotala wolemekezekayu akusonyeza poyesa kutsutsa, yekhayekha, atate otchuka ambiri chotere, ndi kunena kuti amadziwa kuposa apapa, misonkhano ya akulu a mpingo, aphunzitsi, ndi mayunivesite! ... Ndithu, zikanakhala zodabwitsa ngati Mulungu anabisira choonadi oyera mtima ndi ofera chikhulupiriro ambiri chotere kufikira kudza kwa Atate wolemekezekayu.”

GSAM 36.3Mawu onyoza amenewa akanatha kuyankhidwa bwino ndi yankho la Zwingle kwa John Faber, ku Zurich, pamene Faber anaonetsa “kudabwa ndi mmene zinthu zafikira, pamene miyambo yakale imene inakhalapo zaka mazana khumi ndi awiri yasiyidwa, ndipo zatsimikizidwa bwino kuti anthu achikhristu akhala akulakwitsa zaka chikwi chimodzi ndi mazana anayi.” Zwingle anayankha msanga kuti “cholakwa sichimasiya kukhala cholakwa chifukwa chakuti chakhala chikukhulupiriridwa zaka chikwi chimodzi ndi mazana anayi, ndi kuti polambira Mulungu, ukale wa mwambo unalibe phindu ngati maziko kapena chilolezo chake sichinapezeke m’Malemba Opatulika.”47

GSAM 37Mawu a Ambuye Poyerekeza ndi Nzeru za Anthu

GSAM 37.1Kuopsa kodalira maganizo a anthu, m’malo moyankha funso lakuti, “Choonadi n’chiyani?” ndi mawu a Ambuye, kukusonyezedwa momveka ndi mneneri Hoseya pamene akuti, “Mwalima zoipa, mwakolola mphulupulu; mwadya chipatso cha mabodza; chifukwa unadalira njira yako, ndi kuchuluka kwa anthu ako amphamvu.”48 Mtima wa munthu wakhala ukukonda kudalira munthu nthawi zonse; koma pamene tikuyandikira nthawi yakuti Ambuye “auke ndi kugwedeza dziko lapansi moopsa,” mneneri Yesaya akulangiza kuti, “Lekani kudalira munthu, amene mpweya wake uli m’mphuno mwake; pakuti ayenera kuwerengedwa ngati chiyani?”49

GSAM 37.2Popeza Malemba atichenjeza chotero za ngozi yathu pankhani imeneyi, pasakhale amene angafulumire kutsutsa gulu lolalikira za kudza kwachiwiri, ngati kuti siliyenera kuganiziridwa chifukwa cha chiyambi chake chodzichepetsa, kapena chifukwa chakuti amene amatchedwa akulu pamaso pa dziko lapansi sanagwirizane ndi ntchitoyo. Koma onse ayese mosamalitsa zimene gululi limanena. Choonadi chili ndi mtengo wosawerengeka, ndipo poyerekeza nacho, maganizo chabe a anthu ali ngati mankhusu opanda pake.

Notes

  1. 2 Timoteyo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, The Leading Facts of American History, kope la 1902, masamba 8, 9. ↩
  3. Ahebri 6:19. ↩
  4. 1 Atesalonika 2:19. ↩
  5. Machitidwe 24:14, 15. ↩
  6. Machitidwe 26:6-8. ↩
  7. Machitidwe 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petro 1:3-7. ↩
  10. Yesaya 45:18. ↩
  11. Masalimo 115:16. ↩
  12. Mlaliki 7:29. ↩
  13. Deuteronomo 32:8. ↩
  14. Machitidwe 17:26-28. ↩
  15. Yesaya 60:21. ↩
  16. Yesaya 33:24. ↩
  17. Masalimo 37:11. ↩
  18. 2 Petro 1:16-19. ↩
  19. Mateyu 16:28. ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Akorinto 15:51, 52 ↩
  22. Yohane 13:19 ↩
  23. Yesaya 46:9, 10 ↩
  24. Yesaya 48:3-7 ↩
  25. Chivumbulutso 22:10 ↩
  26. Chivumbulutso 1:3 ↩
  27. Deuteronomo 29:29 ↩
  28. Mateyu 24:15 ↩
  29. Yesaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petro 1:20, 21 ↩
  31. Yohane 16:13 ↩
  32. Masalimo 119:105 ↩
  33. Miyambo 4:18 ↩
  34. 1 Atesalonika 5:2; 2 Petro 3:10 ↩
  35. 1 Atesalonika 5:4, 5 ↩
  36. Masalimo 106:21, 22 ↩
  37. Masalimo 103:2 ↩
  38. Mbiri ya Kukonzanso kwa Mpingo, buku 2, mutu 1, ndime 1 ↩
  39. Deuteronomo 7:7 ↩
  40. Ahebri 11:25 ↩
  41. Oweruza 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Mateyu 8:20 ↩
  44. 1 Akorinto 1:25-29 ↩
  45. Yakobo 2:5 ↩
  46. Zekariya 4:10 ↩
  47. Mbiri ya Chipulotesitanti ya Wylie, mutu 12, ndime 16, 17; kope la Cassel, tsamba 458 ↩
  48. Hoseya 10:13 ↩
  49. Yesaya 2:22 ↩

Note

Back