Mutu 21 — Dzanja lotsogolera m’ntchito
GSAM 322.1“Ndidzakulangiza ndi kukuphunzitsa njira imene udzayendamo.”1
GSAM 322.2Kwa iye amene amaika chikhulupiriro chake mwa Ambuye, chisamaliro chake chimaoneka nthawi zonse. Komabe, pali nthawi zimene chisamaliro chimenechi chimazindikirika makamaka, monga populumutsidwa mwapadera ku zoipa ndi zoopsa, zooneka ndi zosaoneka, ndiponso pamene Mulungu amatsegula njira mwachindunji kuti choonadi chake chifalikire. Mutu uno ufotokoza zinthu zimenezi.
GSAM 322Masomphenya oyamba ku Michigan
GSAM 322.3M’mwezi wa Meyi, 1853, Mkulu White ndi mkazi wake anapita ku Michigan. Aka kanali koyamba kuti apite kumadzulo kwa Buffalo, N.Y. Pa Sabata lomaliza la mwezi wa Meyi anali ku Tyrone, ndipo kumeneko Mayi White anaonetsedwa m’masomphenya magulu osiyanasiyana a osunga Sabata a m’chigawochi, pamodzi ndi machenjezo okhudza zinthu zimene zikanatha kuwavulaza. Pa Juni 2, ali ku Jackson, analemba masamba asanu ndi atatu a pepala lalitali lolemberapo, kufotokoza zina mwa zinthu zimene anaonetsedwa. Anandipatsa zimene analemba ndi pensulo za masomphenyawo, ndi pangano lakuti ndiwapatse kope lolembedwa bwino ndi cholembera cha inki.
GSAM 322Mayi wodzinenera kukhala woyera
GSAM 322.4Mwa zinthu zina zimene anaonetsedwa, panali nkhani ya mayi amene ankafuna kudziloŵetsa pakati pa anthu athu. Iwo anati mayiyu ankadzinenera kuti anali woyera kwambiri. Mayi White anali asanakumane naye, ndipo sanadziwe chilichonse chokhudza iye kupatula zimene anauzidwa m’masomphenya amenewa. Sanangofotokoza mmene mayiyu ankachitira zinthu, komanso anati akadzadzudzulidwa, adzaonetsa nkhope yodzionetsera ngati woyera, ndi kunena kuti, “Ambuye—amaudziwa—mtima—wanga.” Anati mayiyu ankayendayenda m’dzikomo ndi mnyamata, pamene mwamuna wake, wokalamba, anali kunyumba akugwira ntchito yowapezera zosowa zawo m’njira yawo yoipayo. Mayi White anati Ambuye anawaonetsa kuti “ngakhale mayiyu ankadzinenera kukhala woyera, iye ndi mnyamatayo anali ndi mlandu woswa lamulo lachisanu ndi chiwiri.” Ndili ndi mawu olembedwa ofotokoza nkhaniyi m’thumba mwanga, ndinkayembekezera ndi nkhawa ndithu kuti ndione mmene zinthu zidzakhalire.
GSAM 323Msonkhano ku Vergennes, Michigan
GSAM 323.1Tinakhala ndi misonkhano ku Jackson, Battle Creek, Bedford, ndi Hastings, ndipo kenako tinafika ku Vergennes, m’boma la Kent, kumene tinapeza kuti mayiyo ankakhala. Tinafika kumalo amene tinayenera kugona usikuwo pa Juni 11, kutangotsala pang’ono kuti Sabata liyambe. Malo athu ogona anali kunyumba kwa Mkulu wina wotchedwa White, amene kale anali mtumiki wa mpingo wotchedwa wa Akhristu. Popeza derali linali litangoyamba kukhazikikamo anthu, anakonza kuti misonkhano yathu ichitikire m’nkhokwe yaikulu imene inali itangomangidwa kumene, patsogolo pa mtunda wa mailosi atatu. Ndipo tinapeza kuti mayi amene anaonedwa m’masomphenyayo ankakhala patsogolo pa malo a msonkhanowo, pa mtunda winanso wa mailosi awiri.
GSAM 323Umboni kwa wotengeka mopambanitsa ndi chipembedzo
GSAM 323.2Pa Juni 12, nthawi ya 10:30 m’mawa, tinasonkhana m’nkhokweyo kuti tichite msonkhano. Mayi White anakhala kumapeto kwa nsanja kumanzere, ine ndinakhala pafupi nawo, Mkulu Cornell pafupi ndi ine, ndipo Mkulu White anali kudzanja lamanja la nsanjayo, akulankhula. Atalankhula kwa mphindi pafupifupi khumi ndi zisanu, mwamuna wokalamba ndi mnyamata analowa limodzi, ndipo anakhala pa mpando wakutsogolo, pafupi ndi nsanjayo. Anali limodzi ndi mayi wamtali, wowonda, wakhungu lakuda, amene anakhala pafupi ndi khomo. Mkulu White atalankhula mwachidule, Mayi White anaimirira ndipo anayamba mawu awo ndi kulankhula za chisamaliro chimene atumiki ayenera kukhala nacho, kuti asaononge ntchito imene anapatsidwa. Anagwiritsa ntchito lemba lakuti, “Khalani oyera, inu onyamula ziwiya za Ambuye.” Anati silinali dongosolo la Mulungu kuitana mayi kuti aziyendayenda m’dziko limodzi ndi mwamuna wina aliyense kupatula mwamuna wake. Potsiriza ananena momveka kuti,
GSAM 323.2“Mayi amene wakhala pafupi ndi khomo kanthawi kapitako akunena kuti Mulungu wamuitana kukalalikira. Akuyenda ndi mnyamata uyu amene wangokhala kumene patsogolo pa tebulo, pamene mwamuna wokalamba uyu, amene ndi mwamuna wake—Mulungu amuchitire chifundo!—akuvutika kugwira ntchito kunyumba kuti apeze ndalama zimene iwo akugwiritsa ntchito kupitiriza uchimo wawo. Akudzinenera kuti ndi woyera kwambiri—kuti wayeretsedwa—koma, ngakhale akudzinenera kukhala woyera motero, Mulungu wandionetsa kuti iye ndi mnyamata uyu ali ndi mlandu woswa lamulo lachisanu ndi chiwiri.”
GSAM 324.1Onse amene analipo ankadziwa kuti Mayi White anali asanaone anthu amenewa kufikira pamene analowa m’nkhokweyo. Kuwazindikira ndi kufotokoza khalidwe lawo mmene anachitiramo kunakhudza maganizo a anthu amene analipo, ndipo kunawonjezera kudalira kwawo ndi kulimbitsa chikhulupiriro chawo m’masomphenya.
GSAM 324Mawu ananenedwa monga ananeneredwa
GSAM 324.2Pamene Mayi White ankapereka umboni wawo, anthu ankayang’ana ndi nkhawa Mayi Alcott, amene ankadzudzulidwayo, kuti aone mmene ankalandirira mawuwo, ndi zimene ankati achite ndi kunena. Akanakhala wopanda mlandu umene ananenedwawo, mwachibadwa anthu akanayembekezera kuti aimirire ndi kukana nkhani yonseyo. Akanakhala wolakwa ndi woipitsidwa kwambiri, akanathanso kukana zonsezo, ngakhale ankadziwa kuti zinali zoona. M’malo mwake, anachita ndendende zimene umboni unati adzachita akadzadzudzulidwa. Anaimirira pang’onopang’ono, pamene maso a onse anali pa iye, ndipo ataonetsa nkhope yodzionetsera ngati woyera, ananena pang’onopang’ono kuti, “Ambuye—amaudziwa—mtima—wanga,” ndipo anakhala pansi osanenanso mawu ena. Anali atanena ndendende zimene umboni unati adzanena, ndipo anazinena m’njira yomweyo.
GSAM 325Mlandu wavomerezedwa
GSAM 325.1Ndithu, Mulungu ankadziwa mitima yawo, ndipo iwo ankadziwa kuti anali ndi mlandu umene ananenedwawo; chifukwa pambuyo pake mnyamatayo anauza Bambo Gardner, wokhala m’dera lomwelo, amene anamufunsa mosamalitsa za nkhaniyo, kuti, “Bambo Gardner, zimene Mayi White ananena za ife zinali zoona ndithu.” Ndipo mayiyo, atauza Mayi Wilson ku Greenville, mu 1862, kuti “sangayerekeze kunena mawu otsutsa Mlongo White, kuopa kuti angapezeke akumenyana ndi Mulungu,” anavomereza kuti zimene zinaonetsedwa zokhudza iye ndi mnyamatayo zinali zoona.
GSAM 325Gulu la Mthenga
GSAM 325.2M’nyengo ya masamba akugwa ya 1853, anthu ochepa osakhutira ku Michigan anagwirizana ndipo anayamba kusindikiza nyuzipepala yotchedwa Mthenga wa Choonadi. Cholinga cha nyuzipepalayi ndi oitsogolera chinaoneka kuti chinali kugwetsa ndi kuipitsa mbiri m’malo momanga. Ankalembamo mabodza ambiri, amene ankativutitsa m’ntchito yathu ya uthenga; ndipo popeza kanali koyamba kuti titsutsidwe poyera motero, tinkaganiza kuti unali udindo wathu kutsutsa mawu awo onyoza. Kuchita zimenezi kunkatenga nthawi imene tikanayenera kugwiritsa ntchito kupititsa patsogolo choonadi chimene tinapatsidwa kuti tichisamalire, ndipo kunkagwirizana bwino ndi zolinga za Satana, amene mosakayikira ndiye anayambitsa kutsutsa kumeneku. Zinthu zinapitiriza kukhala chonchi kufikira madzulo a Juni 20, 1855, pamene Mkulu White ndi mkazi wake, Mkulu Cottrell, ndi ine tinali titangomaliza kumene msonkhano ku Oswego, N.Y. Pamsonkhano wathu tinavutitsidwa ndi munthu wina dzina lake Lillis, amene analowa ndi kugawira anthu zolemba zonyozazo. Funso la udindo wathu pa nkhaniyi linabukanso. Zoyesayesa zonse za m’mbuyomo zoyankha mabodza awo zinangowachititsa kupeka enanso.
GSAM 325Uphungu ndi ulosi
GSAM 325.3Pamsonkhano wa pemphero umene unachitika madzulo amenewo kunyumba kwa John Place, mu mzinda wa Oswego, Mayi White anapatsidwa masomphenya. M’masomphenyawo anaonetsedwa kuti ngati titapitiriza ntchito yathu yolalikira choonadi, osasamala za anthu monga a “gulu la Mthenga,” adzayamba kukangana okhaokha ndipo nyuzipepala yawo idzatha, ndipo zimenezi zikadzachitika tidzapeza kuti chiwerengero chathu chawirikiza kawiri. Pokhulupirira kuti umboni umenewu unachokera kwa Ambuye, nthawi yomweyo tinayamba kuchita mogwirizana nawo.
GSAM 326Kutha kwa gulu la Mthenga ndi nyuzipepala yake
GSAM 326.1Ntchito ya choonadi inapita patsogolo mofulumira, pamene “gulu la Mthenga” linayamba kuvutana lokhalokha. M’kanthawi kochepa gululo linabalalika, ndipo atsogoleri awo ambiri anali atasiya kusunga Sabata. Posakhalitsa nyuzipepala yawo inasiya kutuluka chifukwa chosowa chithandizo, ndipo amene anali mkonzi kwa kanthawi anayamba ntchito yophunzitsa sukulu; koma popeza anali asanaphunzire kudziletsa yekha, analephera kotheratu kulamulira ophunzira ake. Poyesa kulanga mmodzi wa anyamata a m’sukulu yake, anatulutsa mfuti yaing’ono ya ng’oma, imene inangodina koma sinatulutse chipolopolo. Pofuna kupulumuka kuti anthu asamuphe popanda kumuweruza, anakakamizika kuthawa usiku kupita ku Canada.
GSAM 326Zotsatira pa ntchito ya kudza kwachiwiri
GSAM 326.2Pa nthawiyi panali mgwirizano ndi umodzi pakati pa anthu athu kuposa kale lonse; ndipo pamene tinkayesetsa kufalitsa uthenga, njira inkatseguka kulikonse.
GSAM 326.3M’kope la nambala 10, buku 11, la Ndemanga ndi Mthenga, la Januwale 14, 1858, mkonzi, polankhula za zotsatira za ntchito ya Mthenga wa Choonadi, anati: “Pa nthawi ya kusakhutirako, pamene ankayesetsa kugwetsa Ndemanga ndi Mthenga, katundu wa mpingo amene anali ku ofesiyo anali wa mtengo wa $700 wokha. Kuyambira pamenepo mtengo wake wakwera kufika pa $5,000. Pa nthawiyo panali anthu pafupifupi chikwi chimodzi amene ankalipirira nyuzipepalayi; tsopano alipo zikwi ziwiri, osawerengera mndandanda wa anthu ambiri olandira ‘kwaulere.’”
GSAM 326.4Popeza tsopano tinafika pa nthawi (1858) pamene “gulu la Mthenga” linagawikana ndi kubalalika, ndipo nyuzipepala ya Mthenga wa Choonadi inasiya kukhalapo, ziwerengero zimene zili pamwambazi n’zatanthauzo. Monga mmene chiwerengero cha anthu olipirira Ndemanga ndi Mthenga chinawirikizira kawiri ndendende, momwemonso chiwerengero cha okhulupirira chinaposa kawiri chiwerengero choyamba. Motero ulosi umene unaperekedwa kudzera mwa Mayi White mu Juni, 1855, unakwaniritsidwa.
GSAM 327Lingaliro loyamba la misonkhano ya m’chihema
GSAM 327.1M’masiku oyambirira a uthenga, chizolowezi chathu chinali kuchita misonkhano m’nyumba za sukulu pamene sitinkapeza malo abwinopo. Tsiku lina, m’nyumba yotereyi, munasonkhana anthu ambiri moti ngakhale nyumba ziwiri za sukulu za ukulu womwewo sizikanawakwanira. Kuti onse amumve, wolankhulayo anaima pawindo lotseguka ndipo analankhula kwa amene anali m’nyumbamo ndi kwa gulu lokulirapo limene linakhala m’ngolo zawo ndi pa udzu. Kuona gulu lalikulu limeneli n’kumene kunachititsa kuganizira zochita misonkhano ya m’chihema.
GSAM 327Msonkhano woyamba wa m’chihema ku Battle Creek, Michigan
GSAM 327.2Choncho pa Meyi 22, 1854, Mkulu James White ndi ena atakambirana, anagwirizana kuti kugwiritsa ntchito mahema pa misonkhano kungakhale njira yotheka. Pa nthawiyo mahema akuluakulu sankagwiritsidwa ntchito kaŵirikaŵiri pa zinthu zina, kupatula zisudzo za maseŵero odabwitsa, zionetsero za nyama zakutchire, ndi zionetsero zamitundumitundu. Michigan chinali chigawo choyamba chimene a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri anayesera njira imeneyi ya ntchito. Msonkhano woyamba wa m’chihema unatsegulidwa ku Battle Creek, pa Juni 10, 1854. Panopa njira imeneyi yochitira misonkhano m’nyengo yotentha yafala kwambiri.
GSAM 327Lingaliro la misonkhano ya misasa
GSAM 327.3M’chaka cha 1868 tinatenganso njira ina yopititsa ntchito patsogolo mwamphamvu. Tinaganizira mosamalitsa ngati kuchita misonkhano ya misasa kunali koyenera, ndipo tinagwirizana kuti imeneyi ingakhale njira yabwino kwambiri yopezera malo magulu akuluakulu a anthu athu pa misonkhano ya onse. Pokhala ndi chihema chachikulu cha mapemphero a onse ndi mahema ang’onoang’ono a mabanja, anthu akanakhala bwino, ndipo motero akanatha kuthera masiku angapo mopindulitsa m’kukambirana ndi kupembedza.
GSAM 328Msonkhano woyamba wa misasa ku Wright, Michigan
GSAM 328.1Msonkhano woyamba wa misasa unachitika ku Wright, Michigan, pa Seputembala 1-7, 1868. Misonkhano yofunika imeneyi ya anthu athu onse yakula kwambiri moti chaka chilichonse pamachitika misonkhano ya misasa yoposa makumi asanu m’madera osiyanasiyana a ntchito. Misonkhano ya misasa imeneyi sichitika ku Amerika kokha, komanso ku Ulaya, Australia, New Zealand, ndi Afrika ya Kumwera.
GSAM 328.2Msonkhano waukulu kwambiri woterewu umene anthu athu anachitapo unali m’chaka cha 1893, ku Lansing, Michigan. Pamsonkhano waukulu umenewo panali anthu 3,400 amene ankakhala m’mahema a mabanja oposa 500. Nsalu yolimba yoposa mayadi 150,000 inagwiritsidwa ntchito popanga mahema osiyanasiyana a mumsasawo.
GSAM 328Kupulumutsidwa ku ngozi ya sitima ya panjanji
GSAM 328.3Tsiku lotsatira pamene tinagwirizana zogula chihema chathu choyamba cha mapazi 60 (Meyi 23, 1854), Mkulu White ndi mkazi wake, amene pa nthawiyo anali ku Jackson, Michigan, anayenera kuyamba ulendo wawo wopita ku Wisconsin, kumene ankati akagwire ntchito kwa kanthawi. Masana amenewo tinali kunyumba kwa D. R. Palmer, pafupi ndi pokwerera sitima. Kangapo masana amenewo Mkulu White analankhula kuti, “Ndikumva zachilendo mumtima ponena za kuyamba ulendo uno; koma, Ellen, tinalonjeza kuti tidzapita, ndipo tiyenera kupita. Ndikanapanda kukhala ndi msonkhano wokonzedwa, sindikanapita usiku uno.”
GSAM 328.4Usiku utayamba, pafupi ndi nthawi yofika sitima, tinakhala ndi nthawi ya pemphero. Onse anaoneka kuti anatsogozedwa kupempherera chitetezo cha Mkulu White ndi mkazi wake pa ulendo umenewu. Titaimirira, Mkulu White ananena za chikhulupiriro chawo kuti Ambuye adzawasamalira ndi kuwasunga.
GSAM 328.5Nthawi ya 8 koloko ndinapita nawo ku sitima kuti ndithandize kupeza mipando ndi kukonza katundu wawo. Tinalowa m’ngolo ina imene inali ndi mipando yokhala ndi zotsamira zazitali, yotchedwa m’masiku amenewo “ngolo yogonamo.” Mayi White anati, “James, sindingakhale m’ngolo iyi, ndiyenera kuchoka muno.” Ndinawathandiza kupeza mpando pakati pa ngolo yotsatira. Mayi White anakhala pansi ndi katundu wawo pamiyendo, koma anati, “Mtima wanga suli m’malo pa sitima iyi.” Belu linalira, ndipo nditawauza mofulumira kuti, “Pitani bwino,” posakhalitsa ndinanyamuka kupita kwa Cyrenius Smith, kuti ndikagone kumeneko usikuwo.
GSAM 329.1Pafupifupi 10 koloko tonse tinadabwa kwambiri kumva Mkulu White, amene tinkaganiza kuti anali atapita kale patali kulowera ku Chicago, akugogoda kuti alowe. Anati sitima inachoka panjanji pa mtunda wa mailosi atatu kumadzulo kwa Jackson; kuti mbali yaikulu ya sitimayo, pamodzi ndi makina ake okokera, inawonongekeratu; koma ngakhale anthu angapo anaphedwa, iwo ndi Mayi White anapulumuka osavulala. Posakhalitsa anapeza kavalo ndi ngolo, ndipo limodzi ndi Abram Dodge anapita kukatenga Mayi White. Mkulu White anali atawanyamula m’manja mwawo pa mtunda ndithu, kudutsa m’malo onyowa a chithaphwi ndi kuwoloka kamtsinje, kupita kumalo otetezeka kutali ndi pamene panachitika ngoziyo.
GSAM 329.2M’mawa wa tsiku lotsatira ndinapita ndi Bambo Dodge kukaona zowonongekazo. Pamalo amene msewu unkadutsa njanji mopendekera, ng’ombe yamphongo inali itagona kuti ipume pakati penipeni pa njanjiyo. Makina okokera sitimayo analibe chitsulo chakutsogolo chokankhira ng’ombe pambali, motero atagunda nyamayo anaponyedwa kumanzere kuchoka panjanji. Pakugwedezeka koyamba pamene makinawo anagunda nthaka, ngolo ya katundu, imene inanyamula bokosi la mabuku la Mkulu White, inadumpha n’kuchokeratu panjanji ndipo sinawonongeke. Pa nthawi yomweyo ngolo yonyamula anthu imene inali kumbuyo kwa sitima inaduka pa ngolo zina popanda munthu kuimasula, ndipo inaima bwinobwino panjanji. Makina okokera ndi ngolo yake ya malasha ndi madzi zinayenda pansi, kunja kwa njanji, pa mtunda wa mayadi 33 kapena 44, kenako makinawo anagunda chitsa cha mtengo wa thundu cha m’lifupi mwa mapazi pafupifupi atatu. Mphamvu ya sitimayo inali yaikulu moti makinawo anatembenuka, mbali yapansi kukhala pamwamba, ndipo kumbuyo kwa ngolo ya malasha ndi madzi kunazungulira n’kukhala mopingasa njanji. Mbali yaikulu ya sitimayo, ikuyenda ndi mphamvu zonse, inagunda makina owonongekawo, motero panachitika kugwedezeka kwachiwiri. Ngolo yoyamba kugunda makinawo inali yonyamula katundu wotumizidwa mofulumira, ndipo inaphwanyidwa kukhala tizidutswa ta nkhuni zoyatsira moto. Iyo, pamodzi ndi katundu wake, inakhala mulu wa zinyalala pamwamba pa ngolo ya malasha ndi madzi ndi moizungulira. Yotsatira inali ngolo ya anthu a m’gulu lachiwiri, yokhala ndi anthu khumi ndi asanu ndi atatu; mmodzi wa iwo anaphedwa ndipo ena onse anavulala, ena kwambiri, ena pang’ono. Ngoloyi inang’ambika pakati chifukwa ngolo yogonamo inalowa n’kudutsamo. Mbali yakutsogolo ya ngolo yogonamo inaphwanyaphwanyidwa, ndipo mpando umene Mayi White sanakhale omasuka kukhalapo unaphwanyidwiratu.
GSAM 330Umboni wa kupulumutsa kwa Mulungu
GSAM 330.1Pamene tinaona zowonongekazo, kenako ngolo imene Mkulu White ndi mkazi wake anakweramo pa nthawi ya ngoziyo itaima yokha bwinobwino pa mtunda wa mayadi pafupifupi 82.5 kuchokera pa zowonongekazo, tinamva m’mitima yathu kunena kuti Mulungu anamva pemphero. Ndipo ndani akudziwa ngati sanatumize mngelo wake kudzamasula ngoloyo, kuti atumiki ake apulumuke osavulala? Lingaliro limeneli linakhazikika kwambiri m’maganizo athu pamene wogwira mabuleki ananena kuti si iye amene anamasula ngoloyo, ndiponso kuti panalibe munthu pa bwalo lakumapeto kwa ngoloyo pamene zimenezi zinachitika. Anati zinali zosamvetsetseka kwa iye ndi kwa onse ogwira ntchito pa sitima, kuti zinachitika bwanji. Chimene chinali chodabwitsa kwambiri kwa iwo chinali chakuti mphete yolumikizira ndi chikhomo chake zonse zinali zosasweka, ndipo chikhomocho ndi unyolo wake zinali zitagona pa bwalo lakumapeto kwa ngolo yowonongekayo monga ngati zaikidwapo ndi dzanja losamala.
GSAM 330.2Pofika madzulo a pa 24, njanji inali itachotsedwa zinyalala mokwanira kuti sitima ziyendenso monga mwa nthawi zonse. Mkulu White ndi Mayi White anakweranso sitima ndipo anafika bwinobwino ku Wisconsin kumene anakonza kuti akakhale ndi msonkhano.
GSAM 330Otsutsa adzudzulidwa
GSAM 330.3Kwa Israeli wakale, si zinthu zonse zimene zinkayenda bwino popanda vuto. Anali ndi adani kunja amene ankafuna kuletsa kupita kwawo patsogolo pa sitepe iliyonse. “Khamu losakanikirana” ndi anthu osadzipereka kwa Mulungu a mkati mwa msasa anali zida zokonzeka zimene Satana ankafuna kugwiritsa ntchito kuyambitsa kusakhutira, mikangano, kung’ung’udza, ndi kupanduka. Mfundo yakuti dzanja la Mulungu lopatsa chipambano linali ndi amene ankamudalira, ndiponso kuti zoyesayesa zawo zinkapambana, inali umboni wakuti anthuwa anapeza chisomo pamaso pake—kuti dzanja la Ambuye linkawatsogolera.
GSAM 331.1Momwemonso pa kuyamba ndi kupita patsogolo kwa uthenga wa mngelo wachitatu; kupita kwake patsogolo sikunachitike chifukwa chakuti choonadi chimene chinkaperekedwa chinali chinthu chokondweretsa mtima wachibadwa wa munthu. M’malo mwake, choonadi chenicheni chimene chili pakati pa uthengawo—Sabata la Ambuye—chimatsutsana ndi zofuna zadyera za dziko, kulekanitsa amene amachimvera ndi ntchito za dziko masiku awiri pa mlungu. Ntchito ya choonadi cha nthawi ino yakhala ndi adani akunja, otsimikiza mtima ndi osaleka kuyesetsa kugwetsa ntchitoyo. Za iwo tinganene mawu a wamasalimo akuti, “Akadapanda Ambuye amene anali kumbali yathu, anene tsopano Israeli; akadapanda Ambuye amene anali kumbali yathu, pamene anthu anatiukira; pamenepo akadatimeza amoyo, pamene mkwiyo wawo unayaka pa ife.”2
GSAM 331.2Anthu odzikonda ndi osakhutira pakati pathu akhala akudzuka nthawi ndi nthawi, kunena za zinthu zazikulu zimene zidzachitika zolinga zawo zikakwaniritsidwa; koma monga kuwala konyenga kooneka m’chithaphwi, kuwala kwawo kunazima kalekale. Panthawi imeneyi, ntchito ya choonadi cha nthawi ino yakhala ikufalikira motsimikiza ndi mosalekeza kuzungulira dziko lonse, ndipo pa sitepe iliyonse yopitira patsogolo yakhala ikukhazikika ndi kulimba kwambiri.
GSAM 331Akulu Stephenson ndi Hall
GSAM 331.3M’nyengo ya chilimwe ya 1855, Akulu Stephenson ndi Hall anayesetsa kuyambitsa kupanduka m’boma la Wisconsin. Abale otsogolera ankadziwa bwino kuti ankafuna kuyesa mfundo zina zonse za chikhulupiriro chathu ndi chiphunzitso chawo cha “M’badwo Ukubwera”, ndipo ankafunitsitsa kuti a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri aphunzitsidwe kuti pali nthawi yoyesedwa pambuyo pa kudza kwachiwiri kwa Khristu.
GSAM 331Ulosi Wokhudza Iwo
GSAM 331.4Pa Nov. 20, 1855, Mayi White anapatsidwa masomphenya a njira yawo, pamodzi ndi ulosi wa mapeto ake, m’mawu awa: “Kodi iwe munthu wofooka ukuganiza kuti ungayimitse ntchito ya Mulungu? Munthu wofooka, kukhudza kamodzi kwa chala chake kungakugwetse pansi. Iye adzakulekerera kwa kanthawi kochepa.”
GSAM 332.1Otsutsa athu ananena kuti apa panali masomphenya amene ananena kuti amuna amenewa adzafa posachedwa; ndipo popeza anakhala zaka zingapo, masomphenyawo sanakwaniritsidwe. Palibe chilichonse m’masomphenyawo chokhudza kufa kwawo. Anaonetsedwa ngati amuna ofuna kuyimitsa ntchito ya uthenga wa mngelo wachitatu. Ngakhale anauzidwa kuti Mulungu akanatha kuwaletsa mosavuta, zinawonjezeredwa kuti, “Iye adzakulekerera kwa kanthawi kochepa.” Kodi anachita chiyani?—M’malo mopambana pankhondo yawo monga ankayembekezera, anaoneka ngati atasiyidwa kuti ayende mumdima. Patangotha milungu ingapo, anasiya Sabata kwathunthu n’kuyamba kulitsutsa. Ankafuna kupanga gulu la “M’badwo Ukubwera”, iwo ali atsogoleri. M’malo mopambana, kusiya Sabata kunawachotseratu mphamvu pakati pa anthu athu. Choncho, mwa njira yawoawo, anagonjetsa kotheratu chimene ankafuna kuchita poyamba. Anthu athu anati, “Inde, Mulungu ‘anawalekerera kwa kanthawi kochepa chabe.’”
GSAM 332Mapeto Oipa a Moyo
GSAM 332.2Ponena za mapeto a amuna awiriwa, zingakhale bwino kupereka mawu ena okhudza tsoka lawo, amene ananenedwa ndi abale awoawo, okhulupirira a “M’badwo Ukubwera” amene anagwirizana nawo atasiya Sabata. Zaka makumi atatu ndi zisanu ndi ziwiri zapitazo, Bambo Hall anayamba kusokonezeka maganizo (chifukwa cha kufewa kwa ubongo); chimene chinayambitsa zimenezi chinali kutayika kwa katundu wambiri chifukwa cha chinyengo cha anthu ena. Anali ndi chikhulupiriro chonyenga chakuti akatuluka panja thupi lake lidzafalikira n’kugwera pansi. Iye si woopsa, koma kwa zaka zonsezi anali wosayenereratu ntchito ya utumiki m’njira iliyonse.3
GSAM 332.3Mkulu Stephenson anamwalira pafupifupi zaka khumi ndi zisanu ndi chimodzi zapitazo. Kwa zaka zingapo asanamwalire anali wamisala, ngakhale kuti sanali woopsa kwa ena. Asanakhale choncho, pogwiritsa ntchito ufulu umene ankaganiza kuti anali nawo chifukwa cha chiphunzitso chopanda lamulo chimene anatsatira, anasiya mkazi wake, mkazi amene palibe chidetso cha khalidwe chinanenedwa pa iye (akanatha kusudzulana naye pokhapokha atagwiritsa ntchito loya wachinyengo), ndipo anakwatira mkazi wina wamng’ono kwambiri kuposa mkazi wake wakale. Zimenezi zinali kuphwanya makhalidwe moonekeratu kotero kuti abale ake a “M’badwo Ukubwera” sanavomereze njira yake, ndipo sanamulolenso kuwalalikira.
GSAM 333.1Mawu a abale awo okhudza masiku otsiriza a amuna amenewa akusonyeza chisoni chachikulu; komabe ndi zoona zosakongoletsedwa, zoperekedwa popanda chidani kapena tsankho. Pamenepa tikusiya owerenga athu kuti adzipangire okha mapeto okhudza kugwiritsidwa ntchito kwa umboniwo pa thupi.
GSAM 333Mkulu J. H. Waggoner Avomereza Uthenga
GSAM 333.2M’chaka cha 1852, Mkulu J. H. Waggoner, amene anali kuyendetsa nyuzipepala ya m’dera lina (county) ku Wisconsin, anavomereza choonadi cha nthawi ino; ndipo m’chaka chotsatira anadzipereka kwathunthu ku ntchito ya utumiki. Mu 1857 analemba timabuku tiwiri tofunika kwambiri, pafupifupi masamba mazana awiri lililonse. Koyamba kanali ndi mutu wakuti, Chikhalidwe ndi Chizolowezi cha Kukhulupirira Mizimu Kwamakono, ndipo kachiwiri, Kutsutsa M’badwo Ukubwera. Buku loyambalo silinangopulumutsa ambiri kuti asagwere mumsampha wa Satana, koma, mwa dalitso la Mulungu, linatsegula maso a ambiri amene sankadziwa tanthauzo la maonekedwe atsopano amenewa.
GSAM 333.3Kutsutsa kwake kwa M’badwo Ukubwera ndi kufotokoza kwathunthu kwambiri kwa ziphunzitso zabodza zakuti ochimwa adzakhala ndi nthawi yoyesedwa pambuyo pa kudza kwachiwiri kwa Ambuye wathu. Ndi kutsutsa kwathunthu kwa chiphunzitsocho kotero kuti palibe amene anakuyankha, ndipo palibe ngakhale kuyesa kuyankha kumene kwafika pamaso pathu mpaka pano. Bukulo limafotokoza momveka ndi mwachidule kwambiri udindo wa Khristu monga wansembe pa mpando wachifumu wa Atate wake (utumiki wake wa Melikizedeki) m’nyengo ino, ndi udindo umene adzakhala nawo pa mpando wake wachifumu mu ufumu wake wamuyaya wam’tsogolo—mpando umene sudzakhala wolumikizidwa ndi utumiki wa unsembe woimira.
GSAM 334.1Pambuyo pake Mkulu Waggoner analemba kabuku kachitatu kofanana kukula kwake, kokhala ndi mutu wakuti, Chitetezero M’kuunika kwa Luntha ndi Chivumbulutso. Pafupifupi m’chaka cha 1884 kanakonzedwanso n’kukulitsidwa kukhala buku la masamba pafupifupi 400. Ndi buku lomveka ndi lachidule lokhudza mutu umene mutu wake ukusonyeza.
GSAM 334.2Kuyambira nthawi imeneyi anagwirizana kwambiri ndi ntchito yosindikiza, monga wolemba ndi mkonzi. Anapitirizanso ntchito zake za utumiki, ndipo zaka zake zomaliza anakhala ku Ulaya.
GSAM 334.3Pa April 17, 1889, anamwalira mwadzidzidzi ku Basel, Switzerland, atangomaliza buku lake lomaliza, Kuchokera ku Edeni Kupita ku Edeni. Pa tsiku la 16 anagwira ntchito yolemba tsiku lonse, ndipo analemba m’buku lake la tsiku kuti, “Ndagwira ntchito yolemetsa tsiku lonse.” Malinga ndi lipoti la nkhani yake loperekedwa ndi abale a ku Ulaya, timapeza tsatanetsatane uwu:—
GSAM 334.4“M’mawa wa pa 17, pafupifupi 5 koloko ndi theka, anagwa pansi n’kumwalira m’khitchini yake, popanda chenjezo lililonse, chifukwa cha kupuwala kwa mtima. Anali kugwira ntchito molimbika kwambiri kuti amalize kope lachingelezi la buku lake latsopano, ndipo ankayembekezera kuyamba ulendo wopita ku London Lamlungu lotsatira, kukagwira ntchito limodzi ndi ntchito ya kumeneko, asanabwerere ku America m’chilimwe chotsatira.”
GSAM 334.5Kuyambira 1854, Mkulu Waggoner anali kuonekera nthawi zonse pamaso pa anthu, ndipo anali wotchuka poteteza choonadi, pa guwa ndi m’manyuzipepala. Pa nthawi ya imfa yake anali pafupi zaka makumi asanu ndi limodzi mphambu zisanu ndi zinayi. Anaikidwa m’manda ku Basel pa April 20. Choncho, pa malo ake a ntchito, anagwa wantchito wina wa m’badwo woyamba wa ntchitoyi.
GSAM 334Machiritso a Chikhulupiriro
GSAM 334.6Kumayambiriro kwa nyengo ya masika (spring) ya 1858, Mayi White anavutika kwambiri kwa masiku angapo, atagona pabedi ali wofooka kwambiri. Usiku wina, pafupi ndi pakati pa usiku, anakomoka; banja linayesa njira zonse zimene linkadziwa kuti limubwezeretse ku kuzindikira, koma linalephera. Anakhala choncho kwa nthawi yoposa theka la ola, pamene Mkulu White anaitanitsa mwachangu Mkulu Andrews ndi ine kuti tigwirizane pa nthawi ya pemphero. Poyankha mapemphero odzipereka operekedwa pafupi ndi bedi lake, Ambuye anamubwezeretsa mwachifundo ku kuzindikira, n’kumubwezeretsa ku thanzi lake la nthawi zonse. Pamene anali kupereka matamando kwa Mulungu, anatengedwa m’masomphenya akadali pabedi. Zina mwa zinthu zimene anaonetsedwa m’masomphenya amenewa zingawerengedwe mu “Umboni kwa Mpingo,” Na. 5.
GSAM 335Chiwonetsero Chapadera cha Thupi
GSAM 335.1Chiwonetsero chapadera cha thupi chinagwirizana ndi masomphenya amenewa, ndipo tikuchitchula mwapadera. Mkulu White ndi ine tinakhala mbali imodzi ya bedi, ndipo Mkulu Andrews mbali inayo. Manja ake nthawi zina anali ophatikizidwa pachifuwa, kapena ankayenda ndi manja ake m’njira yake yaulere ndi yokongola kupita ku zochitika zosiyanasiyana zimene ankaona. Mbali yakumtunda ya thupi lake inakwezedwa pabedi, kotero kuti pakati pa mapewa ake ndi pilo panali mpata wa mainchesi asanu ndi atatu kapena asanu ndi anayi. M’mawu ena, thupi kuyambira m’chiuno kupita kumwamba linapindika pa ngodya pafupifupi madigiri makumi atatu. Anakhala m’malo amenewo nthawi yonse ya masomphenya, yomwe inatenga mphindi makumi atatu. Palibe munthu akanatha kukhala mwachibadwa m’malo amenewo, osathandizidwa ndi manja ndi mikono, ndipo koposa zonse sakanatha kukhalamo kwa nthawi yayitali choncho. Apanso panali umboni wakuti mphamvu imene iye sankaiyang’anira inali yogwirizana ndi masomphenyawo.
GSAM 335Ulosi Wina
GSAM 335.2Pa tsiku loyamba la October, 1858, Mkulu ndi Mayi White ndi wolemba anachita msonkhano waukulu ku Rochester, N.Y. Kuchokera pa msonkhanowu, wolemba anayenda nawo paulendo kudutsa m’boma la New York ndi maboma a New England. Pa Sabata lina, Mayi White anapatsidwa masomphenya amene, mwa zina, anamuonetsa kuti pamalo ena pa ulendo umene tinkakonza, Satana adzamuwukira mwamphamvu; ndipo Mkulu White ndi ine tiyenera kumugwira mwa chikhulupiriro, ndipo Ambuye adzamupulumutsa.
GSAM 336Kuvutika kwa Mayi White
GSAM 336.1Apa panalinso ulosi wa zimene zidzachitika. Zotsatira zake zidzasonyeza mmene unakwaniritsidwira molondola. Sabata loyamba pambuyo pa msonkhano wa Rochester tinali ku Roosevelt, ndipo Sabata lotsatira ku Brookfield, m’dera la Madison (Madison County). Mlungu wotsatira tinachita misonkhano m’khitchini yayikulu ya Bambo Ballou ku Mannsville, m’dera la Jefferson (Jefferson County). Pamene tinkayenda pa sitima kuchokera ku Brookfield kupita ku Mannsville, nkhope ya Mayi White inayamba kutupa ndi kufiira pansi pa maso. Zimenezi zinali zopweteka kwambiri kotero kuti titafika ku Mannsville anayenera kugona pabedi. Kutupako kunawonjezeka kwa masiku awiri, kumulepheretsa kugona ndiponso kutenga nawo mbali pa misonkhano. Mutu wake unatupa mpaka maso onse awiri anatsekeka, ndipo nkhope yake inasanduka kwambiri kotero kuti sinkaonekanso ngati ya munthu. Pakati pa ululu woterewu ndi mantha akulu a mitsempha chifukwa cha kusagona, mdaniyo ankayesetsa kwambiri kumupangitsa kudandaula Mulungu. Zinthu zinapitiriza choncho mpaka misonkhano yokonzedwa inatha.
GSAM 336.2Misonkhano itatha, Mkulu White anandiuza kuti,
GSAM 336.2“M’bale John, uku ndiko kuukira kwenikweni kwa Satana pa mkazi wanga kumene tinachenjezedwa ku Rochester. Ukukumbukira kuti tinapatsidwa lonjezo lakuti tikagwirizana n’kumugwira mwa chikhulupiriro, osasiya ngakhale kamphindi pamene nkhondoyo ibwera, mphamvu ya mdani idzathyoka ndipo iye adzapulumutsidwa. Tiyeni tilowe nthawi yomweyo n’kuchita nthawi ya pemphero.”
GSAM 336Kupulumutsidwa Monga Kunaloseredwa
GSAM 336.3Nthawi yomweyo tinapita m’chipinda chimene Mayi White anali atagona pabedi, ndipo tinapempherera iye ndi mtima wonse, pamene abale m’chipinda chimene tinkachitiramo misonkhano anapitiriza kupemphera mwakachetechete. Patangotha mphindi pafupifupi khumi kuchokera pamene tinayamba kupemphera, mphamvu ya Ambuye inatsikira n’kudzaza chipindacho. Mayi White anamasulidwa nthawi yomweyo ku ululu wonse, ndipo nthawi yomweyo anapempha chakudya. Izi zinachitika pafupifupi nthawi ya 5 koloko masana. Pofika 7 koloko kutupa konse kunali kutatha pankhope pake, ndipo anapita ku msonkhano wa madzulo, akuoneka wathanzi monga kale.
GSAM 337.1Mwa pempho la nzika, madzulo kunaperekedwa ulaliki wonena za “Cholowa cha Oyera”, ndipo pamapeto pake Mayi White anapereka chilimbikitso. Pamene Mkulu White anali panja ndi mwana wake wamng’ono, W. C., iye anatengedwa m’masomphenya pamaso pa gulu lalikulu limenelo. Zina mwa zimene anaonetsedwa nthawi imeneyo zingawerengedwe m’nkhani yomaliza ya Umboni Na. 5, yolembedwa ku Mannsville, N.Y., Oct. 21, 1858.
GSAM 337.2Mpumulo umene Mayi White analandira pa chochitika chimene tatchulachi unali wathunthu monga unaloseredwera m’masomphenya operekedwa ku Rochester. Palibe vuto la mtundu umenewo linachitikanso paulendowo, ndipo pamalo aliwonse tinapambana mwaulemerero chifukwa cha choonadi.
GSAM 337Ulosi wa Nkhondo Yapachiweniweni ya ku America
GSAM 337.3Pa Sabata, pa 12 January, 1861, patangotsala miyezi itatu yeniyeni kuti mfuti yoyamba iwomberedwe ku Fort Sumter (chimene chinali chiyambi cha nkhondo imene inachititsa kumasulidwa kwa akapolo a ku Africa 4,000,000 ku America), nyumba ya msonkhano ya a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri ku Parkville, Mich., inaperekedwa kwa Mulungu. Ntchitoyi inapezeka ndi Mkulu White ndi mkazi wake, Akulu Waggoner, Smith, ndi wolemba. Pamapeto pa ulaliki wa Mkulu White, Mayi White anapereka chilimbikitso champhamvu, kenako anakhala pampando. Ali m’malo amenewo anatengedwa m’masomphenya. Nyumbayo inadzaza ndi anthu, ndipo inalidi malo olemekezeka. Atatuluka m’masomphenya, anadzuka, n’kuyang’ana mozungulira nyumbayo, nati:—
GSAM 338.1“Palibe munthu m’nyumba muno amene analotapo za mavuto amene akubwera pa dziko lino. Anthu akuseka lamulo lodzipatula la South Carolina, koma ndangoonesedwa kuti maboma ambiri adzalumikizana ndi boma limenelo, ndipo padzakhala nkhondo yoopsa kwambiri. M’masomphenya amenewa ndaona magulu akulu ankhondo a mbali zonse atasonkhana pabwalo la nkhondo. Ndamva kugunda kwa mizinga, ndipo ndaona akufa ndi akumwalira paliponse. Kenako ndinawaona akuthamangira kunkhondo yapafupi, akubayirana ndi zibayoneti. Kenako ndinaona bwalo la nkhondo pambuyo pa nkhondoyo, litadzaza ndi akufa ndi akumwalira. Kenako ndinatengedwa kupita kundende, ndipo ndinaona mavuto a osowa, amene ankafooka pang’onopang’ono. Kenako ndinatengedwa ku nyumba za anthu amene anataya amuna, ana aamuna, kapena abale awo m’nkhondoyo. Ndinawona mavuto ndi kuwawa kwawo.”
GSAM 338.2Kenako, poyang’ana pang’onopang’ono mozungulira nyumbayo, anati, “Pali anthu m’nyumba muno amene adzataya ana aamuna m’nkhondoyo.”
GSAM 338Umboni wa Mayi Ensign Wokhudza Masomphenya
GSAM 338.3Monga chitsimikiziro cha mfundo yomwe yatchulidwayi, ndi umboni wakuti ulosiwo unapangidwa pa tsiku limene lanenedwalo, komanso monga chitsanzo cha mmene mpingo unauzindikira ndi kuuza ena, umboni uwu ukuperekedwa:—
GSAM 338.4“Izi zikutsimikizira kuti ndinali kukhala m’dera la St. Joseph (St. Joseph County), Michigan, mu January, 1861, pafupifupi mailosi asanu ndi limodzi kuchokera ku Parkville. Sindinali M’Adventist. Pa tsiku la 12 la mweziwo, anansi anga angapo anapita ku Parkville kukapezeka pa misonkhano. Atabwerera kunyumba anandiuza kuti pamsonkhanowo panali mkazi amene anali m’mkhalidwe wa masomphenya, ndipo ananena kuti nkhondo yoopsa ikubwera pa United States; kuti magulu akulu ankhondo adzasonkhanitsidwa mbali zonse, kum’mwera komanso kumpoto, ndipo ambiri adzavutika m’ndende; ndipo mabanja ambiri adzamva umphawi wopweteka chifukwa cha kutaya amuna, ana aamuna ndi abale awo m’nkhondoyo; komanso kuti m’nyumbamo munali amuna amene adzataya ana aamuna m’nkhondoyo.” Wosaina, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, Jan. 30, 1891.”
GSAM 339.1Pogwirizana ndi ulosi wa nkhondo yoopsayo, Mayi White ananenanso kuti a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri “adzalowetsedwa m’mavuto chifukwa cha nkhondoyo, ndipo ndi udindo wa onse kupemphera mwakhama kuti apatsidwe nzeru zodziwa chochita m’nthawi zovuta zili patsogolo pawo.”
GSAM 339Kukula kwa Nkhondo Yapachiweniweni
GSAM 339.2Pa nthawi imene masomphenyawo anaperekedwa, anthu a kumpoto ambiri sankadziwa kwenikweni, ngati ankadziwapo, za nkhondo imene inali kubwera. Ngakhale Purezidenti Lincoln, patapita miyezi itatu (April 12, 1861), pamene maboma angapo anali atalumikizana ndi South Carolina pa lamulo lake lodzipatula ndipo mfuti yoyamba inawomberedwa ku Fort Sumter, anaitanitsa amuna 75,000 okha, ndipo kwa nthawi ya miyezi itatu yokha.
GSAM 339.3Chiwerengero chonse cha asilikali olembedwa m’gulu la Union pa nthawi ya nkhondoyo chinali 2,859,132. Encyclopedia Britannica imati “gulu lankhondo la Confederate linali ndi amuna pafupifupi 700,000 kumayambiriro kwa 1863,” koma n’zovuta kudziwa chiwerengero chenicheni cha amene analembedwa onse. Limayerekezera chiwerengero cha akufa kukhala “pafupifupi amuna 300,000.” Ma encyclopedia ena aposachedwa amaika imfa za mbali ya Union (a amene anaphedwa pankhondo, kapena anafa chifukwa cha mabala kapena matenda amene anapeza pabwalo kapena m’ndende) pa 359,528. Ponena za ngongole ya mbali ya Union, Britannica imati:—
GSAM 339.4“Ngongoleyo inafika pachimake pa Aug. 31, 1865, n’kukhala $2,845,907,626.56. Ndalama zina pafupifupi $800,000,000 za msonkho zinagwiritsidwanso ntchito, makamaka pa nkhondo; maboma, mizinda, maboma ang’onoang’ono ndi matauni anagwiritsa ntchito misonkho yawo n’kuunjika ngongole zawo chifukwa cha nkhondo; ndipo malipiro a penshoni mwina adzafika $1,500,000,000 pamapeto. Ndalama zimene Confederacy inagwiritsa ntchito sizingadziwike konse; katundu amene anawonongedwa ndi magulu ankhondo a Federal ndi a Confederate sangayerekezere mosavuta; ndipo mtengo wa akapolo a ku South ($2,000,000,000) unatheratu chifukwa cha nkhondoyo. Zonse pamodzi, ngakhale mtengo wa nkhondoyo sungawerengedwe molondola, $8,000,000,000 ndi chiwerengero chochepa choyerekezera.”4
GSAM 340Chitsimikiziro China cha Masomphenya
GSAM 340.1Ponena za ulosi wokhudza amuna a m’nyumba ya msonkhano ya Parkville amene adzataya ana aamuna m’nkhondo, ndingonena kuti m’nyengo ya kugwa kwa masamba (autumn) ya 1883 ndinakumana ndi mkulu wa mpingo wa Parkville, amene analinso mkulu mu January, 1861, pamene masomphenyawo anaperekedwa; ndipo ndinamufunsa ngati amakumbukira mawu amene Mayi White ananena pofotokoza masomphenya okhudza nkhondoyo. “Inde,” iye anayankha, “ndikukumbukira.” “Kodi mungandiuze kuti mumadziwa anthu angati amene analipo m’nyumbamo tsiku limenelo ndipo anataya ana aamuna m’nkhondoyo?” Nthawi yomweyo anakumbukira mayina a anthu asanu, nati, “Ndikudziwa kuti amenewa analipo, ndipo anataya ana aamuna m’nkhondoyo; ndipo ndikanakhala kwathu, kumene ndikanalankhula ndi anthu anga, ndikanakupatsani mayina ena. Ndikuganiza,” iye anapitiriza, “panali enanso asanu, kuwonjezera pa amene ndawatchulawa.”
GSAM 340.2Zaka zinayi ndi kuposerapo za nkhondo yolimbikira kumbali ya Kumwera, mpaka pafupifupi theka la magulu onse ankhondo osonkhanitsidwa linatayika chifukwa cha imfa pankhondo kapena matenda, zikusonyeza kukwaniritsidwa kodabwitsa kwa ulosi umene watchulidwa pamwambawu.
GSAM 340Ukapolo ndi Nkhondoyo
GSAM 340.3Pofotokoza masomphenya amene anapatsidwa pa Jan. 4, 1862, Mayi White anati:—
GSAM 340.4“Anthu masauzande ambiri alimbikitsidwa kulembetsa usilikali poganiza kuti nkhondoyi idzawononga ukapolo; koma tsopano atakhazikika, akupeza kuti anyengedwa, kuti cholinga cha nkhondoyi sichinali kuthetsa ukapolo, koma kuusunga monga ulili.”
GSAM 341.1Mawu amene ali pamwambawa anaperekedwa pa nthawi imene asilikali ankafunika kuthandiza kubwezera kwa ambuye awo akapolo onse amene anathawira kumbali ya Union; ndipo asilikali akuimiridwa akunena kuti, “Tikapambana kuthetsa kupanduka uku, tapindula chiyani?” Iwo anayankha mokhumudwitsa kuti, “Palibe. Chomwe chinayambitsa kupandukaku sichinachotsedwe. Dongosolo la ukapolo, limene lawononga dziko lathu, lasiyidwa kuti likhalebe ndi kuyambitsanso kupanduka kwina.” Mawu amenewa, ochokera mu Umboni Na. 7, kumene nkhani yochititsa chidwi kwambiri ya nkhondoyo yafotokozedwa mokwanira pansi pa mutu wakuti “Ukapolo ndi Nkhondoyo,” sananene kuti ukapolo sudzathetsedwa konse, koma anasonyeza mmene asilikali ankauonera mkhalidwewo panthawiyo. Patsogolo pang’ono mu umboni womwewo muli ulosi uwu:—
GSAM 341Ulosi wa Kupambana kwa Kumpoto
GSAM 341.2“Komabe, kusala kudya kwa dziko kwalengezedwa! Ambuye ati, ‘Kodi kusala kumene ndasankha si uku: kumasula zomangira za kuipa, kumasula katundu wolemetsa, ndi kulola oponderezedwa kupita mfulu, komanso kuthyola goli lililonse?’ Dziko lathu likasunga kusala kumene Mulungu wasankha, pamenepo adzalandira mapemphero awo monga momwe nkhondoyo ikukhudzidwira; koma tsopano samalowa m’khutu lake.”
GSAM 341.3Amene amadziwa mbiri ya nkhondoyo amadziwa za kugonjetsedwa, masoka, kuchedwa ndi zina zotere zimene zinagwirizana ndi zoyesayesa za Kumpoto zogonjetsa magulu a Kumwera mpaka nthawi imene lamulo lomasula akapolo linaperekedwa—Jan. 1, 1863. Kenako kugonjetsa kunali kofulumira bwanji kuyambira nthawi imeneyo mpaka nkhondoyo inatha! Kwa amene ankaona kupita patsogolo kwa ntchitoyo, kukwaniritsidwa kwa ulosi wa Jan. 4, 1862 kunali koonekeratu bwanji. Katundu atachotsedwa, zomangira za ukapolo zinamasulidwa ndipo goli la kapolo linathyoledwa! Zinali zoonekeratu bwanji kuti Mulungu anamva mapemphero a anthu ake, ndipo anadalitsa kuyesetsa kuthetsa nkhondoyo pamene iwo anasankha kusala kosangalatsa kwa iye!
GSAM 342Umboni wa Kazembe Wakale St. John
GSAM 342.1M’kulankhula kwa Kazembe wakale John P. St. John wa ku Kansas, ku Ottawa, Ill., kumene ndinamvetsera masana a June 29, 1891, ananena mawu awa:—
GSAM 342.2“Sindinakhumudwepo monga ndinakhumudwira pamene [a Confederate] anatigonjetsa ku Bull Run. Koma zonsezi zinali mbali ya dongosolo la Mulungu. Tikadagonjetsa [a Confederate], andale akanakonza mtendere, ndipo Union ikanapitiriza kukhala ndi ukapolo, ndipo tikanakhala nawo mpaka lero. Kwa zaka ziwiri [a Confederate] anali ndi mwayi; koma Lincoln atapereka lamulo lodziwika la kumasula akapolo, tinatembenukira kumbali ya Mulungu, ndipo sitikanagonjetsedwa.”