Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Mutu 2 — Dongosolo la chipulumutso livumbulidwa

John Norton Loughborough

GSAM 38.1Chiyembekezo chikachedwa chimadwalitsa mtima; koma chikhumbo chikafika, chimakhala mtengo wa moyo.1 Pakuti Ambuye wa makamu wanena kuti: Kamodzinso, kwangotsala kanthawi, ndipo ndidzagwedeza kumwamba, ndi dziko lapansi, ndi nyanja, ndi mtunda wouma; ndipo ndidzagwedeza mitundu yonse, ndipo Chikhumbo cha mitundu yonse chidzafika; ndipo ndidzadzaza nyumba iyi ndi ulemerero, watero Ambuye wa makamu.2

GSAM 38.2Kuyambira nthawi imene Adamu anathamangitsidwa m’munda wa Edeni ndi kuchoka pa mtengo wa moyo, mawu amene anauza Satana okhudza mbeu ya mkazi—“Iyo idzaphwanya mutu wako”—apereka chiyembekezo cha kugonjetsedwa kotheratu kwa mdierekezi, kugwetsedwa kwa machenjera ake, ndi kubwezeretsedwanso ku mtengo wa moyo. Woyembekezeredwayo—Mbewu yolonjezedwayo—motero anakhala “Chikhumbo cha mitundu yonse.”

GSAM 38.3M’mawu amene atchulidwa pamwambapa kuchokera kwa Hagai zikuoneka kuti kubwera kwa Woyembekezeredwayo kukugwirizana ndi nthawi imene Ambuye adzagwedeza kumwamba ndi dziko lapansi. Paulo, polembera Ahebri, anaika kugwedezeka kumeneko m’tsogolo, nati, Kachiwiri ndidzagwedeza osati dziko lapansi lokha, komanso kumwamba. Ndipo mawu akuti, Kachiwiri, akutanthauza kuchotsedwa kwa zinthu zogwedezeka, monga za zinthu zopangidwa, kuti zinthu zosagwedezeka zikhale. Chifukwa chake, polandira ufumu wosagwedezeka, tikhale ndi chisomo, chimene tingatumikire Mulungu movomerezeka ndi ulemu ndi mantha aumulungu.3 Mawu amenewa okhudza kugwedezeka kumodzi komwe kukubwera akuoneka kuti akukuika pafupi ndi kukhazikitsidwa komaliza kwa ufumu wa Mulungu, pansi pa Khristu, Mbewu yolonjezedwayo, “Chikhumbo cha mitundu yonse.”

GSAM 39.1Kubwezeretsedwa kumene kudzachitidwa kudzera mwa Khristu kungawonekere bwino m’masiku otsiriza ano kwa onse amene ali ndi Baibulo lonse lotseguka pamaso pawo. Sizinatero kwa anthu akale. Mawu a Ambuye anawafikira, lamulo pa lamulo, lamulo pa lamulo; mzere pa mzere, mzere pa mzere; apa pang’ono, ndi apo pang’ono.4 Choncho, m’vumbulutso la dongosolo la chipulumutso kwa iwo, zinali ngati njira ya wolungama, ngati kuwala kowala, kumene kumawala mowonjezereka kufikira tsiku langwiro.5 Choncho n’zosangalatsa kwambiri kutsatira mwachidule mmene dongosolo limenelo linavumbulidwira pang’onopang’ono kwa anthu ake akale.

GSAM 39Kuchedwa Sikunavumbulutsidwe Poyamba

GSAM 39.2Ambuye sanachedwetse nthawi yomweyo chiyembekezo chawo, n’kuwadwalitsa mtima powavumbulutsira kuti zidzatenga zaka mazana ambiri asanafike pa kukwaniritsidwa kwa chiyembekezo chawo mwa Mbewu yolonjezedwayo. Kuchokera pa zochitika zolembedwa tikumvetsa kuti analoledwa kuganiza kuti mwana woyamba kubadwayo ndiye akanakhala Mbewu imeneyo; ndipo kuti posachedwa, mwanjira ina, Edeni adzabwezeretsedwa, ndipo iwo adzapezanso mwayi wofikira pa mtengo wa moyo. Kaini atabadwa, Hava anafuula kuti, Ndapeza munthu kwa Ambuye.6 Akatswiri ena a Chihebri amanena kuti mawuwo akamasuliridwa kwenikweni ndi mokwanira amati, Ndapeza munthu, Ambuye. Ndiko kuti, uyu ndiye Mbewu imene idzagwire ntchito yaulemu imeneyi yogonjetsa Satana. Palibe cholembedwa cha mawu oterowo kuchokera kwa Hava pamene Abele anabadwa. Iye akanatha, ndipo mwachibadwa akanaganiza, kuti woyamba kubadwa ndiye amene adzakwaniritsa lonjezolo. Chiyembekezo chake chiyenera kuti chinagwa, ngakhale kufa, pamene khalidwe la Kaini linayamba kuonekera, ndipo anaona njira yake yoipa imene potsirizira pake inachititsa kuti aphe m’bale wake. Abele asanaphedwe, ayenera kuti analandira kuwala ndi chidziwitso chokhudza nsembe yam’tsogolo imene idzaperekedwe chifukwa cha iwo; chifukwa Abele, ataphunzitsidwa ndi Mulungu, anabweretsa mwana wa nkhosa kukhala nsembe, pamene Kaini, amene anaphunzitsidwa chimodzimodzi ndi m’bale wake, anabweretsa zopereka za zipatso za m’nthaka, ndipo zimenezi zinali zosakanikirana ndi mzimu wa mkwiyo ndi nsanje. Nsembe ya Abele inali yovomerezeka kuposa ya Kaini, chifukwa inaperekedwa “mwa chikhulupiriro,” ndipo Paulo analemba za iyo kuti, Ngakhale wakufa, akulankhulabe.7

GSAM 40Kodi Seti Ndiye Mbewu?

GSAM 40.1Abele atamwalira, Seti anabadwa, ndipo chiyembekezo chinatsitsimuka; pakuti Hava anati, Mulungu wandipatsa mbeu ina m’malo mwa Abele, amene Kaini anamupha.8 Pambuyo pake Seti anawerengedwa m’ndandanda wa mibadwo kuchokera kwa Adamu. (Onani Genesis 5:3.) Kaini, woyamba kubadwadi, sanawerengedwe m’mbadwo. N’kutheka kuti Hava ankaganiza kuti Seti ndiye Mbewu yolonjezedwayo. Zikuoneka m’mbiri kuti Seti atabadwa, anthu anayamba kudzitcha ndi dzina la Ambuye. (Onani m’mphepete mwa Genesis 4:26.) Mwina anachita zimenezi poganiza kuti Seti ndiye amene adzakhale wolamulira womaliza, Ambuye, ndi kugwetsa ulamuliro wolanda wa Satana.

GSAM 40Chiyembekezo Chinakhazikika pa Nowa

GSAM 40.2M’mbiri yachidule ya zochitika kuyambira nthawi ya Adamu kufikira kubadwa kwa Nowa, palibe zambiri kuposa mndandanda wa mibadwo ya mtundu wa anthu. Nowa atabadwa (“wolungama,” malinga ndi m’mphepete), chiyembekezo chinayambiranso, ndipo anthu anati, Uyu adzatitonthoza pa ntchito yathu ndi kutopa kwa manja athu, chifukwa cha nthaka imene Ambuye watemberera.9 Mawu a Mulungu sanena mmene kapena njira imene ankayembekezera chitonthozo; koma panali chiyembekezo chakuti temberero la dziko lapansi lidzachepetsedwa mwanjira ina. Chidziwitso cha kuipa komwe kunalipo m’masiku a Nowa, pamene anthu adzadzaza dziko ndi uchimo ndi chiwawa kotero kuti mtundu wa anthu udzasesedwa padziko lapansi ndi chigumula, ndipo Nowa yekha ndi banja lake adzapulumuka chiwonongeko; komanso mfundo yakuti iye adzachenjeza dziko kwa zaka zana limodzi ndi makumi awiri za chiwonongeko chimene chikubwera, zonsezi sanauzidwe.

GSAM 41Babele Anamangidwa

GSAM 41.1Chigumulacho chitatha, anthu analangizidwa kudzera mwa Nowa kuti adzaze dziko lapansi; koma pamene anayamba kuchuluka, anakana dongosolo la Ambuye lolamulira iwo. Nimurodi anakhazikitsa ufumu wa Babele (umene pambuyo pake unatchedwa Babulo, woyamba mwa maboma a padziko lapansi).10 Patapita kanthawi anthu anayamba kumanga nsanja ya Babele, kuti adzipangire dzina ndi kuletsa kuti asabalalike padziko lonse, mosiyana kwambiri ndi zimene Ambuye anawaphunzitsa kudzera mwa Nowa. M’malo modikira moleza mtima kuti Ambuye akwaniritse zolinga zake, iwo anatenga nkhaniyo m’manja mwawo; ndipo Mulungu anasokoneza chinenero chawo, motero anabalalika.

GSAM 41Abrahamu Adzakhala Wolowa Dziko Lapansi

GSAM 41.2Tikatsatira mbiri yachidule kufikira munthu wa khumi kuchokera kwa Nowa, timapeza kuitanidwa kwa Abrahamu, amene Ambuye anati kwa iye, Dziko lonse limene ukuona, ndidzakupatsa iwe ndi mbeu yako kwamuyaya. Ndipo ndidzachulukitsa mbeu yako ngati fumbi la dziko lapansi; kotero kuti ngati munthu angathe kuwerenga fumbi la dziko lapansi, mbeu yako idzawerengedwanso. Nyamuka, yendayenda m’dzikomo m’litali ndi m’lifupi mwake; pakuti ndidzakupatsa ilo.11 Ngakhale kuti Ambuye analonjeza Abrahamu kuti adzalandira dzikolo, anamutsimikizira kuti adzafa. Paulo akunena kuti anatuluka kupita ku malo amene pambuyo pake adzalandire kukhala cholowa.12 Nkhani ya kukwaniritsidwa kwa lonjezoli mosakayikira inafotokozedwa kwa Abrahamu m’masomphenya ochokera kwa Mulungu, chifukwa anayembekezera mzinda wokhala ndi maziko, amene womanga ndi wopanga wake ndi Mulungu.13 Mu Aroma 4:13 zanenedwa kuti lonjezolo linali kuti adzakhale wolowa dziko lapansi; osati m’mene lilili panopa, koma posakhalitsa kapena pambuyo pake, atadzakhala ndi moyo kachiwiri.

GSAM 42.1Malinga ndi maganizo a munthu, Abrahamu sanathe kuona mmene mbeu yolonjezedwayo ingakhalire mbadwa yake. Choncho anapereka lingaliro lakuti Eliezere, kapitawo wake wa m’nyumba, aitanidwe mbeu. Ambuye anati, Ayi; koma adzakhala amene adzatuluka m’mimba mwako. Tsopano Ambuye anayamba kumvumbulutsira kuti ntchito yomaliza ya mbeu yake sidzakwaniritsidwa nthawi yomweyo. Anati kwa Abrahamu, Mbewu yako idzakhala mlendo m’dziko losali lawo, ndipo idzawatumikira; ndipo adzaisautsa zaka mazana anayi.... Ndipo iwe udzapita kwa makolo ako mumtendere; udzaikidwa m’ukalamba wabwino.14

GSAM 42.2Mkazi wa Abrahamu anapereka dongosolo lopanda nzeru lofulumizitsa kukwaniritsidwa kwa lonjezolo; koma Isaki atabadwa, mwana weniweni wa Abrahamu ndi Sara, mkazi wake wovomerezeka, Ambuye ananena za Ismayeli ndi amayi ake Hagara kuti, “Tulutsa kapoloyu ndi mwana wake.”

GSAM 42.3Poyesedwa kwa chikhulupiriro cha Abrahamu pa kupereka Isaki pa guwa la nsembe, iye anaphunzira phunziro lokhudza kuuka kwa akufa. Zinanenedwa za iye kuti, Anawerengera kuti Mulungu anatha kumuukitsa [Isaki], ngakhale kwa akufa; ndipo kuchokera kumeneko analandiranso iye mophiphiritsa.15

GSAM 42Mbewu Yeniyeni

GSAM 42.4Nthawi ina Abrahamu anaphunzitsidwa kuti Mbewu yeniyeni, imene mitundu yonse idzadalitsidwa kudzera mwa iyo, ngakhale kuti inali ya m’mbadwo wake wa thupi, kwenikweni idzakhala Khristu wa Mulungu; chifukwa Ambuye sananene kwa iye kuti Kwa mbewu zambiri, ngati za ambiri; koma ngati za mmodzi, Ndipo kwa Mbewu yako, amene ndi Khristu.16 Mtumwi Paulo ananenanso kuti, Malemba, poona pasadakhale kuti Mulungu adzalungamitsa anthu a mitundu ina mwa chikhulupiriro, analalikira Uthenga Wabwino kwa Abrahamu kale, nati, Mwa iwe mitundu yonse idzadalitsidwa.17 Lonjezo kwa Abrahamu linapangidwanso kwa Isaki ndi mbeu yake,18 komanso kwa Yakobo.

GSAM 42.5Popeza Yakobo anali ndi ana aamuna khumi ndi awiri, funso linayenera kubuka mwachibadwa: Kodi mzere wa Mbewu yeniyeni udzatsatiridwa kudzera mwa ndani? M’umboni wouziridwa umene Yakobo anapereka wokhudza ana ake, nkhaniyo inathetsedwa kuti, Ndodo yaufumu sidzachoka kwa Yuda, kapena wopereka malamulo pakati pa mapazi ake, kufikira Silo atabwera; ndipo kwa iye kudzasonkhana anthu.19 Pokwaniritsidwa kwa zimenezi, n’koyenera kuzindikira apa kuti Aisrayeli, ngakhale anali pansi pa mitundu yosiyanasiyana, analoledwa kukhala ndi Sanhedrini yawo. Choncho Yuda—fuko la Ayuda lotchedwa choncho kuchokera kwa Yuda—anali ndi mawu ena m’boma lawo kufikira Silo (Khristu) anabweradi.

GSAM 43Nthawi Yobisika

GSAM 43.1Makolo akale anali ndi chidziwitso china chokhudza kubwezeretsedwa, komanso Mbewu yolonjezedwayo; koma nthawi imene idzabwere, kapena kutalika kwa nthawi isanabwere, inali yobisika kwa iwo. Pamene mbadwa za Yakobo zinachuluka ku Igupto, ndipo Mwasuri—Farao (Yesaya 52:4)—amene sanamudziwe Yosefe,20 anawapondereza, maganizo awo mwachibadwa anabwerera ku zaka 400 (kwenikweni 430) zimene zinatchulidwa kwa Abrahamu monga nthawi ya masautso awo ndi kukhala kwawo alendo, akuyembekeza kuti kupulumutsidwa ku zimenezi kudzabweretsa cholowa cholonjezedwa.

GSAM 43.2Mose atabadwa, makolo ake anaona kuti anali mwana wokongola.21 Ayenera kuti anapatsidwa kuwala kuti iye adzakhala, pansi pa Mulungu, mpulumutsi wa Israyeli ku ukapolo wawo wankhanza. Mosakayikira chidziwitso chimenechi chinaperekedwa kwa Mose; chifukwa ali ndi zaka makumi anayi, pamene anatsimikiza mtima kupita ndi Aisrayeli oponderezedwa ndi kuvutika nawo m’malo motchedwa mwana wa mwana wamkazi wa Farao ndi wolowa ufumu wa Igupto,22 ndipo pamene anayamba kuimira mlandu wa anthu ake ndi kupha Mwaigupto powateteza, anadabwa kwambiri kuti iwo sanazindikire ntchito yake; pakuti ankaganiza kuti abale ake akanamvetsa mmene Mulungu, kudzera mwa dzanja lake, adzawapulumutsira.23

GSAM 44.1Nthawi ya Ambuye itakwana yakuti Aisrayeli achoke ku Igupto, anachoka, ndipo pa nthawi yoloseredwayo mpaka tsiku lenilenilo. Eksodo 12:40, 41. Iwo sakanaganiza kuti Mose ndiye wolamulira wawo womaliza ndi mbeu imene lonjezolo linapangidwira, chifukwa anali wa fuko la Levi; ndipo kodi Yakobo sananene m’ulosi wake wouziridwa kuti Yuda adzakhala wolamulira wawo kufikira Silo atabwera?

GSAM 44“Ndidzamuona, Koma Osati Tsopano.”

GSAM 44.2Pamene Aisrayeli anali paulendo wopita ku Kanani, Balaki, mfumu ya Moabu (mbadwa ya Loti), anaitana Balamu kuti atemberere Israyeli. Ambuye anasandutsa temberero lake kukhala dalitso, ndipo kudzera m’menemo analandira kuwala kowonjezereka, kothandiza kuchotsa maganizo akuti kupulumutsidwa komaliza ku kulanda kwa Satana kudzachitika nthawi yomweyo atalowa ku Kanani. Nkhani ya m’Malemba imati, Balamu, m’masomphenya ochokera kwa Mulungu, anati, Ndidzamuona, koma osati tsopano; ndidzamuyang’ana, koma osati pafupi: padzatuluka Nyenyezi mwa Yakobo, ndipo Ndodo yaufumu idzauka mwa Israyeli, ndipo idzakantha ngodya za Moabu, ndi kuwononga ana onse a Seti.24

GSAM 44.3Mbewu yochuluka imeneyi imene inatuluka mwa Abrahamu Paulo ananena za iyo motere: Choncho, kuchokera mwa mmodzi, ndipo iye ali ngati wakufa, munatuluka ambiri monga nyenyezi zakumwamba pa unyinji, ndi monga mchenga wa m’mphepete mwa nyanja wosawerengeka. Onsewa anamwalira m’chikhulupiriro, osalandira malonjezo, koma atawaona ali kutali, nakhulupirira za iwo, nawakumbatira, ndi kuvomereza kuti anali alendo ndi oyendayenda padziko lapansi.25

GSAM 44.4Mtima wa Israyeli sunayenera kufooka kapena kukhumudwa chifukwa cha ulosi wa Balamu wakuti kukwaniritsidwa kwa chiyembekezo chawo kuli “osati tsopano,” kapena “osati pafupi”; chifukwa Ambuye, patangotsala nthawi yochepa ulosi umenewu usanachitike, analumbira ndi moyo wake kuti ulemerero umenewo udzafika potsiriza. Kudzera mwa Mose anati, Koma monga ndili ndi moyo, dziko lonse lapansi lidzadzazidwa ndi ulemerero wa Ambuye.26 M’masiku a mneneri Habakuku, patatha zaka 863, choonadi chomwecho chinabwerezedwanso, koma chinalankhulidwa ngati chochitika cha m’tsogolo, kuti, pakuti dziko lapansi lidzadzazidwa ndi chidziwitso cha ulemerero wa Ambuye, monga madzi aphimba nyanja.27

GSAM 45Ntchito ya Malo Opatulika Ndi Chitsanzo cha Chenicheni

GSAM 45.1Ambuye atatulutsa Israyeli ku Igupto, analengeza pamaso pa msasa wonse malamulo ake a makhalidwe, ndipo anawapatsa cholembedwa cha malamulo omwewo pa miyala, olembedwa ndi chala chake, kuti nthawi zonse awatsogolere kwa Mpulumutsi amene potsiriza adzapereka yekha nsembe chifukwa cha iwo; ndipo kuti mwa mphamvu ya magazi ake amtengo wapatali machimo awo ayeretsedwe, anamangitsa malo opatulika m’chipululu. Mose analangizidwa kupanga chihemachi, kapena malo opatulika, m’kumanga kwake konse mofanana ndendende ndi chitsanzo chimene Ambuye anam’sonyeza pa phiri.28 Ntchito ya malo opatulikawa inali mthunzi wa ntchito yeniyeni ya Khristu m’malo opatulika akumwamba.29 Pamene cholinga cha Mulungu pa zopereka ndi nsembe za malo opatulika chinali kusunga pamaso pa anthu mthunzi wa zinthu zabwino zimene zikubwera,30 khama la Satana linali kutsogolera anthu kuona nsembe yokhayo, m’malo mwa Khristu ndi ntchito yake yeniyeni, imene nsembeyo inali chitsanzo chokha. Motero anayesetsa kuwatsogolera kudalira ntchito zawo kuti apulumuke.

GSAM 45.2Chinali cholinga cha Ambuye kukhala wolamulira wa anthu ake—Aisrayeli—, kumenyera nkhondo zawo ndi kugonjetsa mitundu. Iye anali ndi njira yake yolamulirira, monga zikuonekera m’mawu otsatirawa: Atawononga mitundu isanu ndi iwiri m’dziko la Kanani, anawagawa dziko lawo mwa maere. Pambuyo pake anawapatsa oweruza kwa nthawi ya zaka pafupifupi mazana anayi ndi makumi asanu, kufikira mneneri Samueli.31

GSAM 45Israyeli Afuna Mfumu

GSAM 45.3Zikuoneka kuti Aisrayeli sanakonde njira imene Ambuye ankawalamulirira. Komabe chinali cholinga ndi chifuniro chake kuti akhale anthu apadera, osiyana ndi ena onse owazungulira. Akadatsatira malangizo ake mosamalitsa, ngakhale mitundu ikanawauza kuti, Zoonadi, mtundu waukulu uwu ndi anthu anzeru ndi ozindikira. Pakuti ndi mtundu uti waukulu chonchi, wokhala ndi Mulungu pafupi nawo monga Ambuye Mulungu wathu alili pa zonse zimene timamuitana?32

GSAM 46.1Chifukwa cha kusakhutira kwawo anapempha Samueli kuti awaikire mfumu, ndipo Ambuye anati kwa Samueli, Andikana, kuti ndisalamulire iwo.33 Iwo ananenanso kwa Samueli, mwamphamvu pang’ono kuposa poyamba, kuti, Tsopano tiikire mfumu kuti itiweruze monga mitundu yonse.34 Samueli anawaonetsa mosamala kuponderezedwa kumene kudzawagwera ngati atakhala ndi mfumu, koma komabe anthu anakana kumvera mawu a Samueli; ndipo anati, Ayi; koma tidzakhala ndi mfumu pa ife; kuti ifenso tikhale monga mitundu yonse; ndipo mfumu yathu itiweruze, ititsogolere, ndi kumenyera nkhondo zathu.35

GSAM 46.2Motero anakhala ndi mafumu owalamulira kwa zaka pafupifupi mazana asanu, poyamba ngati ufumu umodzi pansi pa Sauli, Davide, ndi Solomo; kenako unagawika kukhala maufumu awiri, Israyeli ndi Yuda. Ndi mafumu ochepa kwambiri amene anali abwino ndi olungama, koma ambiri anali oipa, n’kutsogolera anthu kupembedza mafano ndi machimo akuluakulu. Choncho anthu sanangofanana ndi mitundu yowazungulira pokhala ndi mfumu, komanso anafanana nawo pa kuipa, posiya Mulungu wa makolo awo, ndi popembedza mafano ndi magulu akumwamba.

GSAM 46.3Ambuye analankhula za ulamuliro wa mafumu umenewu kudzera m’kamwa mwa mneneri Hoseya kuti, Iwe Israyeli, wadziwononga wekha; koma mwa Ine muli thandizo lako. Ine ndidzakhala mfumu yako; ali kuti wina amene angakupulumutse m’mizinda yako yonse? Ndipo oweruza ako amene unati, Ndipatseni mfumu ndi akalonga? Ndinakupatsa mfumu mu mkwiyo wanga, ndipo ndinamuchotsa mu ukali wanga.36

GSAM 47Ufumu Wogwetsedwa

GSAM 47.1Ulamuliro wachifumu umenewu unapitiriza mpaka Akaldayo anatentha Yerusalemu, natenga ziwiya za m’kachisi, ndi kupita ndi Yuda ku ukapolo ku Babulo, kumene anakhalako zaka makumi asanu ndi awiri, monga zinanenedweratu za iwo. Pamene ulamuliro wa mafumuwo unatha, Ambuye analankhula kudzera mwa mneneri Ezekieli kwa Zedekiya, mfumu yawo yomaliza kuti: “Kalonga woipa, wonyansa wa Israeli, tsiku lako lafika, pamene mphulupulu idzatha, atero Ambuye Mulungu: Chotsa nduwira yachifumu, ndipo vula korona; sizidzakhalanso chimodzimodzi: kweza wotsika [wolamulira wa Babulo], ndi kutsitsa wokwezeka [wolamulira wodzikweza kwambiri wa fuko la Yuda]. Ndidzaigwetsa, ndidzaigwetsa, ndidzaigwetsa; ndipo sidzakhalaponso, mpaka abwere amene ali ndi ufulu wake; ndipo ndidzampatsa iye.”37

GSAM 47.2Wolamulira woyenera ameneyu, Mbewu yeniyeni, ndi Khristu. Za iye mneneri Mika analemba kuti: “Iwe, nsanja ya gulu la nkhosa, linga lolimba la mwana wamkazi wa Ziyoni, kwa iwe kudzafika, ngakhale ulamuliro woyamba [ulamuliro pa dziko lapansi, wobwezeretsedwa mwa Khristu]; ufumu udzafika kwa mwana wamkazi wa Yerusalemu.”38

GSAM 47.3Pamene Israeli anataya ndodo yachifumu, inadutsa m’manja mwa mfumu ya Babulo. Pamene anali motsatizana pansi pa ulamuliro wa Mediya ndi Perisiya, Girisi, ndi Roma, ufumuwo unagwetsedwa katatu. Mu ulamuliro wa Kaisara Augusto, mfumu ya Roma, Khristu, wolowa cholowa woyenera pa mpando wachifumu wa Davide—Mbewu yeniyeni ya mkazi, ya Abrahamu, ndi ya Davide—anabadwa, monga zinanenedweratu.

GSAM 47.4Kuti anthu adziwe kuti Wolamulira woyenerayo, Mbewu yeniyeni, anali woposa munthu wamba wakufa wokhala ndi ufumu wa kanthawi kochepa, Ambuye anauzira wamasalimo kulemba kuti: “Ndidzamuyika kukhala mwana wanga woyamba, wokwezeka kuposa mafumu a dziko lapansi. Chifundo changa ndidzasunga kwa iye kwamuyaya, ndipo pangano langa lidzakhala lolimba ndi iye. Mbewu yake ndidzayikhazikitsa kwamuyaya, ndi mpando wake wachifumu ngati masiku akumwamba.” “Mbewu yake idzakhala kwamuyaya, ndi mpando wake wachifumu ngati dzuwa pamaso panga. Udzakhazikika kwamuyaya ngati mwezi, ndi ngati mboni yokhulupirika kumwamba.”39

GSAM 48.1Mu uneneri wa Yesaya timawerenganso za Wolamulira ameneyu kuti: “Kwa ife mwana wabadwa, kwa ife mwana wamwamuna wapatsidwa; ndipo ulamuliro udzakhala pa phewa lake; ndipo dzina lake lidzatchedwa Wodabwitsa, Mlangizi, Mulungu Wamphamvu, Atate Wosatha, Kalonga wa Mtendere. Kuwonjezeka kwa ulamuliro wake ndi mtendere kudzakhala kopanda mapeto, pa mpando wachifumu wa Davide ndi pa ufumu wake, kuwuika mu dongosolo ndi kuukhazikitsa ndi chiweruzo ndi chilungamo kuyambira tsopano mpaka muyaya. Changu cha Ambuye wa makamu chidzachita izi.”40

GSAM 48Kukwezedwa kwa Enoki ndi Eliya kupita kumwamba

GSAM 48.2Pali zolembedwa za anthu a m’nthawi zakale amene anakwezedwa kupita kumwamba osalawa imfa. Za Enoki, wa chisanu ndi chiwiri kuchokera kwa Adamu, zanenedwa kuti: “anayenda ndi Mulungu; ndipo sanapezeke, chifukwa Mulungu anamutenga.”41 “Mwa chikhulupiriro Enoki anakwezedwa kuti asaone imfa; ndipo sanapezeke, chifukwa Mulungu anamukweza; pakuti asanakwezedwe anali ndi umboni uwu, wakuti anakondweretsa Mulungu.”42

GSAM 48.3Komanso, pamene Eliya ndi Elisa anali kuyenda pamodzi, “kunachitika, pamene anapitiriza kuyenda ndi kulankhulana, taonani, panawonekera galeta la moto ndi akavalo a moto, ndipo zinawalekanitsa awiriwo; ndipo Eliya anakwera kupita kumwamba ndi kamvuluvulu. Elisa anaona, ndipo anafuula kuti, Atate wanga, atate wanga, galeta la Israeli ndi okwera ake! Ndipo sanamuonenso.”43

GSAM 48.4Enoki analosera za kudza kwa Khristu monga Woweruza wa dziko lonse lapansi, ndi mawu awa: “Taonani, Ambuye akubwera ndi zikwi zambirimbiri za oyera ake, kuti achite chiweruzo pa onse, ndi kutsutsa onse osapembedza pakati pawo chifukwa cha ntchito zawo zonse zosapembedza zimene anachita mosapembedza, ndi mawu awo onse owawa amene ochimwa osapembedza analankhula motsutsana naye.”44

GSAM 49Yobu Anaphunzitsa za Kudza kwa Ambuye

GSAM 49.1Yobu, amene amaganiziridwa kuti anakhala m’nthawi ya Mose, anali ndi chidziwitso china chokhudza kudza kwa Khristu ndi kuuka kwa akufa; pakuti anati: “Laiti mawu anga akanalembedwa tsopano! Laiti akanalembedwa m’buku! Laiti akanazokotedwa ndi cholembera chachitsulo ndi mtovu pa thanthwe kwamuyaya! Pakuti ndikudziwa kuti Wowombola wanga ali ndi moyo, ndipo adzaimirira pa dziko lapansi m’tsiku lomaliza; ndipo ngakhale mphutsi ziwononge thupi ili khungu langa litawonongeka, m’thupi langa ndidzaona Mulungu; amene ndidzamuona ndekha, ndipo maso anga adzamuona, osati wina.”45

GSAM 49Mpando Wachifumu wa Davide, Mpando Wachifumu wa Ambuye

GSAM 49.2Mpando wachifumu wa Davide unatchedwa mpando wachifumu wa Ambuye. “Solomo anakhala pa mpando wachifumu wa Ambuye monga mfumu m’malo mwa Davide atate wake.”46 Ambuye “analumbira kwa iye [Davide] ndi lumbiro, kuti mwa chipatso cha m’chiuno mwake, monga mwa thupi, adzaukitsa Khristu kuti akhale pa mpando wake wachifumu; iye ataona izi kale analankhula za kuuka kwa Khristu, kuti moyo wake sunasiyidwe kumanda, ndipo thupi lake silinaone kuwonongeka.”47 Ndiponso zanenedwa za ulamuliro wa m’tsogolo wa Khristu kuti adzakhala pa mpando wachifumu wa Davide. (Onani Yesaya 9:7.) Komanso, “Mafumu a dziko lapansi anadziika okha, ndipo olamulira anakambirana pamodzi motsutsana ndi Ambuye ndi Wodzozedwa wake.... Komabe ndaika mfumu yanga pa phiri langa loyera la Ziyoni. Ndidzalengeza lamulo: Ambuye wandiuza kuti, Iwe ndiwe Mwana wanga; lero ndakubereka.”48 Komanso, “Ambuye anati kwa Ambuye wanga, Khala kudzanja langa lamanja, kufikira ndikaike adani ako pansi pa mapazi ako.”

GSAM 49Ayuda Anasokonezeka

GSAM 49.3Malemba amenewa anasokoneza Ayuda. Panali funso limene sakanatha kulithetsa: ngati Davide anamutchula kuti Ambuye, ndiye anali mwana wake bwanji? Akanakhala bwanji mwana wobadwa mwa mbewu ya Davide, komabe kukhala Imanueli—Mulungu ali nafe? Koma Yesaya, mneneri wawo, ananena kuti: “Namwali adzakhala ndi pakati, nadzabala mwana wamwamuna, nadzamutcha dzina lake Imanueli.”49

GSAM 50.1Khristu ankadziwa bwino funso limene lidzatseke pakamwa Afarisi otsutsa; chifukwa chake anawafunsa kuti: “Mukuganiza chiyani za Khristu? Ndi mwana wa ndani? Iwo anati kwa iye, Mwana wa Davide. Iye anati kwa iwo, Nanga Davide mu mzimu amamutcha bwanji Ambuye, ponena kuti, Ambuye anati kwa Ambuye wanga, Khala kudzanja langa lamanja, kufikira ndikaike adani ako pansi pa mapazi ako? Choncho ngati Davide amamutcha Ambuye, ndiye mwana wake bwanji?”50

GSAM 50.2Nkhani imeneyi yatchulidwanso mu Masalimo 45:6, 7 kuti: “Mpando wako wachifumu, Mulungu, ndi wamuyaya; ndodo yachifumu ya ufumu wako ndi ndodo yolungama. Umakonda chilungamo, ndipo umadana ndi zoipa; chifukwa chake Mulungu, Mulungu wako, wakudzoza ndi mafuta a chimwemwe kuposa anzako.”51 Ndi Malemba amenewa m’maganizo, Ayuda ayenera kuti anali ndi malingaliro apamwamba pa khalidwe la Wolamulira ndi Wobwezeretsa wam’tsogolo. Sizingakhale zina.

GSAM 50Mbewu Yochokera kwa Mulungu

GSAM 50.3Malangizo atsatanetsatane anaperekedwa okhudza Khristu ndi kubadwa kwake, pakuti Ambuye kudzera mwa mneneri Mika anasonyeza chiyambi chake chaumulungu, ndiponso mudzi waung’ono umene adzabadwiramo: “Koma iwe, Betelehemu Efrata, ngakhale uli wochepa pakati pa zikwi za Yuda, kuchokera mwa iwe adzatulukira kwa Ine amene adzakhale wolamulira mu Israeli; amene kutuluka kwake kunali kuyambira kale, kuyambira nthawi zosatha” (m’mphepete, Chihebri, “kuyambira masiku a muyaya”).52

GSAM 50Kuwonekera kwa Kukhalapo kwa Mulungu mu Shekina ndi Mtambo

GSAM 50.4Pambuyo pake m’mbiri ya Aisrayeli, pamene Solomo anamaliza kumanga kachisi, amene ananena kuti uyenera kukhala “waukulu kwambiri,” shekina ya ulemerero wa Mulungu inakhala pakati pa akerubi pamwamba pa mpando wachifundo. Zolembazo zimati pa kupatulira kachisi, ansembe atatuluka m’malo opatulika, “mtambo unadzaza nyumba ya Ambuye, kotero ansembe sanathe kuimirira kutumikira chifukwa cha mtambowo; pakuti ulemerero wa Ambuye unadzaza nyumba ya Ambuye.”53 Kukhalapo kwa Ambuye m’kachisi ameneyu kunaonekera pamaso pa anthu mu mtambo wa ulemerero. Ambuye anayankha pemphero la Solomo pa nthawiyi, nati kwa iye: “Ndamva pemphero lako, ndipo ndasankha malo awa kwa Ine kukhala nyumba yoperekera nsembe.”54

GSAM 51.1Anthu anachimwa—analowa m’kupembedza mafano—ndipo chifukwa chake mzinda wawo ndi malo opatulika zinakhala bwinja kwa zaka makumi asanu ndi awiri. Atatuluka mu ukapolo, kachisi anamangidwanso pansi pa dzanja la Zerubabele. Ngakhale anali wochepa mu ulemerero kuposa amene Solomo anamanga, Ambuye ananena za iye kudzera mwa mneneri wake kuti: “Ulemerero wa nyumba iyi yomaliza udzakhala waukulu kuposa wa yoyamba.”55 Nyumba imeneyi inakongoletsedwa ndi Herode, ndipo m’mabwalo ake Mpulumutsi ankaphunzitsa. Nyumba yoyamba inali ndi mtambo wa ulemerero woimira Ambuye, koma m’nyumba yachiwiri munabwera Mpulumutsi mwiniwake, Mlengi wa zinthu zonse.

GSAM 51Ulamuliro Waulemerero wa Mphukira ya Jese

GSAM 51.2Kwa oyembekezera ndi odikira a m’tsiku la Yesaya, zisonyezero za zinthu zaulemerero zokhudzana ndi chiwombolo chomaliza m’maulosi ake ziyenera kuti zinali gwero la mphamvu ndi chilimbikitso. Maulosi amenewa anafotokozanso momveka bwino kwambiri mzere umene Mpulumutsi woyembekezeredwayo adzachokerako, kuti: “Ndipo padzatuluka nthambi m’tsinde la Jese, ndipo nthambi idzamera m’mizu yake; ndipo mzimu wa Ambuye udzakhazikika pa iye, mzimu wa nzeru ndi luntha, mzimu wa uphungu ndi mphamvu, mzimu wa chidziwitso ndi kuopa Ambuye; ndipo udzamupatsa luntha lofulumira poopa Ambuye; ndipo sadzaweruza monga mwa kuona kwa maso ake, kapena kudzudzula monga mwa kumva kwa makutu ake; koma adzaweruza osauka ndi chilungamo, ndi kuweruza mwachilungamo mokomera ofatsa a dziko lapansi; ndipo adzamenya dziko lapansi ndi ndodo ya pakamwa pake, ndipo ndi mpweya wa milomo yake adzapha oipa.”56

GSAM 52Kuuka kwa Akufa Kuphunzitsidwa ndi Aneneri

GSAM 52.1Mneneri Yesaya anaphunzitsanso chiphunzitso cha kuuka kwa akufa, m’mawu olimbikitsa awa: “Pa phiri ili Ambuye wa makamu adzakonzera anthu onse phwando la zakudya zonenepa, phwando la vinyo wokalamba pa zotsalira za kuwira kwake, zakudya zonenepa zodzaza mafuta, ndi vinyo wokalamba woyeretsedwa bwino. Ndipo pa phiri ili adzawononga nkhope ya chophimba chimene chaphimba anthu onse, ndi nsalu yophimba imene yaphimbira mitundu yonse. Adzameza imfa m’chigonjetso; ndipo Ambuye Mulungu adzapukuta misozi pa nkhope zonse, ndi kuchotsa chitonzo cha anthu ake pa dziko lonse; pakuti Ambuye wanena. Ndipo tsiku limenelo adzanena kuti, Taonani, uyu ndiye Mulungu wathu; tamuyembekezera, ndipo adzatipulumutsa; uyu ndiye Ambuye; tamuyembekezera, tidzakondwera ndi kusangalala m’chipulumutso chake.”57

GSAM 52Ufumu wa Dziko Lapansi Latsopano

GSAM 52.2Mneneri yemweyo akunena kuti ulamuliro womaliza udzakhazikitsidwa pa dziko lapansi lokonzedwanso: “Pakuti taonani, ndikulenga miyamba yatsopano [miyamba ya mumlengalenga] ndi dziko lapansi latsopano; ndipo zakale sizidzakumbukiridwanso, kapena kubwera m’maganizo [m’mphepete, Chihebri, “kubwera pa mtima,” kutanthauza kukhumbiridwanso]. Koma sangalalani ndi kukondwera kwamuyaya ndi zimene ndikulenga; pakuti taonani, ndikulenga Yerusalemu kukhala chisangalalo, ndi anthu ake kukhala chimwemwe. Ndipo ndidzakondwera ndi Yerusalemu, ndi kusangalala ndi anthu anga; ndipo mawu a kulira sadzamvekanso mmenemo, kapena mawu a kufuula. Sipadzakhalanso kumeneko [kuyambira nthawi imene dziko latsopano lalengedwa] mwana wa masiku ochepa [mwana wa moyo waufupi], kapena munthu wokalamba amene sanakwanitse masiku ake [ukalamba wa msanga]; pakuti mwana adzafa ali ndi zaka zana [m’masiku amene anthu ankafika zaka mazana asanu ndi anayi, ana ankatha kukhala ndi zaka zana]; koma wochimwa wa zaka zana [m’zaka zomaliza za moyo wa zaka zana] adzatembereredwa. [Amene adzafa pa nthawi imene dziko latsopano lidzabweretsedwa ndiwo amene adzawonongeka mu “chiwonongeko cha anthu osapembedza.” 2 Petro 3:7.] Ndipo adzamanga nyumba ndi kukhalamo; adzabzala minda ya mpesa ndi kudya zipatso zake. Sadzamanga kuti wina akhalemo; sadzabzala kuti wina adye; pakuti monga masiku a mtengo [mtengo wa moyo, Septuaginti] ali masiku a anthu anga, momwemonso osankhidwa anga adzasangalala kwa nthawi yaitali ndi ntchito ya manja awo.”58

GSAM 53.1Ezekieli anaona patali m’nthawi mpaka kuuka kwa akufa. Kudzera mwa iye Ambuye akunena kuti: “Taonani, inu anthu anga, ndidzatsegula manda anu, ndipo ndidzakutulutsani m’manda anu, ndi kukulowetsani m’dziko la Israeli.”59

GSAM 53“Iye Ananyamula Zowawa Zathu”

GSAM 53.2Kwa Yesaya, mneneri wa uthenga wabwino, kunaululidwa mokwanira kwambiri mayesero, zowawa, ndi imfa ya Mpulumutsi chifukwa cha anthu. Mneneriyo anati: “Ndani amene wakhulupirira uthenga wathu? Ndipo mkono wa Ambuye waululidwa kwa ndani? Pakuti adzakula pamaso pake ngati chomera chofewa, ndi ngati muzu m’dziko louma; analibe maonekedwe kapena kukongola; ndipo pamene tidzamuona, panalibe kukongola kumene tikanafuna. Ananyozedwa ndi kukanidwa ndi anthu; munthu wa zowawa, wozolowera chisoni; ndipo, titero kunena, tinabisa nkhope zathu kwa iye; ananyozedwa, ndipo sitinamuyese kanthu. Zowonadi iye ananyamula zowawa zathu, ndi kunyamula chisoni chathu; komabe tinamuyesa wamenyedwa, wokwapulidwa ndi Mulungu, ndi wozunzidwa. Koma anavulazidwa chifukwa cha zolakwa zathu, anaphwanyidwa chifukwa cha mphulupulu zathu; chilango cha mtendere wathu chinali pa iye; ndipo ndi mikwingwirima yake tachiritsidwa.”60

GSAM 53.3Kodi zinthu zodabwitsa zimenezi zidzachitika m’tsiku langa? anthu, pamodzi ndi mneneri, akanatha kufunsa. Yankho likanakhala lakuti, Sikuti zidzachitika tsopano; nthawi ya kudza kwa Mpulumutsi wamkuluyu sinakwanebe; koma mneneriyo anati: “Maso ako adzaona Mfumu mu kukongola kwake; adzaona dziko lakutali kwambiri.”61

GSAM 54Maulosi a Danieli Akuulula Zam’tsogolo

GSAM 54.1Komabe, kudzera mwa mneneri Danieli ndi pamene Ambuye anayamba kuphunzitsa anthu ake za maufumu otsatizana amene adzauke ndi kulamulira mpaka kukhazikitsidwa kwa ufumu wake wamuyaya, ndi kuulula nthawi yapadera kuyambira chochitika chimene chinali chisanachitike mpaka kuonekera kwenikweni ndi kudulidwa kwa Mesiya. Kutanthauzira kwa loto la Nebukadinezara kunaulula kuti maufumu anayi amene adzalamulira dziko lapansi adzachepa mphamvu ndi ulemerero mogwirizana ndi kuchepa kwa mtengo wa golide, siliva, mkuwa, ndi chitsulo; ndipo potsiriza mkhalidwe wosweka ndi wogawanika wa maufumowo udzakhala ngati kusweka kwa chitsulo chosakanizidwa ndi dothi la matope. Kenako kudzabwera ufumu wakumwamba, umene udzatsatira kuchepetsedwa kwa maufumuwo amene adzakhala ngati mankhusu a pa malo opunthira tirigu m’chilimwe, kotero kuti sipadzapezeka malo awo; pamene ufumu wa Mulungu udzadzaza dziko lonse lapansi.

GSAM 54.2Kenako, m’masomphenya a chaputala chachisanu ndi chiwiri, pansi pa zizindikiro za zirombo zinayi zazikulu, nkhani yomweyo inafotokozedwanso, ndipo zina za maufumowo zinaperekedwa. Mu chaputala ichi munatsatiridwa ntchito ndi mbiri ya mphamvu ya “nyanga yaing’ono” imene idzauke pambuyo pogawidwa kwa ufumu wachinayi kukhala zigawo khumi, kugwetsa kapena kugonjetsa zitatu mwa izo kuti idzikhazikitse kukhala wolamulira wauzimu pa zonse. Mphamvu ya papa imeneyi idzapitiriza m’kugawanika ndi kufooka kwa ufumu wachinayi, ngakhale kwa zaka 1260. Choncho zinaululidwa zochitika zofikira nthawi imene Khristu adzalandira ufumu kwa Atate wake, ndi kuupereka kwa oyera a Wam’mwambamwamba; ufumu umene potsiriza udzalamulira dziko lonse, ndipo udzakhala kwamuyaya.

GSAM 55Masiku 2300

GSAM 55.1Mu chaputala chachisanu ndi chitatu cha Danieli, m’masomphenya a nkhosa yamphongo, mbuzi, ndi “nyanga yaing’ono imene inakula kwambiri,” mneneri anabweretsedwanso mpaka ku mapeto a nthawi. M’mavesi 13 ndi 14 chidwi chake chinaitanidwa ku nthawi—masiku 2300—ofikira ku chiweruzo. Iyi inali nthawi yayitali, ndipo mneneriyo anazindikira choncho; pakuti mngelo anamuuza kuti masomphenyawo anali a masiku ambiri. Panalibe tsiku limene linaperekedwa poyambira masikuwo, choncho anatseka chaputalacho ponena kuti: “Ndinadabwa ndi masomphenyawo; koma palibe amene anamvetsa.”

GSAM 55Masabata Makumi Asanu ndi Awiri Kufikira kwa Mesiya

GSAM 55.2Chaputala chachisanu ndi chinayi chimanena za mngelo amene anabwera kwa Danieli, poyankha pemphero lake, kuti amupatse luso ndi kumvetsa. Anamudziwitsa za nthawi ya masabata makumi asanu ndi awiri. Masabata makumi asanu ndi limodzi mphambu asanu ndi anayi a zaka amenewa [monga tikuuzidwa, tanthauzo la mawu akuti shevooim, omasuliridwa kuti “masabata”] adzafika kwa Mesiya. Malo amene nthawiyo inayenera kuyambira, “lamulo lobwezeretsa ndi kumanganso Yerusalemu,” linali lisanaperekedwe. Funso limabuka: Danieli akanadziwa bwanji kumene masabata makumi asanu ndi limodzi mphambu asanu ndi anayi adzathere? Mu chaputala cha khumi ndi chiwiri funso la nthawi linaganizidwanso, ndipo pa funso lake lakuti, “Kodi mapeto a zinthu zimenezi adzakhala chiyani?” anauzidwa kupita njira yake, pakuti mawuwo “anatsekedwa ndi kusindikizidwa kufikira nthawi ya mapeto,” pamene “anzeru adzamvetsa.”

GSAM 55.3Mosakayikira funso la nthawi limeneli ndi limodzi mwa zochitika zimene mtumwi Petro akunena pamene akuti: “Za chipulumutso chimenechi aneneri anafufuza ndi kufunafuna mwakhama, amene analosera za chisomo chimene chidzabwera kwa inu; akufufuza kuti ndi nthawi iti kapena mtundu wanji wa nthawi umene Mzimu wa Khristu umene unali mwa iwo unali kuwonetsa, pamene unachitira umboni kale za zowawa za Khristu ndi ulemerero umene udzatsatira.”62

GSAM 56Tsogolo la Osapembedza

GSAM 56.1Malaki, mneneri womaliza wa Chipangano Chakale, anasiya kufotokoza kochititsa mantha za kuwonongedwa komaliza kwa oipa: “Taonani, tsiku likubwera limene lidzayaka ngati ng’anjo; ndipo onse odzikuza, inde, onse ochita zoipa, adzakhala ngati udzu; ndipo tsiku likubweralo lidzawawotcha, atero Ambuye wa makamu, kotero kuti silidzawasiya muzu kapena nthambi. Koma kwa inu oopa dzina langa, Dzuwa la chilungamo lidzatuluka ndi machiritso m’mapiko ake; ndipo mudzatuluka ndi kukula ngati ana a ng’ombe a m’khola. Ndipo mudzapondereza oipa; pakuti adzakhala phulusa pansi pa mapazi anu tsiku limene ndidzachita izi, atero Ambuye wa makamu.”63

GSAM 56.2Ndi mfundo zonsezi zolembedwa mu Chipangano Chakale m’manja mwa Aisrayeli, zikuwafotokozera mbali zambiri za dongosolo la chipulumutso, chidwi cha ophunzira akhama a mawu chiyenera kuti chinali chachikulu pamene anaona ndi kuzindikira kuti akuyandikira nthawi imene Mbewu yolonjezedwayo idzabwera. Pamene unyinji, ndiponso amene ankawerenga Malemba m’masunagoge Sabata lililonse, analephera kumvetsa mawuwo (Machitidwe 13:27), anthu opembedza ndi ophunzira, amene anafufuza Malemba mokhulupirika motsogozedwa ndi Mzimu, mosakayikira anapemphera mwakhama, monga anachitira mtumwi Yohane m’nyengo ino kuti, “Bwerani, Ambuye Yesu, ndipo bwerani msanga.”

Notes

  1. Miyambo 13:12. ↩
  2. Hagai 2:6, 7. ↩
  3. Ahebri 12:26-28. ↩
  4. Yesaya 28:13. ↩
  5. Miyambo 4:18. ↩
  6. Genesis 4:1. ↩
  7. Ahebri 11:4. ↩
  8. Genesis 4:25. ↩
  9. Genesis 5:29. ↩
  10. Genesis 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Genesis 13:15-17. ↩
  12. Ahebri 11:8. ↩
  13. Ahebri 11:10. ↩
  14. Genesis 15:13-15. ↩
  15. Ahebri 11:19. ↩
  16. Agalatiya 3:16. ↩
  17. Agalatiya 3:8. ↩
  18. Genesis 28:13, ↩
  19. Genesis 49:10. ↩
  20. Eksodo 1:8; Machitidwe 7:18, ↩
  21. Ahebri 11:23. ↩
  22. Onani *Mbiri Zakale za Ayuda* ya Josephus, Buku 2, chaputala 9, ndime 7; *Mzimu wa Ulosi*, voliyumu 1, masamba 165, 166. ↩
  23. Machitidwe 7:25. ↩
  24. Numeri 24:17. ↩
  25. Ahebri 11:12, 13. ↩
  26. Numeri 14:21. ↩
  27. Habakuku 2:14. ↩
  28. Eksodo 25:40; 26:30; 27:8; Machitidwe 7:44. ↩
  29. Ahebri 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Ahebri 10:1, ↩
  31. Machitidwe 13:19, 20. ↩
  32. Deuteronomo 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samueli 8:7. ↩
  34. 1 Samueli 8:5. ↩
  35. 1 Samueli 8:19, 20. ↩
  36. Hoseya 13:9-11. ↩
  37. Ezekieli 21:25-27. ↩
  38. Mika 4:8. ↩
  39. Masalimo 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Yesaya 9:6, 7. ↩
  41. Genesisi 5:24. ↩
  42. Ahebri 11:5. ↩
  43. 2 Mafumu 2:11, 12. ↩
  44. Yuda 1:14-15. ↩
  45. Yobu 19:23-27. ↩
  46. 1 Mbiri 29:23. ↩
  47. Machitidwe 2:30, 31. ↩
  48. Masalimo 110:1. ↩
  49. Yesaya 7:14. ↩
  50. Mateyu 22:42-45; Masalimo 110:1. ↩
  51. Ahebri 1:8, 9. ↩
  52. Mika 5:2. ↩
  53. 1 Mafumu 8:10, 11. ↩
  54. 2 Mbiri 7:12. ↩
  55. Hagai 2:9. ↩
  56. Yesaya 11:1-4. ↩
  57. Yesaya 25:6-9. ↩
  58. Yesaya 65:17-22. ↩
  59. Ezekieli 37:12. ↩
  60. Yesaya 53:1-5. ↩
  61. Yesaya 33:17. ↩
  62. 1 Petro 1:10, 11. ↩
  63. Malaki 4:1-3. ↩

Note

Back