Mutu 6 — Uthenga ndi amithenga
GSAM 108.1“Lemba masomphenyawo, uwafotokoze momveka pa mapale, kuti amene awawerenga athe kuthamanga. Pakuti masomphenyawo akali a nthawi yoikidwiratu, koma pa mapeto adzalankhula, sadzanama; ngakhale achedwa, uwadikire; pakuti adzafika ndithu, sadzazengereza.”1
GSAM 108.2“Ndipo ndinaona mngelo wina akuwuluka pakati pa mlengalenga, ali nawo Uthenga Wabwino wosatha woti aulalikire kwa iwo akukhala pa dziko lapansi, ndi kwa mtundu uliwonse, ndi fuko lililonse, ndi chinenero chilichonse, ndi anthu onse, akunena ndi mawu aakulu, Muopeni Mulungu, nimupatse ulemerero; pakuti nthawi ya chiweruzo chake yafika; ndipo mulambireni iye amene anapanga kumwamba, ndi dziko lapansi, ndi nyanja, ndi akasupe a madzi.”2
GSAM 108.3Amene analengeza za kudza kwachiwiri ananena kuti “masomphenya” amenewa pamodzi ndi nthawi yawo “yoikidwiratu,” imene mneneri Habakuku anatchula, anaphatikizapo masomphenya a maulosi a Daniyeli ndi a wolemba Chivumbulutso. Anawafotokoza momveka kwambiri mwa kuwajambula pa matchati awo a uneneri, kotero kuti amene anawerenga kumasulira kwake akanathadi “kuthamanga” ndi kukauza ena zimenezo.
GSAM 108Uthenga wa Nthawi Yotsimikizika
GSAM 108.4Kulengeza kwa anthu a Adventist sikunali kokha kunena zimene Paulo ananena pamaso pa Felike, “Chilungamo, kudziletsa, ndi chiweruzo chimene chikubwera;” komanso sikunali kunena mawu a Martin Luther, amene, atamaliza kumasulira Baibulo, akuti ananena atatsala pang’ono kufa kuti, “Ndatsimikiza kuti chiweruzo sichili kutali; inde, kuti Ambuye mwini sadzakhala kutali kwa zaka zoposa mazana atatu enanso.” Komanso sikunali kunena mawu a John Wesley, pamene anati “ankaganiza kuti zaka chikwi zikhoza kuyamba m’zaka pafupifupi zana limodzi.” A Adventist ananena kuti anali kupereka uthenga woimiridwa mwa chizindikiro mu Chivumbulutso 14:6, 7, “Nthawi ya chiweruzo chake yafika,” ndi mfuu ya mu Chivumbulutso 10:6, “Nthawi sidzakhalaponso.” Ulosi wotere sukanakwaniritsidwa ndi kulengeza chochitika chimene “chidzabwera,” chikubwera “m’zaka mazana atatu,” kapena “m’zaka zana limodzi,” koma m’nthawi yotsimikizika, yakuti “yafika.” Uthenga woterewu, wotsimikizika monga momwe maulosi ali pamwambawa amafunira, ndi umene anthu a Adventist analengeza ku dziko lonse lapansi.
GSAM 109Chiweruzo pa Kudza kwa Khristu
GSAM 109.1Pamene uthenga umenewu unayamba kulengezedwa, chipembedzo chilichonse chachikhristu chinkakhulupirira kuti chiweruzo chidzachitika pa kudza kwachiwiri kwa Khristu. Choncho anthu amene, m’mikhalidwe imeneyo, anali kupereka uthenga wakuti nthawi ya chiweruzo yafika, uku akukhulupirira zimenezi, anafunikiradi kulengeza za kudza kwachiwiri kwa Khristu. Ndipotu, chimene chinapatsa uthengawo mphamvu ndi kukhudza anthu koposa zonse chinali kulengeza nthawi yotsimikizika. Poyamba ananena kuti mapeto a dziko adzafika pa nthawi ina mu “chaka chachiyuda” cha 1843, ndipo kuti chimenechi chinali m’nyengo ya pakati pa 21 Malichi, 1843, ndi 21 Malichi, 1844. Nthawi imeneyi itadutsa, timamva m’magazini ya Mfuu ya Pakati pa Usiku ya chaka cha 1844 kuti tsiku lenileni linaikidwa lakuti nthawi za uneneri zidzathera. Limeneli linali tsiku lakhumi la mwezi wachisanu ndi chiwiri wachiyuda, logwirizana ndi 22 Okutobala, 1844.
GSAM 109Kuwerengera Masiku 2300
GSAM 109.2Maziko a nthawiyo—1843—anali masiku 2300 a mu Daniyeli 8. Ananena kuti popeza “masiku” amenewa anali ogwirizana ndi maulosi amene nyama zinasankhidwa kuimira maufumu, “masiku” ayenera kugwiritsidwa ntchito monga zizindikiro zoimira zaka, mogwirizana ndi kumasulira kwa Ambuye kwa nthawi ya zizindikiro, monga kwaperekedwa mu Numeri 14:34 ndi Ezekieli 4:5, 6; kuti masabata makumi asanu ndi awiri—masiku 490—a mu Daniyeli 9 anayenera kukhala mbali yoyamba ya masiku 2300, ndi kuti nyengo ziwirizi zinayambira pamodzi. Chochitika choperekedwa mu Daniyeli 9, chosonyeza chiyambi cha masabata makumi asanu ndi awiri, chinali “kutuluka kwa lamulo lakubwezeretsa ndi kumanga Yerusalemu.” Lamulo limenelo linatuluka m’chaka chachisanu ndi chiwiri cha Artaxerxes Longimanus, mu 457 Khristu asanabadwe, monga zalembedwa mu Ezara 7.
GSAM 110.1Kuti ili linali tsiku lolondola la chiyambi cha masabata makumi asanu ndi awiri kunatsimikizidwa ndi mfundo yakuti patapita masabata makumi asanu ndi limodzi mphambu asanu ndi anayi ndendende—zaka 483—kuchokera mu 457 Khristu asanabadwe, kapena kuti mu 27 Khristu atabadwa, Khristu anabatizidwa ndi Yohane ndi kuyamba utumiki wake, akunena kuti, “Nthawi yakwanira,”3 ndi zina zotero. Kuyamba kwa utumiki wa Khristu mu 27 Khristu atabadwa, kupachikidwa kwake patapita zaka zitatu ndi theka kuchokera pa nthawiyo, “pakati [m’katikati] pa sabata [la makumi asanu ndi awiri],” kutha kwa ntchito yapadera pakati pa Ayuda mu 34 Khristu atabadwa, ndi kutembenuka posakhalitsa kwa Saulo, mtumwi kwa Amitundu, zinatsimikiza kuti masabata makumi asanu ndi awiri anathadi pa nthawi imeneyo, motero kuti anayamba mu 457 Khristu asanabadwe. Anawerengera motere: Pa 2300 chotsapo 457, ndipo pamatsala 1843. Ndipo popeza zaka 457 zinali Khristu asanabadwe, timafika pa mapeto a 1843 monga mapeto a masiku 2300.
GSAM 110Zimene Otsutsa Anavomereza
GSAM 110.2Zanenedwa moona kuti “zovomereza choonadi zochokera pakati pa otsutsa ake zimapereka umboni wapamwamba koposa.” Palibe aliyense wa otsutsa uthenga wa kudza kwachiwiri amene anasonyezapo kuti chiweruzo chofufuza cha anthu a Ambuye chinali chochitika choti chichitike Khristu asanadze; koma pa mfundo imeneyi ankaganiza mofanana ndi a Adventist. Monga umboni wa mawu amenewa, tikugwira mawu a otsutsa awiri otchuka.
GSAM 110.3Bambo N. Colver, akulalikira m’nyumba yopemphereramo ya pa Marlboro Street, ku Boston, mu 1842, motsutsa a Adventist, anati:—
GSAM 111.1“Ngati masiku amenewa ndi zaka, dziko lidzatha mu 1843; mwana aliyense wa pasukulu angathe kuona zimenezi; pakuti ngati 490 anatha pa imfa ya Khristu, masiku 2300 adzatha mu 1843; ndipo dziko liyenera kutha, pokhapokha ngati pangasonyezedwe kuti chochitika china ndicho chiyenera kuchitika, ndipo sindikuona mmene zimenezo zingachitikire.”
GSAM 111.2Pulofesa Stuart, pa nthawi yofanana ndi imeneyi, anati:
GSAM 111.2“Ndi chinthu chodabwitsa kuti omasulira ambiri kwambiri m’mayiko a ku England ndi America akhala kwa zaka zambiri akuzolowera kumvetsa masiku otchulidwa mu Daniyeli ndi Chivumbulutso monga zoimira, kapena zizindikiro za zaka. Ndavutika kupeza kumene unayambira mwambo umenewu wofala, ndinganene kuti pafupifupi wa onse.”
GSAM 111Umboni wa Pulofesa Bush
GSAM 111.3Pulofesa Bush anati: “Aliyense amene amatsutsa Bambo Miller pa mfundo yake ya nthawi, amamutsutsa pa mfundo yake yamphamvu koposa. Nthawi yake ndi yolondola; koma akulakwitsa pa chochitika chimene chiyenera kuchitika.” Bush anali wokhulupirira kuti dziko lonse lidzatembenuka Khristu asanadze. Chiphunzitso chake chinali chakuti zaka chikwi zidzayamba mu 1844.
GSAM 111.4Atumiki a chikhulupiriro cha kudza kwachiwiri anaphunzitsa m’maulaliki awo a poyera kuti mbiri ya dziko inasonyeza kuti mitundu yosiyanasiyana inali ndendende m’mkhalidwe woimiridwa ndi fano la mu Daniyeli 2, pamene mwala unayenera kugunda fanolo pa mapazi, ndi Mulungu wakumwamba kukhazikitsa ufumu wake; ndi wa mu mutu 7, pamene “ufumu ndi ulamuliro ndi ukulu wa ufumu wa pansi pa thambo lonse zidzaperekedwa kwa oyera a Wam’mwambamwamba.” Anawauzanso anthu kuti aone kuti zizindikiro—za m’chilengedwe, za maulamuliro, ndi za makhalidwe a anthu—zinali chimodzimodzi ndi zimene Malemba ananeneratu kuti zidzaoneka pamene Ambuye adzakhala atatsala pang’ono kuonekera.
GSAM 111Zodabwitsa Kumwamba
GSAM 111.5Ambuye akunena kudzera mwa mneneri Yoweli kuti: “Ndidzaonetsa zodabwitsa kumwamba ndi pa dziko lapansi, mwazi, ndi moto, ndi zipilala za utsi. Dzuwa lidzasanduka mdima, ndi mwezi mwazi, lisanafike tsiku lalikulu ndi lowopsa la Ambuye.”4 A Adventist anakhulupirira ndi kuphunzitsa kuti kuwala kwa kumpoto kwa zaka mazana angapo zapitazo (komwe kawirikawiri kumatchedwa zowala za kumpoto) kunali “moto ndi zipilala za utsi” zogwirizana ndi zimene mneneriyo anatchula; ndipo malinga ndi chidziwitso chabwino koposa chimene chingapezeke m’mbiri (tikutchula Buku la Chidziwitso cha Mitundumitundu la Edinburg monga umboni), kunali kosaoneka kawirikawiri nyengo imeneyi isanafike.
GSAM 112.1Choncho, pamene uthenga wa kudza msanga kwa Ambuye unali kupita ku madera akutali koposa a dziko lapansi, zizindikiro zinaonekera kumwamba, zomwe zinapatsa choonadi mphamvu ndi kukopa chidwi cha anthu.
GSAM 112.2Pa 25 Januwale, 1837, kuwala kwa kumpoto kooneka ngati moto kunaonekera mokongola kwambiri, ndipo kunaoneka kuti kunatsogolera maganizo a anthu ambiri molunjika ku ulosi wa mneneri Yoweli wa zimene zidzachitike tsiku lalikulu la Ambuye lisanafike. Kufotokoza kotsatiraku kwa chochitikacho kwachokera m’nyuzipepala ya Wolengeza Zamalonda wa New York ya 22 Okutobala, 1839. Kukugwirizana ndendende ndi mmene wolembayu anaonera chochitikacho ku Victor, m’chigawo cha Ontario, N.Y.
GSAM 112Kuwala kwa Kumpoto Kooneka Ngati Moto kwa 1837
GSAM 112.3“Madzulo a pa 25 Januwale, 1837, zinthu zodabwitsa zomwezi [kutanthauza kuwala kwa kumpoto] zinaonekera m’madera osiyanasiyana a dziko, monga mosakayika owerenga athu akukumbukira. Kumene nthaka inali itakutidwa ndi chipale chofewa, choonekacho chinali chachikulu ndi ‘chowopsa’ m’njira yosadziwika kale. Pa malo ena, pafupi ndi phiri, anthu amene anaona chochitikacho anatiuza kuti chinkaoneka ngati ‘mafunde a moto akutsika pa phirilo,’ ndipo kawirikawiri, malinga ndi zimene tinamva, chipale chofewa chimene chinakuta nthaka chinkaoneka ngati moto wosanganikirana ndi mwazi, pamene pamwambapo (monga mtumwi akunenera), ‘kumwamba kuli moto,’ kunkafanana kwambiri ndi kufotokoza kwa uneneri kwa tsiku lomaliza kotero kuti ambiri anadabwa; ana amene ankaona zimenezo anachita mantha, nafunsa ngati kunali kudza kwa chiweruzo; ndipo ngakhale nyama zinanjenjemera, zikuonetsa mantha aakulu.”
GSAM 113.1Chizindikiro chimenechi cha mneneri Yoweli sichinaonekere ku America kokha, koma pamene chiphunzitso cha kudza kwa Ambuye chinali kudziwika ku Great Britain, chizindikiro chomwecho chinaonekera kumwamba m’dziko limenelo. Wolengeza Zamalonda wa New York ya 22 Okutobala, 1839, yagwira mawu otsatirawa m’nyuzipepala za ku London, onena za chinthu chodabwitsa chimene chinaoneka m’dziko limenelo usiku wa pa 3 Seputembala:—
GSAM 113Kuwala kwa Kumpoto kwa 1839
GSAM 113.2“LONDON, 5 SEPUTEMBALA [1839].—Pakati pa 10 usiku wa Lachinayi ndi 3 m’mawa wa dzulo, kumwamba kunaoneka chimodzi mwa zinthu zokongola koposa za zochitika zodabwitsazi, nyenyezi zogwa ndi zowala za kumpoto, zooneka m’zaka zambiri zapitazi. Chizindikiro choyamba cha chochitika chachilendochi chinaoneka pa mphindi 10 kuti ikwane 10, pamene chinthu chofiira chowala, chooneka ngati nthunzi, chinakwera kuchokera ku mbali yakumpoto ya theka la thambo, ndipo chinafalikira pang’onopang’ono mpaka pakati pa thambo; ndipo pofika 10, kapena mphindi 15 pambuyo pake, thambo lonse, kuchokera kum’mawa kufikira kumadzulo, linali ngati nsalu imodzi yaikulu ya kuwala. Chinkaoneka chowopsa kwambiri, ndipo chinkafanana ndendende ndi kuwala kochokera ku moto woopsa. Kuwalako kunkasintha kwambiri; pa nthawi ina kunkaoneka ngati kukutsika, ndipo nthawi yomweyo kunkakweranso ndi kuwala kwamphamvu. M’menemo munkaonekanso utsi wambiri, ukuyenda mopiringizika mobwerezabwereza, ndipo aliyense woona ankaoneka wotsimikiza kuti unali ‘moto waukulu kwambiri.’
GSAM 113.3“Anthu a mumzinda waukuluwo anachita mantha kwambiri; anthu zikwi zambiri ankathamanga kulowera kumene ankaganiza kuti kunali ngozi yowopsa. Zopopera madzi za magulu ozimitsa moto a pa Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, komanso za kumadzulo kwa London—ndipotu, chopopera madzi chilichonse chozimitsira moto cha ku London—zinamangirizidwa ku akavalo ndi kuthamangitsidwa kulondola kumene ankaganiza kuti kunali ‘malo a chiwonongeko,’ ndi mphamvu zoposa masiku onse, zikutsatiridwa ndi ngolo, anthu okwera pamahatchi, ndi makamu akuluakulu. Zina mwa zopopera madzizo zinapita mpaka ku High Gate ndi Halloway [pafupifupi mailosi anayi] asanazindikire kulakwako. Zinthu zimenezi zinaoneka kwa maola oposa awiri, ndipo kutatsala pang’ono kucha, choonekacho chinakhala chokongola kwambiri.
GSAM 114.1“Pa 2 m’mawa, chochitikacho chinaoneka chokongola kwambiri, ndipo chinali chovuta kwambiri kufotokoza. London yonse inaunikiridwa mowala ngati masana, ndipo mlengalenga munali moyera kwambiri. Theka lakumwera la thambo, pa nthawi yotchulidwayo, ngakhale linali lopanda mitambo, linali lakuda kwambiri; koma nyenyezi, zomwe zinali zosawerengeka, zinkawala mokongola. Mbali inayo ya thambo inkaoneka yosiyana modabwitsa koma mokongola; inali yoyera kwambiri, ndipo kuwalako kunali kwamphamvu; nyenyezi zogwa zinkatsatana mosalekeza, zosiyanasiyana pa kunyezimira kwake—zinkaoneka kuti zinapangika pakati pa thambo, ndi kufalikira mpaka zinkaoneka ngati zikuphulika. Zimenezi zinakhudza oona mwadzidzidzi ngati mphamvu ya magetsi. Nyenyezi zing’onozing’ono zosawerengeka zinkathothoka kudutsa mmene thambo linkaoneka kukumana ndi dziko, ndi kuthamangira ku dziko lapansi mofulumira kwambiri kotero kuti diso silinkatha kutsata njira yake; nazonso zinkaoneka ngati zikuphulika, ndi kufalitsa nthunzi wofiira kwambiri pa theka lonse la thambo. Mitunduyo inali yokongola kwambiri.
GSAM 114.2“Pa 2 ndi theka choonekacho chinasanduka mdima, ndipo mdimawo utabalalika, unaonetsa utawaleza wowala pamwamba penipeni pa thambo, ndi mozungulira m'mphepete mwa mdima umene unali pamwamba pa dera lakumwera la dzikolo. Posakhalitsa zipilala za kuwala kooneka ngati siliva zinatuluka mmenemo. Zinachuluka modabwitsa, zikusakanikirana ndi nthunzi wofiira kwambiri umene unapangika pa nthawi yomweyo, ndipo zitafika msinkhu wake wonse, choonekacho chinaposa zonse zimene munthu angaganize. Nyenyezi zinkathamanga mbali zonse, ndipo zinapitiriza mpaka 4, pamene zonse zinazimiririka.”
GSAM 114Zinthu Zachilendo Zooneka pa Dzuwa
GSAM 114.3Pamene alaliki amoyo anali kufotokoza choonadi cha kudza kwa Ambuye, zodabwitsa zambiri ndi zosiyanasiyana kumwamba zinaoneka m’madera osiyanasiyana a dziko lapansi. Pa zimenezi malo amene tili nawo adzatilola kupereka kokha chithunzi cha mmene dzuwa linaonekera ku Norwich, England, mu Disembala, 1843. Chinthu chofanana nacho chinachitika ku New Haven, Conn., pa 9 Seputembala, 1844, kwa maola awiri masana asanafike ndi atafika, ndipo chinaonedwa ndi anthu zikwi zambiri.
GSAM 115Maonekedwe Achilendo a Dzuwa
GSAM 115.1Bwalo laling’ono lamkati likuimira dzuwa. Linali ndi mtundu wopepuka wa lalanje. Mbali yakunja ya mabwalo awiri, omwe anali mozungulira dzuwa pa mitunda yosiyana kuchokera pamenepo, inkaoneka ya mtundu womwewo; koma mbali yamkati ya mabwalo amenewa inali yachikasu kwambiri, thambo la m’kati mwa mabwalowo linkaoneka lofiirira lakuda pang’ono, ndipo mabwalo atatu aakulu odutsa pa dzuwa ndi pansi pake, ankaoneka ngati kuwala koyera kosiyanitsidwa bwino.
GSAM 115.2Za chochitika cha ku England timawerenga m’kalata ya E. Lloyd, ya ku London, ya 3 Januwale, 1844, motere:—
GSAM 115.3“Pakhala ‘chizindikiro pa dzuwa’ chodabwitsa, choonedwa ndi nzika zazikulu za Norwich ndi madera ozungulira, chofanana nacho sichinaonekepo kale ku England. Chinaoneka mu Disembala wapitawu, cha m’ma 12 masana, ndipo chinapitiriza kwa maola awiri. Chinachititsa mantha kwambiri anthu a kumeneko. Chinachitika atatsala pang’ono Abale Winter, Burgess, ndi Routon kuyamba ntchito yawo ya umishonale mumzinda umenewo. Chinaoneka kuti chinakonza njira ya choonadi, kotero kuti ntchito yawo inayenda bwino kumeneko.”
GSAM 116.1Nkhani ya chodabwitsa chimenechi monga chinachitikira ku New Haven, Conn., yaperekedwa mu Mfuu ya Pakati pa Usiku ya 10 Okutobala, 1844, ndipo inatengedwa mu Chotetezera cha New Haven ya 10 Seputembala, 1844. M’nkhani ya mu Mfuu, mkonzi akuti, “Palibe katswiri wa za chilengedwe amene watha kupereka kufotokoza kwa chifukwa cha chochitika chimenechi komwe iye mwini akukhutira nako.”
GSAM 116.2Nkhani ya chooneka chimenechi chogwirizana ndi dzuwa ku New Haven, Conn., pa 9 Seputembala, 1844, inasindikizidwanso mu Mthenga wa Hartford ya 12 Seputembala, 1844, ndipo imati motere:—
GSAM 116.3“Mphete zozungulira dzuwa pa Lolemba, 9 Seputembala, 1844, kwa maola awiri masana asanafike ndi atafika, zikuoneka kuti zinaonedwa ndi nzika zathu zambiri ndi chidwi chachikulu, ndipo zadzutsa chikhumbo chofuna kudziwa zambiri za zinthu zooneka za mtundu womwewo ndi chifukwa chake.
GSAM 116.4“Mphete ya kuwalayi inali yodabwitsa chifukwa cha kukhalitsa kwake, ndipo inapereka mwayi wabwino woiona mosamalitsa. Cha m’masana, makamaka inali ndi mphete ziwiri zathunthu, imodzi ya m’lifupi pafupifupi madigiri makumi anayi mphambu asanu, yozungulira dzuwa lomwe linali pakati pake, ndipo inayo ya m’lifupi pafupifupi madigiri makumi asanu ndi awiri mphambu awiri, pakati pake panali pamwamba penipeni pa thambo, pamene m’mphepete mwake munkadutsa pa dzuwa. Bwalo laling’onolo linali limodzi ndi bwalo lotambasuka lokhala ndi mzere waukulu wodutsa pakati, losiyana pang’ono ndi bwalo lozungulira. Molunjika moyang’anizana ndi dzuwa, ndi madigiri makumi atatu mphambu asanu ndi limodzi kumpoto kwa pamwamba penipeni pa thambo, bwalo lalikululo linkadutsidwa ndi mabwalo ena awiri a m’lifupi pafupifupi kapena ndendende mofanana, n’kupanga pamalo odutsanapo malo owala, monga mmene zingakhalire mwachibadwa kuwala kwa mphete zitatu zowala kukaphatikizana. Mphete yozungulira dzuwayo inali ndi mitundu ya utawaleza, kawirikawiri yowala ndi yokongola kwambiri. Mphete zina zinali zoyera ndi zosaoneka bwino, popeza zinali kutali kwambiri ndi dzuwa. Komabe, mbali zing’onozing’ono za mabwalo, zokhala ndi mitundu yolekanitsidwa ya kuwala [ya utawaleza], zinaoneka pa nthawi zosiyanasiyana, kum’mawa ndi kumadzulo komwe.... Kufanana kotereku kwa kapangidwe kuyenera kudalira lamulo lina limene limatsogolera kupangika kwa mphete za kuwala; koma mmene lamulolo lilili sikunafotokozedwe mokwanira.... Sikunakhale kovuta kwambiri kufotokoza kupangika kwa mphete yozungulira dzuwa, popeza chifukwa chake n’chofanana pang’ono ndi chimene chimapanga utawaleza, koma kufotokoza chiyambi cha mphete imene m’mphepete mwake muli pakati pa dzuwa kwapezeka kukhala kovuta kwambiri.”
GSAM 117Zozizwitsa Zokwaniritsa Zolosera za Malemba
GSAM 117.1Tingadziwe mmene zozizwitsa zimenezi zooneka m’mlengalenga zinagwiritsidwira ntchito ku England ndi ku America mwa kuwerenga buku lakuti Kufotokoza Mutu wa 24 wa Mateyu, lolembedwa ndi Sylvester Bliss, limene linasindikizidwa ku Boston mu 1843. Atagwira mawu ena mwa malipoti amene ali pamwambawa, akuti:—
GSAM 117.2“Choncho ‘zizindikiro zazikulu’ ndi ‘zoopsa’ zimene zinaloseredwa m’Malemba a choonadi zikuoneka kuti zonse zakwaniritsidwa, pamodzi ndi zimene Mpulumutsi ananena kuti zidzachitika asanadze.
GSAM 117.3“Monga mmene kuphukira kwa masamba a mitengo kulili chizindikiro chotsimikizika cha nyengo yotentha, momwemonso, zizindikiro zimenezi zikakwaniritsidwa, Akhristu ayenera kudziwa ndithu kuti kudza kwa Khristu kwayandikira, kuli pakhomo pomwe. Sikuti akungololedwa kudziwa zimenezi, koma Mpulumutsi wathu akuwalamula kuti adziwe.”5
GSAM 117AMITHENGA
GSAM 117.4Popeza tatchula mfundo zina zazikulu za uthenga wa kudza kwachiwiri monga unalalikidwira poyamba, zingakhale zosangalatsa kuona ena mwa anthu amene anachita mbali yaikulu pa kulengeza kwakukulu kumeneku. Tapereka kale mayina a ambiri mwa atumiki aluso koposa a nthawi imeneyo m’mayiko ena amene analengeza mfuu imeneyi. Tikamaona ena mwa amene anatsogolera ku America, amene Ambuye anawasenzetsa mtolo wa ntchitoyo, zidzasonyezanso kwambiri kuti dzanja la Ambuye linalidi m’gulu limeneli.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Choyamba tiona za William Miller, amene anali wotsogola kwambiri m’gulu lolalikira za kudza kwachiwiri ku United States, kotero kuti anthu ambiri amangodziwa gululi kuti ndi “Chiphunzitso cha Miller.”
GSAM 118.2William Miller anabadwira ku Pittsfield, Mass., mu Febuluwale, 1782. Kuyambira ali mwana wamng’ono, anaonetsa mphamvu ndi changu cha nzeru zoposa zachibadwa. Patapita zaka zochepa, zizindikiro zimenezi zinaonekera kwambiri kwa onse amene ankakhala naye. Anali ndi thupi lolimba, nzeru zachangu ndi zokhwima mwachibadwa, ndi makhalidwe abwino opanda chifukwa chomutsutsira. Anaphunzira zaka zochepa chabe pa sukulu ya m’dera lake, imene inali ndi mwayi wochepa wa maphunziro, anthu ambiri asanavomereze kuti zimene ankadziwa zinaposa zimene aphunzitsi amene ankagwira ntchito kumeneko kawirikawiri ankadziwa.
GSAM 118.3Bambo Miller anakwatira mu 1802, ndipo anakakhala ku Poultney, Vt. Anthu amene ankacheza nawo kuyambira pamene anasamukira ku Poultney, omwenso anali atamuthandiza kwambiri pa zinthu za moyo uno, anali atakhudzidwa kwambiri ndi maganizo okayikira zachipembedzo ndiponso chikhulupiriro chakuti Mulungu analenga dziko koma salowerera m’zochitika zake. Sanali anthu a makhalidwe oipa, koma monga gulu anali nzika zabwino, ndipo ambiri anali odekha, achifundo ndi opatsa. Komabe, anakana Baibulo kukhala muyezo wa choonadi cha chipembedzo, ndipo anayesetsa kuonetsa kuti kukana kumeneku kunali komveka, pogwiritsa ntchito thandizo lililonse lochokera m’zolemba za Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, ndi ena. Bambo Miller anaphunzira zolemba zimenezi mosamalitsa, ndipo potsiriza ananena poyera kuti nayenso ankakhulupirira kuti Mulungu analenga dziko koma salowerera m’zochitika zake. Iye mwini ananena kuti anakhala m’chikhulupiriro chimenechi kwa zaka khumi ndi ziwiri, kuyambira cha mu 1804.
GSAM 118.4Atapatsidwa udindo wa kaputeni, analowa usilikali mu 1810. Atabwerako ku usilikali, anasamutsira banja lake ku Low Hampton, N.Y., kuti ayambe ntchito ya ulimi kumeneko mu 1812. Pokhala mlimi, anali ndi nthawi yambiri yowerenga. Anaona kuti chikhulupiriro chake chakuti Mulungu salowerera m’zochitika za dziko sichinkamupatsa chitsimikizo cha chimwemwe pambuyo pa moyo uno. Kuseri kwa manda zonse zinali zamdima ndi zachisoni. M’mawu ake iye mwini:
GSAM 118.4“Lingaliro lakuti munthu adzatheratu linali lopanda chitonthozo ndi lochititsa mantha, ndipo kuwerengedwa mlandu kunatanthauza chiwonongeko chotsimikizika kwa onse. Kumwamba pamwamba pa mutu wanga kunali ngati mkuwa, ndi dziko lapansi pansi pa mapazi anga ngati chitsulo. Muyaya!—unali chiyani? Ndi imfa!—inalipo chifukwa chiyani? Pamene ndinkalingalira kwambiri, m’pamenenso ndinkatalikirana ndi umboni wotsimikiza. Pamene ndinkaganiza kwambiri, m’pamenenso maganizo anga omaliza ankabalalikana. Ndinayesa kusiya kuganiza, koma sindinathe kulamulira maganizo anga. Ndinali womvetsa chisoni ndithu, koma sindinkadziwa chifukwa chake.... Posakhalitsa, mwadzidzidzi, khalidwe la Mpulumutsi linaonekera bwino kwambiri m’maganizo mwanga. Zinaoneka kuti pakhoza kukhala wina wabwino ndi wachifundo kwambiri moti iyeyo angapereke chitetezero cha zolakwa zathu, ndi kutipulumutsa ku chilango cha uchimo. Nthawi yomweyo ndinamva kuti munthu wotere ayenera kukhala wokondedwa kwambiri; ndipo ndinaganiza kuti ndingathe kudziponya m’manja mwake ndi kudalira chifundo chake.”
GSAM 119Kutembenuka kwa William Miller
GSAM 119.1Ananenanso kuti:
GSAM 119.1“Ndinaona kuti Baibulo linaonetsadi Mpulumutsi weniweni amene ndinkafunikira; ndipo ndinadabwa kuti buku losauziridwa ndi Mulungu lingafotokoze bwanji mfundo zoyenerera kwambiri zosowa za dziko logwa mu uchimo. Ndinakakamizika kuvomereza kuti Malemba ayenera kukhala vumbulutso lochokera kwa Mulungu. Anakhala chimwemwe changa; ndipo mwa Yesu ndinapeza bwenzi.... Tsopano Baibulo linakhala phunziro langa lalikulu, ndipo ndinganene moona kuti ndinalifufuza ndi chimwemwe chachikulu. Ndinaona kuti ngakhale theka lake silinauzidwe kwa ine. Ndinadabwa chifukwa chake sindinaone kukongola kwake ndi ulemerero wake kale, ndipo ndinazizwa kuti ndikanatha kulikana.”
GSAM 119.2William Miller akufotokoza yekha mmene ankaphunzirira Baibulo motere:
GSAM 119.2“Ndinatsimikiza kusiya maganizo anga onse amene ndinali nawo kale, kuyerekeza lemba ndi lemba mosamalitsa, ndi kuliphunzira mokhazikika ndi mwadongosolo.... Nthawi iliyonse ndikapeza chinthu chosamveka, chizolowezi changa chinali kuchiyerekeza ndi malemba ena onse ogwirizana nacho; ndipo mothandizidwa ndi buku la Cruden, ndinkafufuza malemba onse amene munali mawu aliwonse ofunika opezeka m’ndime yosamvekayo.... Mwa njira imeneyi ndinapitiriza kuphunzira Baibulo kwa pafupifupi zaka ziwiri pamene ndinkaliwerenga lonse koyamba, ndipo ndinakhutira kwambiri kuti limadzifotokozera lokha.
GSAM 120.1“Ndikuphunzira motero, ndinakhutira kuti, ngati maulosi amene anakwaniritsidwa kale angakhale muyezo woweruzira mmene amene akadali m’tsogolo adzakwaniritsidwire, ndiye kuti maganizo ofala a za ulamuliro wauzimu wa Khristu—zaka chikwi za ulamuliro padziko lapansi chimaliziro cha dziko chisanafike, ndi kubwerera kwa Ayuda—alibe maziko m’mawu a Mulungu.... Ndinapeza kuti Malemba amaphunzitsa momveka kuti Yesu Khristu adzatsikanso ku dziko lapansi lino, akudza m’mitambo ya kumwamba, mu ulemerero wonse wa Atate wake.
GSAM 120.2“Ndinamva chimwemwe pophunzira Malemba chimene sindinaganizepo kale kuti chingapezeke m’ziphunzitso zake. Ndinayamba kuwaphunzira popanda chiyembekezo chopeza nthawi ya kudza kwa Mpulumutsi, ndipo poyamba zinali zovuta kukhulupirira zimene ndinapeza; koma umboni wake unandikhudza mwamphamvu moti sindinathe kukana zimene ndinatsimikiza mumtima. Ndinatsala pang’ono kutsimikiza kwathunthu za zimene ndinapeza, ndipo ndinayamba kudikira, kukhala maso, ndi kupempherera kudza kwa Mpulumutsi.”
GSAM 120.3Akutinso:
GSAM 120.3“Ndinakhulupirira; ndipo nthawi yomweyo m’maganizo mwanga ndinamva udindo wolengeza chiphunzitso chimenechi, kuti dziko likhulupirire ndi kukonzekera kukumana ndi Woweruza ndi Mkwati pakudza kwake. Sindiyenera kufotokoza pano mwatsatanetsatane mayesero anga aatali ndi owawa. Kungokwanira kunena kuti, patapita zaka zingapo, ndinakakamizika ndi Mzimu wa Mulungu, mphamvu ya choonadi, ndi chikondi cha miyoyo ya anthu, kutenga mtanda wanga ndi kulengeza zinthu zimenezi ku dziko limene likufa ndi kuwonongeka.”
GSAM 120.4Bambo Miller, monga amene analimbikitsidwa ndi uthenga umenewu m’mayiko ena, poyamba anaganiza kukwaniritsa ntchito imene anapatsidwa mwa kulemba ndi kusindikiza m’nyuzipepala za anthu onse ndi m’timabuku. Poyamba anasindikiza maganizo ake m’nyuzipepala ya Abaptisti yotchedwa Telegirafu ya Vermont, yosindikizidwa ku Brandon, Vt. Zimenezi zinachitika m’chaka cha 1831. Analankhula koyamba pagulu za nkhaniyi m’chaka cha 1832. Ponena za msonkhano umenewu, iye anati, “Ambuye anatsanulira chisomo chake pa mpingowo, ndipo ambiri anakhulupirira kuti miyoyo yawo ipulumuke.”
GSAM 121.1Mu 1836 nkhani zake zinafalitsidwa m’nyuzipepala zina za anthu onse za nthawi imeneyo. M’nyengo yozizira ya 1837-38 nkhani zake zinatulutsidwa m’kabuku. Mu 1838 kabuku kachiwiri ka masamba 204 kanasindikizidwa, ndipo m’kabuku kameneka Bambo Miller ananena kuti ulamuliro wa Ottoman ukhoza kugwa m’chaka cha 1839 kapena 1840. Nkhani zake zoyamba m’mizinda ikuluikulu zinali m’chaka cha 1836. Panthawiyo analankhula m’mizinda ya Randolph, Lowell, Groton, ndi Lynn, Mass.
GSAM 121.2Mpaka mu 1840 Bambo Miller anali pafupifupi yekha wolankhula pagulu za kuyandikira kwa kudza kwa Khristu. M’chaka chimenecho, mwadzidzidzi, anthu mazana ambiri anagwirizana naye polalikira uthenga. Chimene chinachititsa kusintha kwakukulu kumeneku chidzafotokozedwa m’mutu wotsatira. M’nyengo yozizira ya 1839-40 Bambo Miller anakamba nkhani zotsatizana ku Exeter, New Hampshire. Kumeneko anakumana koyamba ndi Mkulu J. V. Himes, amene pa nthawi imeneyo anavomereza chikhulupirirocho, ndipo kuyambira pamenepo anakhala pamodzi ndi Mkulu Miller monga wofalitsa mabuku ndi mlaliki wachangu wa uthenga waukulu wa kudza kwachiwiri.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Ponena za wantchito wachangu uyu m’gulu lalikulu limeneli, palibe chimene tingachite chabwino kuposa kugwira mawu a wolemba mbiri ya moyo wake, amene akuti:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes anabadwira ku Wickford, R.I., pa Meyi 19, 1805. Atate wake ankadziwika kwambiri monga wochita malonda ku zilumba za West Indies, ndipo anali membala wodziwika wa Mpingo wa Episkopali wa Paulo Woyera ku Wickford. Amayi ake anali ndi mtima wachikondi, ndi chikondi kwa Mpulumutsi, chimene ankachifotokoza kwa mwana wawo amene ankawamvetsera mofunitsitsa.
GSAM 121.5“Atatewo anali ndi cholinga chomuphunzitsa mwana wawo Joshua kuti akhale mtumiki wa mpingo umene iwowo anali membala wake, koma zochitika zina zinaletsa zimenezi. Mulungu anali ndi ntchito ina yoti mwanayo achite, ndipo ankakonza zinthu m’njira imene idzafikitse pa chotsatira chofunikacho. Mu 1817 atatewo anatumiza katundu wamtengo wapatali m’manja mwa Kaputeni Carter, limodzi ndi Alexander Stewart monga woyang’anira katundu wa m’ngalawa. Anthu amenewa sanakhale okhulupirika, ndipo atafika pa doko lina la ku West Indies, anagulitsa ngalawayo ndi katundu wake, n’kuthawa. Chochitika chimenechi chinasintha zolinga zonse zimene zinakonzedwa za tsogolo la Joshua wamng’ono, amene anayenera kutumizidwa ku Yunivesite ya Brown, ku Providence, R.I. M’malo mwake, mu Epulo, 1821, anatengedwa kupita ku New Bedford, Mass., ndipo anamuika pansi pa pangano kuti aziphunzira kwa William Knights ntchito yopanga mipando.
GSAM 122.1“Atafika ku malo ake atsopano okhala, anayamba mwachangu ntchito imene anapatsidwa, atatsimikiza kukhala katswiri pa ntchitoyo. Koma posakhalitsa anaona kuti mkhalidwe wa chipembedzo chomuzungulira sunali wokondweretsa kwa iye kwathunthu. Iye akuti, ‘Mbuye wanga anali wa mpingo wa Unitari, ndipo ankanditengera ku mpingo wake. M’busa Orville Dewey ndiye anali m’busa wake. Anali atangotembenuka kumene kuchokera ku chikhulupiriro chovomerezeka cha mpingo. Maphunziro anga pansi pa Bishopu Griswold ndi M’busa William Burge, woyang’anira Mpingo wa Paulo Woyera, ku Wickford, ndi kumvetsera kawirikawiri ulaliki waluso wa Dokotala Crocker wa ku Mpingo wa Yohane Woyera, ku Providence, R.I., zinandipangitsa kusakhoza kuvomereza kukana kwaluso kwa Bambo Dewey ziphunzitso za Khristu ndi atumwi ake.’
GSAM 122.2“Popeza pa nthawiyo kunalibe mpingo wa Episkopali ku New Bedford, anaganiza zopita ku Mpingo Woyamba wa Akhristu [osati wa Ophunzira] ndipo kenako analowa m’gulu limenelo. Iye akuti, ‘Pano ndinapeza Baibulo lotseguka ndi ufulu wa kuganiza, ndipo ndinagwiritsa ntchito bwino zonsezi.’ Mpingo umenewu unali pansi pa chisamaliro cha M’busa Moses Howe. M’busa Clough anabatiza Joshua V. Himes pa Febuluwale 2, 1823. Ndi mtima woyaka ndi changu kwa Mbuye wake, anayamba nthawi yomweyo, ali ndi zaka khumi ndi zisanu ndi zitatu, kufotokoza nkhani ya mtanda ndi kulimbikitsa anthu kuti alape. Iye akunena za iye mwini kuti:—
GSAM 122.3“‘Posakhalitsa ndinakhala wolimbikitsa anthu m’chikhulupiriro, ndipo ndinapatsidwa chilolezo chokulitsa mphatso yanga.... Ndinamaliza nthawi yanga yophunzira ntchito mokhutiritsa, ndipo ndinayamikiridwa. Koma kwa zaka zisanu kapena zisanu ndi chimodzi ndinali ndi chizolowezi chogwira ntchito yowonjezera, ndipo mwa njira imeneyi ndinkapeza tsiku limodzi kapena awiri pa mlungu kuti ndiphunzire ndi kuchita ntchito ya umishonale m’madera osowa, ndipo zipatso zake ndinkazipereka kwa m’busa wanga.’
GSAM 123.1“Mu 1825 anatumidwa kukhala mmishonale wa bungwe la mipingo ya Akhristu ya m’chigawo chakumwera kwa Massachusetts. Mkulu Himes akuti, ‘Panalibe dongosolo kapena chuma chothandizira amishonale, ndipo ndinatsimikiza kuyamba malonda kuti ndizipezera zosowa zanga, ndi kulalikira mmene ndingathere.’
GSAM 123.2“Mu 1828 anachoka ku New Bedford, popanda kukayikira kapena kusowa mphamvu, koma ndi kutsimikiza mtima kumene kunayenera kupambana, napita ku Plymouth, kumene analalikira mawu a Mulungu m’nyumba za sukulu, m’zipinda zokonzedwera ntchito imeneyo mongopezeka, ndi kulikonse kumene ankapeza omumvetsera. Mu 1829 anapitiriza ntchito yotereyi ku Fall River mpaka mu 1830, pamene anasamukira ku Boston monga m’busa wa Mpingo Woyamba ndi Wachiwiri wa Akhristu; ndipo kumeneko anakhala zaka makumi atatu ndi zitatu. Mu 1839 anavomereza chiphunzitso cha kudza kwachiwiri, monga chinafotokozedwera ndi Mkulu wotchuka William Miller. Analowa m’ntchito yatsopanoyo ndi changu chake chonse, ndipo utumiki wake unali wodzaza ndi moto ndi mphamvu. Mu 1840, anayamba kufalitsa Zizindikiro za Nthawi, kulimbikitsa ntchito imene anali atapereka mtima wake wonse. Ndalama zake zonse, ntchito yake yonse, ndi mphamvu zake zonse anazipereka ku ntchito imeneyi, ndipo anthu zikwi zambiri anatembenuka.”
GSAM 123Ntchito Zogwirizana za Miller ndi Himes
GSAM 123.3Kuyambira mu 1840 mpaka m’nyengo ya kugwa kwa masamba ya 1844, Akulu Miller ndi Himes ankagwira ntchito pamodzi nthawi zambiri, akuyenda kuchokera mu mzinda wina kupita mu wina, m’nyengo yotentha ndi chihema chawo chachikulu kwambiri, ndipo m’nyengo yozizira m’mipingo ndi m’maholo a anthu onse. Mphamvu zazikulu za thupi la Mkulu Himes zinamuthandiza kukhalabe ndi moyo kufikira atalowa m’chaka chake cha 92. Mphamvu zake za nzeru zinakhalabe zamphamvu mpaka potsiriza. M’chaka cha 1894, pa Seputembala 28, anakamba ulaliki wokhudza mtima kwambiri kwa gulu la a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri oposa zikwi zitatu pa bwalo la misasa ku Lansing, Michigan. Anaoneka ngati akulankhula ndi changu ndi mphamvu zambiri za masiku akale. Zimenezi zinali zodabwitsa ndithu kwa munthu amene anali atakwanitsa miyezi itatu m’chaka chake cha 91, ndipo ankadwala matenda osachiritsika amene anafa nawo m’chaka chotsatira.
GSAM 124.1Akulu Miller ndi Himes anali ngati “patsogolo pa nkhondo” m’gulu lolalikira za kudza kwachiwiri ku America, ndipo anali awiri okha mwa makumi ambiri amene anagwira nawo ntchito yolengeza chiphunzitso cha kudza kwa Khristu, amene makhalidwe awo aakulu anali kutsimikiza mtima pa cholinga ndi kukhulupirika kosayerekezeka. Ambiri mwa anthu amenewa anali a m’gulu limene dziko limati “anthu amene anadzitukula okha,”—anthu amene anakula mwa kukumana ndi zinthu zovuta zenizeni za moyo, amene anaphunzira kuweruza kuyenera kwa cholinga potsatira mfundo zolondola osati kufuna zinthu zowakomera. Anali ndi khalidwe la anthu a m’mipingo amene Mkulu Miller ananena kuti nthawi zambiri ankalandira uthengawo, “mamembala opembedza kwambiri, odzipereka, ndi amoyo m’chikhulupiriro.” Zimenezi zinatsimikizidwa ndi atumiki a mipingo yosiyanasiyana, amene ananena, pambuyo poti a Adventist anapatukana nawo komaliza, kuti, “Icho [chiphunzitsocho] chatenga abwino koposa a nkhosa zathu.”
GSAM 124Alaliki Ena Odziwika a Adventist
GSAM 124.2Zingakhale zosangalatsa kutchula mayina a ena mwa anthu amene anachita mbali yaikulu pamodzi ndi Akulu Miller ndi Himes m’gulu la masiku oyambirira amenewo. Woyamba pa mndandandawo ndi Charles Fitch, wa ku Cleveland, Ohio, amene mu 1842 anapereka lingaliro la kukhala ndi matchati ofotokoza masomphenya a Danieli ndi a Chivumbulutso. Chiyambi cha lingaliro limeneli chinali pa Habakuku 2:2, 3. Charles Fitch anamwalira pa Okutobala 10, 1844.
GSAM 124.3Dokotala Josiah Litch, wa ku Philadelphia, amene, monga tidzaonera m’mutu wotsatira, analimbikitsidwa ndi Ambuye kulengeza choonadi chimene, pokwaniritsidwa kwake, chinachititsa anthu kuyamba kuchita chidwi mwadzidzidzi ndi mofulumira ndi uthenga wa kudza kwachiwiri.
GSAM 124.4Elon Galusha, wa ku Lockport, N.Y., mtumiki wodziwika wa mpingo wa Baptisti, amene zolemba zake ndi utumiki wake pa nkhani ya kuyandikira kwa kudza kwa Ambuye zinayambitsa chidwi chachikulu m’chipembedzo chimenecho.
GSAM 125.1E. R. Pinney, wa ku Seneca Falls, N.Y., mtumiki wina wodzipereka wa mpingo wa Baptisti amene utumiki wake ndi zolemba zake zinali zamphamvu m’ntchitoyo. Moyeneradi akanatchedwa “Mchere wa dziko lapansi.”
GSAM 125.2Geo. Storrs, wa ku mzinda wa New York, amene asanatembenukire ku chiphunzitso cha kudza kwachiwiri anali mlaliki wodziwika wotsitsimutsa chikhulupiriro. Zolemba zake zinali ndi mphamvu yaikulu yolimbikitsa anthu kuti apereke kwambiri miyoyo yawo ndi chuma chawo ku ntchitoyo; makamaka zinali choncho m’milungu yotsiriza ya masiku 2300. Ndi iye amene, pambuyo pa kukhumudwa, anapereka kwa a Adventist ndi dziko lonse maulaliki ake asanu ndi limodzi kuti awaganizire, onena za chikhalidwe cha munthu, mkhalidwe wa akufa, ndi chilango cham’tsogolo.
GSAM 125.3Mkulu Stockman, wa ku Portland, Maine, anali wantchito wina wachangu m’misonkhano yotsitsimutsa chikhulupiriro ya William Miller mu mzinda umenewo. Anamwalira milungu yochepa chaka cha Ayuda cha 1843 chisanathe, pamene a Adventist anali ndi chiyembekezo ndi kudikira kuti Ambuye adzabwera pa nthawi imeneyo.6
GSAM 125.4Panalinso anthu ena odziwika amene, chifukwa chosowa malo, tingowatchula mayina, monga N. N. Whiting, amene anamasulira Chipangano Chatsopano m’Chingelezi, chotchedwa Kumasulira kwa Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, ndi Edwin Burnham (abale atatu), onse ogwira ntchito bwino mu uthenga.
Notes
- Habakuku 2:2, 3. ↩
- Chivumbulutso 14:6, 7. ↩
- Marko 1:14, 15, ↩
- Yoweli 2:30, 31. ↩
- Kufotokoza Mutu wa 24 wa Mateyu, mas. 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- N’zosavuta kuona, monga kwafotokozedwera m’buku lakuti Zolemba Zoyambirira, ts. 17, chifukwa chake Akulu Fitch ndi Stockman anali ofunitsitsa kudziwa zimene zinachitika kuyambira pamene anagona tulo. ↩