Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
19 / 31
19 / 31

Mutu 16 — Uthenga wa mngelo wachitatu

John Norton Loughborough

GSAM 247.1“Mngelo wachitatu anawatsatira, nanena ndi mawu akulu, Ngati wina apembedza chirombo ndi chifaniziro chake, ndi kulandira chizindikiro chake pamphumi pake kapena m’dzanja lake, iyeyo adzamwa vinyo wa mkwiyo wa Mulungu, wothiridwa wosasakanizidwa m’chikho cha mkwiyo wake; ndipo adzazunzidwa ndi moto ndi sulufule pamaso pa angelo oyera ndi pamaso pa Mwanawankhosa; ndipo utsi wa kuzunzidwa kwawo udzakwera kwamuyaya. Ndipo alibe mpumulo usana ndi usiku, iwo amene amapembedza chirombo ndi chifaniziro chake, ndi aliyense wolandira chizindikiro cha dzina lake. Apa pali chipiriro cha oyera; apa pali iwo amene amasunga malamulo a Mulungu ndi chikhulupiriro cha Yesu.”1

GSAM 247Chenjezo Lalikulu Kwambiri M’Baibulo

GSAM 247.2Ili ndi chenjezo lalikulu kwambiri limene Baibulo lili nalo, ndipo n’zoonekeratu kuti mbiri ya dziko lathu ilibe umboni wakuti uthengawu unamveka m’mbuyomo. Popeza zatsimikiziridwa kuti angelo woyamba ndi wachiwiri a m’gulu ili ndi a m’badwo uno, zimakhazikitsa momveka bwino kuti uthengawu si wa mibadwo yakale.

GSAM 247.3Mkulu J. V. Himes ananena mu 1847 kuti:—

GSAM 247.4“Mutu wa khumi ndi zinayi [wa Chivumbulutso] ukupereka kulira kochititsa mantha, komwe kudzanenedwa m’tsogolo, kukhala chenjezo kwa anthu pa nthawi ya chiyeso champhamvu. Mavesi 9-11. Kudzudzula kwa mkwiyo koopsa chotereku sikungapezeke m’buku la Mulungu kupatula apa. Kodi sikutanthauza chiyeso champhamvu, kuti pakhale chenjezo lowopsya chotere?”2

GSAM 248Kachisi Watsegulidwa—Likasa Lawoneka

GSAM 248.1J. N. Andrews ananena za uthengawu kuti, “Kutsegulidwa kwa Malo Opatulikitsitsa m’kachisi wakumwamba, kumene likasa limawoneka, ndi chochitika chimene chimachitika pamene mngelo wachisanu ndi chiwiri akuomba. Ndipo popeza utumiki wa Mkulu wa Ansembe wathu wamkulu wasamutsidwa ku chipinda chimenecho pamene masiku 2300 atha, timamvetsa kuti kutsegulidwa kwa kachisi kumasonyezedwa ndi kutha kwa nthawi imeneyo, monga kunalengezedwa ndi mngelo woyamba. Kulowa kwa Mkulu Wathu wa Ansembe mu Malo Opatulikitsitsa kuti atumikire pamaso pa likasa la Mulungu kumakopa chidwi cha mpingo ku malamulo a Mulungu amene ali m’likasamo. Kuyambira nthawi imeneyo malamulo a Mulungu akhala akuunikira kuchokera ku malo opatulika akumwamba.”

GSAM 248Kusintha kwa Sabata

GSAM 248.2“N’zoona kosatsutsika kuti lamulo lachinayi, zaka zambiri zapitazo, linasinthidwa kuchoka pa tsiku lopumula la Ambuye kukhala chikondwerero cha achikunja cha tsiku loyamba la mlungu. Kusinthaku kunachitika motsutsana kwambiri ndi Malemba Oyera, amene paliponse amazindikira tsiku lachisanu ndi chiwiri kukhala Sabata lokhalo la mlungu la Ambuye. Kunachitidwa ndi wopanduka wamkulu, amene Danieli ananeneratu kuti adzaganiza kusintha nthawi ndi malamulo. Mphamvu imeneyi ndi yomweyo monga chirombo chimene dziko lonse linkayenera kuchipembedza. Ndipo n’zochititsa chidwi kwambiri kuti lamulo limeneli, limene laponderezedwa kwa nthawi yayitali, tsopano likutsimikiziridwa, ndipo anthu a Mulungu ayamba kulisunga pamodzi ndi malamulo ena asanu ndi anayi. Tithokoze Mulungu kuti akukonzekeretsa otsala pa nkhondo yawo yomaliza ndi chinjoka, ndi kulowa kudzera pazipata mu mzinda woyera. Chivumbulutso 12:17; 22:14. Kutsimikiziridwa kwa lamulo lachinayi motsutsana ndi Sabata la mpatuko, ndi kulalikidwa kwa malamulo onse a Mulungu, ndi umboni wochititsa chidwi wakuti nthawi ino ndi nthawi ya chipiriro cha oyera ndi ya chenjezo la mngelo wachitatu.”3

GSAM 249.1M’mitu yapitayi tatchula uthenga woyamba ndi wachiwiri, umene unakwaniritsidwa m’kulengeza kwakukulu kwa kudza kwachiwiri mpaka pa Okt. 22, 1844. Lemba limene lili pachiyambi cha mutuwu limati, “Mngelo wachitatu anawatsatira,” kutanthauza kuti anatsatira angelo woyamba ndi wachiwiri. Mwinanso zingakhale zosangalatsa pano kutchula mmene uthenga wachitatu unayambira.

GSAM 249Osunga Sabata Oyamba a Adventist

GSAM 249.2Pa “mfuu ya pakati pa usiku,” mu 1844, Ambuye anayamba kutsogolera maganizo a anthu ake ku kusunga tsiku lachisanu ndi chiwiri, Sabata. Chiphunzitsochi, pakati pa a Adventist, chinayamba motere: Rachel Preston, wa Baptist wa tsiku lachisanu ndi chiwiri, anasamukira ku Washington, N.H., kumene kunali mpingo wa Adventist. Iye analandira chiphunzitso cha kudza kwachiwiri, ndipo mpingowo, womwe unali ndi mamembala pafupifupi makumi anayi, chifukwa cha ntchito zake za umishonale unalandira Sabata la lamulo lachinayi.4 Zimenezi zinachititsa kufufuza nkhaniyo. Mu Mfuu ya Sep. 5, 1844, timawerenga kuti, “Anthu ambiri ali ndi maganizo awo otanganidwa kwambiri ponena za udindo womwe amati uli nawo wosunga tsiku lachisanu ndi chiwiri.” Mawu amenewa anali m’nkhani ya mkonzi, mmene anayesera pang’ono kukhazikitsa zonena za kusunga tsiku loyamba la mlungu. Nkhaniyo inapitirizidwa mu kope la Seputembala 12, pamene timapeza mawu ofunika otsatirawa, amene anachititsa ambiri kuphunzira mozama ndi mwakhama:—

GSAM 249Tsiku Lachisanu ndi Chiwiri Ndilo Lokhalo Losankhidwa ndi Lamulo

GSAM 249.3“Sabata yapitayi tinapeza kuti tafika pa mfundo iyi: Palibe gawo lina la nthawi limene Akhristu amafunika, mwa lamulo, kulipatula kukhala nthawi yopatulika. Ngati mfundo imeneyi si yolondola, ndiye tikuganiza kuti tsiku lachisanu ndi chiwiri ndilo tsiku lokhalo limene pali lamulo lolisunga.”

GSAM 250Nkhani ya T. M. Preble

GSAM 250.1Chidwi cha a Adventist onse chinayitanidwa ku nkhani ya Sabata ndi nkhani yolembedwa pa nkhaniyo ndi T. M. Preble, ya Feb. 13, 1845, ndipo inasindikizidwa mu Chiyembekezo cha Israeli, Portland, Maine, Feb. 28, 1845. Atasonyeza zonena za Sabata la m’Baibulo ndi mfundo yakuti linasinthidwa kukhala tsiku loyamba la mlungu ndi mpatuko waukulu, iye ananena kuti: “Choncho tikuona kuti Danieli 7:25 wakwaniritsidwa, nyanga yaing’ono ikusandutsa ‘nthawi ndi malamulo.’ Choncho zikundionekera kuti onse osunga tsiku loyamba kukhala Sabata ndi osunga tsiku loyamba a papa ndi ophwanya Sabata la Mulungu.”5

GSAM 250J. B. Cook pa Nkhani ya Sabata

GSAM 250.2Posakhalitsa pambuyo pake panatuluka nkhani yosindikizidwa yolembedwa ndi J. B. Cook, mmene anasonyeza kuti palibe umboni wa m’Malemba wosungira tsiku loyamba la mlungu kukhala Sabata, ndipo anagwiritsa ntchito mawu achidule awa: “Motero mphepo yonse imachotsedwa mosavuta m’matanga a anthu amene amayenda, mwina mosadziwa, pansi pa mbendera ya Sabata ya papa.”

GSAM 250.3Ngakhale kusunga Sabata kwa amuna awiriwa kunali kwa nthawi yochepa, iwo anayambitsa ntchito imene sikanayimitsidwa mosavuta. Mawu akuti, “osunga tsiku loyamba a papa,” “ophwanya malamulo a Mulungu,” ndi “kuyenda pansi pa mbendera ya Sabata ya papa,” anali pamilomo ya anthu mazana ambiri amene anafunitsitsa kudziwa choonadi cha nkhaniyi. Mkulu Joseph Bates wa ku Fairhaven, Mass., anakopeka ndi zimenezi, ndipo analandira Sabata mu 1845.

GSAM 250Joseph Bates Alandira Sabata

GSAM 250.4Zimene zinamuchitikira zinali motere: Atamva za gulu la ku Washington, N.H., limene linali kusunga Sabata, anaganiza kupita kukaona mpingowo ndi kuona tanthauzo lake. Anapita, ndipo ataphunzira nkhaniyo nawo anaona kuti anali olondola, ndipo nthawi yomweyo analandira kuwala pa nkhani ya Sabata. Pobwerera ku New Bedford, Mass., anakumana pa mlatho pakati pa New Bedford ndi Fair Haven ndi m’bale wotchuka, amene anamufunsa kuti, “Kapiteni Bates, nkhani ndi chiyani?” Mkulu Bates anayankha kuti, “Nkhani ndi yakuti tsiku lachisanu ndi chiwiri ndi Sabata la Ambuye Mulungu wathu.” “Chabwino,” anatero munthuyo, “ndipita kunyumba kukawerenga Baibulo langa ndi kuona za nkhaniyo.” Anatero, ndipo atakumananso, m’baleyo anali atalandira choonadi cha Sabata ndipo anali kuchisunga.

GSAM 251Buku Loyamba la Sabata

GSAM 251.2Mkulu Bates nthawi yomweyo anayamba kulalikira choonadi ichi kuchokera ku chigawo kupita ku chigawo. Posakhalitsa anaona kuti buku, kapena ngakhale timapepala, pa nkhani ya Sabata zingamuthandize kwambiri pa ntchito yake, ndipo mzimu wake unalimbikitsidwa ndi Mzimu wa Mulungu kulemba ndi kusindikiza china pa nkhaniyi. Koma funso linali lakuti zingatheke bwanji popanda ndalama, popeza zonse zimene anali nazo zinali shillingi ya ku York (masenti khumi ndi awiri ndi theka). Zingakhale zosangalatsa kwa owerenga kumva zimene zinamuchitikira pa nkhaniyi monga anandifotokozera mu 1855.

GSAM 251Ufa Wolemera Mapaundi Anayi

GSAM 251.3Iye ananena kuti ali m’pemphero pamaso pa Mulungu anaganiza kulemba bukulo, ndipo anakhulupirira kuti njira idzatseguka kuti lisindikizidwe. Choncho anakhala pa desiki yake, ali ndi Baibulo ndi buku lofufuzira mawu a m’Baibulo, kuti ayambe ntchito yake. Patadutsa ola limodzi, Mayi Bates analowa m’chipindamo n’kunena kuti, “Joseph, ndilibe ufa wokwanira kumaliza kuphika,” ndipo nthawi yomweyo anatchula zinthu zina zazing’ono zimene ankafunikira. “Mufuna ufa wochuluka bwanji?” anafunsa Kapiteni Bates. “Pafupifupi mapaundi anayi,” anayankha. “Chabwino,” anayankha iye. Atatuluka m’chipindamo, anapita ku sitolo yapafupi, nagula ufa wa mapaundi anayi ndi zinthu zinazo, nabweretsa kunyumba, kenako anakhalanso pa desiki yake yolembera. Posakhalitsa Mayi Bates analowa, anaona zinthuzo patebulo, n’kufuula kuti, “Ufa uwu wachokera kuti?” “Bwanji,” anatero kapiteni, “sikuti ndi wokwanira? Unati ukufuna mapaundi anayi.” “Inde,” anatero, “koma unaupeza kuti?” “Ndinaugula,” anayankha; “siwo kuchuluka kumene unafuna kuti umalize kuphika?” “Inde,” anapitiriza Mayi Bates, “koma iwe, Kapiteni Bates, munthu amene wayendetsa zombo kuchokera ku New Bedford kupita kumadera onse a dziko, watuluka kukagula ufa wa mapaundi anayi?” “Inde, kodi siwo kuchuluka kumene unafuna kuti umalize kuphika?” “Inde,” anatero Mayi Bates, “koma wagula ufa wa mapaundi anayi(!)”

GSAM 252Madola Zikwi Khumi ndi Chimodzi Ogwiritsidwa Ntchito Chifukwa cha Choonadi

GSAM 252.1Posakhalitsa anayesedwanso. Kapiteni Bates atasiya nyanja, anagulitsa gawo lake m’chombo ndi $11,000, koma tsopano anali atagwiritsa ntchito zonse zake kupititsa patsogolo ntchito ya choonadi. Mpaka nthawi imeneyi Mayi Bates sankadziwa mkhalidwe wake weniweni wa ndalama, koma anaona kuti ayenera kumudziwitsa, choncho modekha anati, “Mkazi wanga, ndagwiritsa ntchito ndalama zonse zomaliza zimene ndinali nazo padziko lapansi pa zinthu zija.” Mayi Bates anafunsa akulira kwambiri, “Tidzachita chiyani?” Kapiteni anaimirira, ndi ulemu wonse wa kapiteni wotsogolera chombo chake, n’kunena kuti, “Ndilemba buku; ndilifalitsa, ndi kufalitsa choonadi cha Sabata ichi padziko lonse.” “Chabwino,” anatero Mayi Bates misozi ikumuphimba, “tidzakhala ndi moyo pa chiyani?” “Ambuye adzatsegula njira,” anayankha Kapiteni Bates akumwetulira. “Inde,” anatero Mayi Bates, “Ambuye adzatsegula njira! Izi ndi zimene umanena nthawi zonse,” ndipo anatuluka m’chipindamo akulira kwambiri.

GSAM 252Chithandizo Chosayembekezereka

GSAM 252.2Kapiteni Bates atapitiriza ntchito yake kwa theka la ola, anamva mumtima kuti apite ku positi, chifukwa panali kalata yake kumeneko. Anapita, ndipo ndithudi panali kalata. M’masiku amenewo mtengo wotumiza kalata unali masenti asanu, ndipo kulipira pasadakhale kunali kosankha. Wolemba kalatayo pazifukwa zina sanalipire mtengo wotumizira. Apanso Kapiteni Bates anadzichepetsa, chifukwa anayenera kuuza woyang’anira positi, Bambo Drew, amene ankadziwana naye bwino, kuti sakanatha kulipira mtengowo popeza analibe ndalama; koma anati, “Mundilole kuona kumene yachokera?” “Tengani,” anatero woyang’anira positi, “ndipo mudzalipira nthawi ina.” “Ayi,” anatero kapiteni, “sindidzatulutsa kalatayo mu positi mpaka mtengowo utalipidwa.” Ali ndi kalatayo m’dzanja, anati, “Ndikuganiza kuti muli ndalama m’kalatayi,” ndipo potembenukira kwa woyang’anira positi anafunsa kuti, “Mungaitsegule chonde? Ngati muli ndalama, mutengepo mtengo wotumizira; ngati mulibe, sindidzaiwerenga.” Woyang’anira positi anachita zimene anapemphazo, ndipo taonani! Munali ndalama ya madola khumi. Atawerenga anapeza kuti kalatayo inali yochokera kwa munthu amene anati Ambuye anakhudza maganizo ake kuti Mkulu Bates ankafunika ndalama, choncho anafulumiza kuitumiza; ndipo mwachangu mwina anaiwala kulipira mtengo wotumizira.

GSAM 253.1Atalipira mtengo wotumizira, anapita ku sitolo ya zakudya, nagula mbiya ya ufa ndi $4, komanso mbatata, shuga, ndi zinthu zina zofunika. Popereka malangizo kumene zinthuzo ziyenera kuperekedwa, anati, “Mwina mkaziyo adzanena kuti si za kumeneko, koma musamvere zimene anena; tsitsani katunduyo pakhonde lakutsogolo.”

GSAM 253.2Kenako anapita ku ofesi yosindikizira, anakonza kusindikiza makope chikwi a kapepala ka masamba pafupifupi zana, ndi mgwirizano wakuti akapereka zolembazo, osindikiza azilemba m’zilembo mwamsanga, kumamutumizira mapepala oyesera. Iye ankayenera kulipira ntchito pamene akulandira ndalama, ndipo mabukuwo sakanatulutsidwa muofesiyo mpaka ngongole zonse zitalipidwa.

GSAM 253.3Kapiteni Bates ankadziwa bwino kuti panalibe munthu amene anali ndi ngongole ya ndalama kwa iye, koma anaona kuti ndi udindo wake kulemba bukuli, akukhulupirira kuti Ambuye adzayendetsa mitima ya anthu kutumiza ndalama pamene zikufunika. Atagula pepala, zolembera, ndi zina zotero, n’kupatsa nthawi kuti zinthu zapakhomo zimufikire patsogolo, anapita kumapeto kwa msewu wopita kunyumba kwake. Ataona kuti zinthuzo zafika, analowa m’nyumba kudzera kumbuyo, n’kukhalanso pa desiki yake. Mayi Bates analowa n’kunena modabwa kwambiri, “Joseph, yang’ana pakhonde lakutsogolo! Zinthu izi zachokera kuti? Munthu woyendetsa ngolo anabwera kudzatsitsa. Ndinamuuza kuti si za kuno, koma anatsitsabe.” “Chabwino,” anatero Kapiteni Bates, “ndikuganiza kuti zili bwino.” “Koma,” anatero Mayi Bates, “zachokera kuti?” “Ambuye watumiza,” anayankha Kapiteni. “Inde,” anatero Mayi Bates, “Ambuye watumiza; zimenezi ndi zimene umanena nthawi zonse.” Kenako anamupatsa mkazi wake kalatayo n’kunena kuti, “Werenga iyi, ndipo udziwa kumene zachokera.” Anaiwerenga, ndipo anabwereranso kukalira, koma kulira kwachiwiri kunali kosiyana ndi koyamba; atabwerera anapempha modzichepetsa chikhululukiro chifukwa cha kusowa kwake chikhulupiriro.

GSAM 254Ndalama Zobwera Chifukwa cha Buku

GSAM 254.1Pamene ntchito yolemba ndi kusindikiza inkapitirira, Kapiteni Bates analandira ndalama nthawi ndi nthawi kudzera pa makalata ndi njira zina, nthawi zina kuchokera kwa anthu amene sanakumanepo nawo. Akalandira ndalama, ankazipereka kwa osindikiza kuti zikhale pa akaunti ya bukulo. Potsiriza tsiku lina linafika pamene mabuku onse anasindikizidwa, ndipo kuchokera ku gwero limene M’bale Bates sanayembekezere, ndalama zotsalazo zinalipidwa; motero mabukuwo sanachedwetsedwe ngakhale tsiku limodzi kufalitsidwa kwawo.

GSAM 254Bilu Yomaliza Yalipidwa

GSAM 254.2H. S. Gurney wa ku Memphis, Mich., anandiuza mu Marichi, 1884, kuti m’mawa womwewo buku la Mkulu Bates linamalizidwa, analandira $100 pa kalata yolonjeza kulipira imene nthawi yake yokakamiza kulipidwa mwa lamulo inali itatha, kuchokera kwa munthu amene ananena kuti sadzam’lipira konse. Atalandira ndalamazo, anaona kuti ndi mwayi kugwiritsa ntchito gawo lake kulipira bilu yomaliza ya kapepala ka Sabata ka Mkulu Bates. “Koma,” anatero Bambo Gurney, “M’bale Bates sanadziwe mpaka tsiku la imfa yake amene analipira ndalama zotsalira za buku.” Zimene zinamuchitikira Mkulu Bates posindikiza choonadi cha Sabata zinkawoneka ngati zikuuza anthu athu kuyambira pachiyambi cha kusindikiza choonadi pa nkhani ya Sabata kuti, “Pitani patsogolo pa ntchito imeneyi, ndipo muyembekezere chisamaliro cha Mulungu kutsegula njira pamene mukupita patsogolo.”

GSAM 255Mkulu Bates Ankakayikira Masomphenya

GSAM 255.1Mawu otsatirawa, ofupikitsidwa kuchokera mu Mbiri ya Moyo, adzasonyeza mmene mphatso ya uneneri ndi kukonzanso kwa Sabata zinalumikizidwira:—

GSAM 255.2Pamene anali paulendo ku New Bedford, Mass., mu 1846, Abiti Harmon anadziwana ndi Mkulu Joseph Bates. Iye anali atalandira chikhulupiriro cha kudza kwachiwiri kuyambira pachiyambi, ndipo anali wogwira ntchito mwakhama pa ntchitoyo. Anali njonda yeniyeni ya Chikhristu, waulemu ndi wachifundo. Ankamuchitira Abiti Harmon mwachikondi ngati mwana wake. Nthawi yoyamba imene anamumva akulankhula, anasonyeza chidwi chachikulu; atamaliza, anaimirira n’kunena kuti, “Ndine Tomaso wokayikira. Sindikhulupirira masomphenya. Koma ndikanakhulupirira kuti umboni umene mlongo wanena usiku uno ndi mawu a Mulungu kwa ife, ndikanakhala munthu wokondwa kwambiri wamoyo. Mtima wanga wakhudzidwa kwambiri. Ndikukhulupirira kuti wolankhulayo ndi woona mtima, koma sindingafotokoze mmene anasonyezedwera zinthu zodabwitsa zimene wanena kwa ife.”

GSAM 255Abiti Harmon Avomereza Sabata

GSAM 255.3Mkulu Bates anali kusunga Sabata, ndipo anali kutsindika kufunika kwake. Pa nthawiyo Abiti Harmon sanaone kufunika kwake, ndipo anaganiza kuti Mkulu Bates anali kulakwitsa potsindika lamulo lachinayi kuposa malamulo ena asanu ndi anayi. Koma Ambuye anamuonetsa malo opatulika a kumwamba. Kachisi wa Mulungu anatsegulidwa kumwamba, ndipo anaonetsedwa likasa la Mulungu litaphimbidwa ndi chotetezerapo. Angelo awiri anaimirira, mmodzi pa mbali iliyonse ya likasa, atatambasula mapiko awo pamwamba pa chotetezerapo, ndi nkhope zawo zitalunjika kumeneko. Mngelo amene anali naye anamuuza kuti zimenezi zimaimira khamu lonse la kumwamba likuyang’ana ndi mantha aulemu ku chilamulo cha Mulungu, chimene chinalembedwa ndi chala cha Mulungu. Yesu anakweza chivundikiro cha likasalo, ndipo iye anaona miyala iwiri imene panalembedwa malamulo khumi. Anadabwa poona lamulo lachinayi pakati penipeni pa malamulo khumiwo, litazunguliridwa ndi kuwala kofewa. Mngeloyo anati, “Ili lokha mwa malamulo khumi limasonyeza Mulungu wamoyo amene analenga kumwamba ndi dziko lapansi ndi zonse zili mmenemo. Pamene maziko a dziko lapansi anaikidwa, maziko a Sabata anaikidwanso.” Anaonetsedwa kuti ngati Sabata loona likanasungidwa, sipakanakhalapo munthu wosakhulupirira kapena wokana kuti kuli Mulungu. Kusunga Sabata kukanateteza dziko kuti lisapembedze mafano.

GSAM 256.1Lamulo lachinayi lapondedwa; chifukwa chake taitanidwa kukonza pogumuka pa chilamulo, ndi kuikira kumbuyo Sabata loponderezedwa. Munthu wochimwa, amene anadzikweza pamwamba pa Mulungu, naganiza kusintha nthawi ndi malamulo, ndiye anasintha Sabata kuchoka pa tsiku lachisanu ndi chiwiri kupita pa tsiku loyamba la mlungu. Pochita zimenezi anagumula mbali ya chilamulo cha Mulungu.

GSAM 256.2Tsiku lalikulu la Mulungu litatsala pang’ono kufika, uthenga ukutumizidwa kuchenjeza anthu kuti abwerere ku kumvera chilamulo cha Mulungu chimene wokana Khristu wagumula. Mwa kuphunzitsa ndi kupereka chitsanzo, anthu ayenera kuuzidwa za pogumuka pa chilamulocho. Anaonetsedwanso kuti mngelo wachitatu wa Chivumbulutso 14, amene amalengeza malamulo a Mulungu ndi chikhulupiriro cha Yesu, akuimira anthu amene amalandira uthenga umenewu ndi kukweza mawu ochenjeza dziko kuti lisunge malamulo a Mulungu ndi chilamulo chake monga mwana wa diso; ndipo kuti pomvera chenjezoli ambiri adzavomereza Sabata la Ambuye.6

GSAM 256.3Zimene zinachitikira Abiti Harmon ndi Mkulu Bates zinali zogwirizana ndi njira imene Ambuye amagwirira ntchito. Mkulu Bates ndi amene anauza Abiti Harmon ndi Mkulu White za nkhani ya Sabata, powasonyeza kuchokera m’Malemba zimene chilamulo chosasinthika cha Mulungu chimafuna. Ngakhale kuti Abiti Harmon anali atadalitsidwa ndi mavumbulutso apadera ochokera kwa Ambuye kwa miyezi pafupifupi khumi ndi isanu ndi itatu, anali asanaonetsedwepo kanthu pa nkhani imeneyi. Tsopano nthawi ya Ambuye inali itakwana yopatsa okhulupirira kuunika mwa mphatso ya uneneri, pamene ankawautsa kuti asunge chilamulo chake. Motero, mwa njira yake yogwirira ntchito, uthenga wa mngelo wachitatu, “malamulo a Mulungu, ndi umboni wa Yesu Khristu,” zinagwirizanitsidwa.

GSAM 257Chiyambi cha Uthenga wa Mngelo Wachitatu

GSAM 257.1Kuyambira nthawi imeneyo uthenga wa mngelo wachitatu, wogwirizana ndi mauthenga ena awiriwo, unayamba kulalikidwa. Choonadi cha Sabata, chogwirizana ndi likasa la Mulungu ndiponso kuunika kumene kunali kuwonjezeka pa nkhani ya malo opatulika, chinatsimikizira zimene zinali zitaonetsedwa kale, zakuti gulu lolalikira za kudza kwachiwiri la m’mbuyomo linali lolondola ndipo linali mu dongosolo la Ambuye. Tsopano anatha kumvetsa bwino kuposa kale tanthauzo la “masitepe atatu okwera kufika pa njira yopita ku mzinda wa Mulungu.”

GSAM 257Mkulu Bates Avomereza Kuti Masomphenya Achokera kwa Mulungu

GSAM 257.2M’mwezi wa Novembala, 1846, munachitika msonkhano ku Topsham, Maine, umene Mkulu Bates anapezekapo. Pa msonkhanowo Mayi White (ukwati wa Abiti Harmon ndi Mkulu James White watchulidwa kale) anaona masomphenya amene anachititsa Mkulu Bates kutsimikiza kotheratu kuti masomphenyawo anali ochokera kwa Mulungu. Iye anali munthu amene anagwira ntchito ya panyanja kwa zaka makumi asanu, atagwira ntchito za mitundu yonse, kuyambira kukhala kamnyamata kothandiza m’sitima mpaka kukhala woyendetsa wamkulu ndi mwini wa zombo. Monga anandiuzira, ankadziwa za nyenyezi moti, mwa kuyang’ana zinthu za kumwamba, ankatha kudziwa pafupifupi malo enieni amene anali panyanja, kumpoto kapena kum’mwera ndiponso kum’mawa kapena kumadzulo. Mwachibadwa munthu wotere ankakonda kukambirana za nyenyezi.

GSAM 257.3Pokambirana naye, anandiuza mmene anatsimikizira kuti masomphenyawo anali ochokera kwa Mulungu. Anati tsiku lina anayesa kulankhula ndi Mayi White za nyenyezi, koma posakhalitsa anapeza kuti iye sankadziwa kanthu za maphunziro a nyenyezi; kwenikweni, monga anamuuza, sankakumbukira kuti anali atayang’anapo buku lofotokoza nkhani imeneyo. Analibe mtima wofuna kukambirana pa nkhaniyo, ndipo anasintha zokambiranazo ndi kuyamba kulankhula za dziko lapansi latsopano, ndiponso zimene anaonetsedwa m’masomphenya za ilo.

GSAM 258“Kutseguka kwa Kumwamba”

GSAM 258.1M’chaka cham’mbuyomo, pa Epulo 19, 1845, nyuzipepala ya Illustrated London News inasindikiza nkhani yochokera kwa Bwana Rosse, yokopa kwambiri akatswiri a za nyenyezi, yonena za zinthu zodabwitsa zimene anapeza mwa choonera nyenyezi chake chachikulu kwambiri, makamaka zimene anaona pa malo amene akatswiri a za nyenyezi amawatcha “mpata wa kumwamba.” Madzulo ena, pa msonkhano umene watchulidwa pamwambapa, m’nyumba ya Bambo Curtiss ndi pamaso pa Mkulu Bates, amene anali asanatsimikize za mavumbulutso amenewa, Mayi White, ali m’masomphenya, anayamba kulankhula za nyenyezi. Anafotokoza mosangalatsa mikwingwirima ya mtundu wa duwa la rozi imene anaiona itadutsa pamwamba pa pulaneti lina, ndipo anawonjezera kuti, “Ndikuona miyezi inayi.” “O,” anatero Mkulu Bates, “akuona Jupiter!” Kenaka, atasuntha thupi ngati akuyenda m’mlengalenga, anayamba kufotokoza mikwingwirima ndi mphete zokongola mosiyanasiyana nthawi zonse, ndipo anati, “Ndikuona miyezi isanu ndi iwiri.”7 Mkulu Bates anafuula kuti, “Akufotokoza Saturn.” Kenaka iye anati, “Ndikuona miyezi isanu ndi umodzi,” ndipo nthawi yomweyo anayamba kufotokoza “kutseguka kwa kumwamba,” ndi ulemerero wake, n’kunena kuti kunali kutseguka kolowera kudera lowala kwambiri. Mkulu Bates anati kufotokoza kwake kunaposa kwambiri nkhani iliyonse ya kutseguka kwa kumwamba imene anali atawerengapo yolembedwa ndi wolemba aliyense.

GSAM 258.2Pamene iye anali kulankhula, akadali m’masomphenya, Mkulu Bates anaimirira ndi kufuula kuti, “O, ndikanakonda kwambiri Bwana John Rosse akanakhala pano usiku uno!” Mkulu White anafunsa kuti, “Kodi Bwana John Rosse ndi ndani?” “O,” anatero Mkulu Bates, “ndi katswiri wamkulu wa ku England wa za nyenyezi. Ndikanakonda akanakhala pano kumva mkazi uyu akulankhula za nyenyezi, ndiponso kumva kufotokoza kwake kwa ‘kutseguka kwa kumwamba.’ Kuposa chilichonse chimene ndawerengapo pa nkhani imeneyi.” Kuyambira madzulo amenewo Mkulu Bates anatsimikiza kotheratu kuti masomphenya a Mayi White anapitirira zimene ankadziwa, ndipo sanali kuwayendetsa yekha. Zimenezi, ndiponso khalidwe la chidzudzulo ndi malangizo operekedwa, zinamutsimikizira kuti masomphenyawo anali ochokera kwa Mulungu.

GSAM 259.1Chodabwitsa ichi cha kumwamba chimene Mayi White anafotokoza motero m’masomphenya amenewo, ndi nkhani imene olemba za nyenyezi saitchulatchula kawirikawiri. Huygens, amene anali woyamba kuchipeza, akuchifotokoza motere:—

GSAM 259Kuunika Kwaulemerero mu Lupanga la Orion

GSAM 259.2“Akatswiri a za nyenyezi amaika nyenyezi zitatu moyandikana mu lupanga la Orion; pamene ndinayang’ana yapakatikati ndi choonera nyenyezi m’chaka cha 1656, m’malo mwa imodzi ija munaoneka nyenyezi zina khumi ndi ziwiri. Pakati pa zimenezi, zitatu zinali pafupifupi kukhudzana, ndipo zina zinayi zinaonekanso, zikuthwanima ngati kuti zili kuseri kwa mtambo, kotero kuti malo ozungulira nyenyezizo anaoneka owala kwambiri kuposa mbali yonse yotsala ya kumwamba. Chifukwa cha nyengo yabwino, mbali yotsalayo inaoneka yakuda kwambiri, ndipo malo owalawo anaoneka ngati kuti munthu akuyang’ana kudzera pa nsalu yotchinga imene ikutseguka, n’kuona bwinobwino dera lina lowala kwambiri.”

GSAM 259.3William Herschel akunena za mpata umenewu wa kumwamba kuti:—

GSAM 259.4“Ngati m’lifupi mwake kuchokera ku mbali ina kufika ku ina, tili pa mtunda umenewu, pangaoneke pa ngodya ya 10 °, monga mmene zili pafupifupi, ukulu wake uyenera kukhala wosatheka kuuganizira. Powerengera apeza kuti uyenera kukhala waukulu kuwirikiza dzuwa matiriliyoni awiri.”

GSAM 259Chowala Kuposa Dzuwa

GSAM 259.5Thomas Dick, wanzeru wophunzira za chilengedwe, akulankhula motere za mtambo wowala umenewu wa kumwamba:—

GSAM 259.6“Ngati tikanaikidwa pafupi nawo, pa mtunda wa theka la mtunda wopita ku nyenyezi yapafupi kwambiri, ngakhale kuti mtunda umenewo ndi waukulu, kuchokera pamalo oterowo mtambowo ukanaonetsa kuwala kofanana pafupifupi ndi kwa dzuwa. Ndipo kwa zolengedwa zimene zili pafupi nawo kwambiri, ukanafalikira pa mbali yaikulu ya kumwamba, n’kuoneka ndi ulemerero wosaneneka. Koma cholinga chenicheni cha chinthu chotere, m’zonse zokhudza icho ndi zimene chimagwirizana nazo, mwina chidzapitiriza kuvumbulidwa m’mibadwo yam’tsogolo ya moyo wopanda mapeto. Ndipo, mofanana ndi zinthu zina zambiri zimene zili m’malo akutali a chilengedwe, chimadzutsa m’maganizo chikhumbo chachikulu chofuna kuona pang’ono mowonjezereka zinthu zaulemerero ndi zachinsinsi za chilengedwe chonse.”8

GSAM 260.1Mkulu Bates, pomaliza nkhani yokhudza zimenezi, anati:—

GSAM 260.2“Motero tikuona kuchokera mu umboni wonse umene waperekedwa (ndipo tikanapereka winanso wambiri ngati panafunika), kuti pano pali chodabwitsa kwambiri cha kumwamba chosatheka kuchifotokoza; mpata wa kumwamba wokhala ndi mtunda wozungulira woposa mailosi mabiliyoni khumi ndi limodzi ndi mazana atatu mphambu khumi ndi zinayi [11,000,000,314]. Huygens wotchukayo akuti, ‘Sindinaonepo chinthu chofanana ndi ichi pakati pa nyenyezi zina zokhazikika—mpata woona bwinobwino dera lina lowala kwambiri.’”

GSAM 260Umboni Wina pa Masomphenya a Mapulaneti

GSAM 260.3Tikutenganso mawu a Mayi Truesdail, amene analipo pamene masomphenya amene atchulidwawa anaperekedwa. Akuti:—

GSAM 260.4“Mlongo White anali wofooka kwambiri m’thupi, ndipo pamene ankamupempherera, Mzimu wa Mulungu unakhala pa ife. Posakhalitsa tinaona kuti sanalinso kuzindikira zinthu za padziko lapansi. Aka kanali koyamba kuona kwake dziko la mapulaneti. Atawerenga mokweza miyezi ya Jupiter, ndipo patangopita kanthawi miyezi ya Saturn, anafotokoza bwino kwambiri mphete za Saturn. Kenaka anati, ‘Anthu okhala kuno ndi aatali, aulemerero, osiyana kwambiri ndi anthu okhala pa dziko lapansi. Tchimo silinalowepo kuno.’ Nkhope yomwetulira ya M’bale Bates inasonyeza kuti kukayikira kwake kwa kale pa gwero la masomphenya a mlongoyu kunali kumuchoka mofulumira. Tonse tinkadziwa kuti Kaputeni Bates ankakonda kwambiri maphunziro a nyenyezi, chifukwa nthawi zambiri ankatisonyeza malo a zinthu zambiri za kumwamba kuti atiphunzitse. Pambuyo pa masomphenyawo, pamene Mlongo White anayankha mafunso ake ndi kunena kuti sanaphunzirepo kapena kulandira chidziwitso mwa njira ina iliyonse pa nkhani imeneyi, iye anadzazidwa ndi chimwemwe ndi chisangalalo. Anatamanda Mulungu, nafotokoza chikhulupiriro chake kuti masomphenya amenewa onena za mapulaneti anaperekedwa kuti asadzakayikirenso.”9

GSAM 261Hatchi Yolusa Yasanduka Yofatsa Mwadzidzidzi

GSAM 261.1Patangopita nthawi yochepa kuchokera pa msonkhano umenewu ku Topsham, panachitika chinthu china chochititsa chidwi chokhudza masomphenyawo, chimene ndidzafotokoza monga anandiuzira Mkulu Bates:—

GSAM 261.2Mkulu White anapatsidwa kugwiritsa ntchito hatchi yaing’ono imene inali isanaphunzitsidwe mokwanira, ndi ngolo yopitira kumsika ya mipando iwiri. Ngoloyo inamangidwa yopanda chotchinga kutsogolo, koma inali ndi popondapo podutsa kutsogolo kwake, ndiponso popondapo pachitsulo chochokera pa mitengo yokokera ngoloyo. Poyendetsa hatchiyo panafunika kusamala kwambiri, chifukwa zingwe zake kapena chinthu china chilichonse chikakhudza m’mbali mwa mimba yake, nthawi yomweyo inkaponya mateche mwaukali, ndipo nthawi zonse panafunika kuigwira ndi zingwe zokoka zolimba kuti isathamange. Hatchiyo inali ya munthu amene iwo ankafuna kupita kwawo, ndipo popeza Mkulu White anazolowera kutsogolera mahatchi aang’ono osaphunzitsidwa, anaganiza kuti sadzakhala ndi vuto lalikulu ndi imeneyi. Komabe, akanadziwa kuti pa kulusa kwake inali itapha kale amuna awiri, mmodzi mwa kumuphwanyira ku miyala ya m’mbali mwa msewu, mwina sakanadzidalira kwambiri.

GSAM 261.3Pa ulendo umenewu munali anthu anayi m’ngoloyo, Mkulu White ndi mkazi wake pa mpando wakutsogolo, ndipo Mkulu Bates ndi Israel Damon pa mpando wakumbuyo. Pamene Mkulu White anali kuyesetsa ndi kusamala kwambiri kuti alamulire hatchiyo, Mayi White anali kukambirana za choonadi. Ndipo mphamvu ya Mulungu inatsikira pa gululo, ndipo iye anatengedwa m’masomphenya, atakhala m’ngolomo. Atangofuula kuti “Ulemerero!” pamene ankalowa m’masomphenya, hatchiyo inaima mwadzidzidzi osasunthika konse, n’kutsitsa mutu wake. Pa nthawi yomweyo Mayi White anaimirira ali m’mkhalidwe umenewu, ndipo maso ake akuyang’ana kumwamba, anawoloka kutsogolo kwa ngoloyo, n’kutsikira pa mitengo yokokera ngolo, manja ake ali pa matako a hatchiyo. Mkulu Bates anafuulira Mkulu White kuti, “Hatchiyo ipha mkaziyo ndi mateche.” Mkulu White anayankha kuti, “Tsopano Ambuye ndiye akuyang’anira hatchiyo; sindikufuna kulowererapo.” Hatchiyo inaima mofatsa ngati hatchi yokalamba. M’mbali mwa msewu munali mtunda wokwera pafupifupi mapazi asanu ndi limodzi, ndipo pafupi ndi mpanda panali malo a udzu. Mayi White, maso ake akadali kumwamba, osayang’ana pansi ngakhale kamodzi, anakwera mtundawo mpaka pa malo a udzu, kenaka anayendayenda kwa mphindi zochepa, akulankhula ndi kufotokoza kukongola kwa dziko lapansi latsopano. Kenaka, mutu wake udakali momwemo, anatsika mtundawo, nayenda kufika pa ngoloyo, naponda pa popondapo, dzanja lake lili pa matako a hatchiyo, nakwera pa mitengo yokokera ngoloyo, n’kulowanso m’ngolomo. Atangokhala pampando, anatuluka m’masomphenya, ndipo nthawi yomweyo hatchiyo, popanda chizindikiro chilichonse chochokera kwa woyendetsa, inayamba kuyenda n’kupitiriza ulendo wake.

GSAM 262.2Pamene Mayi White anali kunja kwa ngoloyo, Mkulu White anaganiza zoyesa hatchiyo kuti aone ngati inali itafatsadi kapena ayi. Poyamba anangoikhudza ndi chikwapu; pa nthawi ina hatchiyo ikanaponya teke poyankha, koma tsopano sinasunthike. Kenaka anaikwapula ndithu, n’kuiwonjezera mphamvu, ndi kuwonjezeranso. Hatchiyo sinasamale n’komwe za kukwapulidwako, koma inaoneka yofatsa ngati mikango imene angelo anatseka pakamwa pawo usiku umene Danieli anagona m’dzenje lawo. “Anali malo ochititsa ulemu ndi mantha,” anatero Mkulu Bates, “ndipo zinali zoonekeratu kuti Mphamvu yomweyo imene inapereka masomphenyawo inagonjetsa, kwa kanthawi kameneko, kulusa kwachibadwa kwa hatchiyo.”

GSAM 262.3Ngati masomphenya amenewa anangokhala zotsatira za matenda ena a m’thupi mwake, funso limene limabwera mwachibadwa ndi lakuti, Kodi hatchiyo nayonso inali ndi matenda oterowo?

GSAM 262Umboni wa Israel Damon

GSAM 262.4Pano ndipereka mawu otsatirawa, otsimikizira nkhani imene Mkulu Bates anandiuza:—

GSAM 262.5“Zaka pafupifupi makumi awiri zapitazo, nditangoyamba kusunga Sabata, Israel Damon anandifotokozera mmene zinakhalira pamene Mlongo White anaona masomphenya, pamene iye, Mkulu Bates, ndi Mkulu White ndi mkazi wake anali kuyenda m’ngolo yopepuka yokokedwa ndi hatchi yaing’ono yosamvera. Lero ndawerenga kufotokoza kwa chochitikacho kumene kuli pamwambapa, monga kunalembedwera ndi Mkulu Loughborough, ndipo kukugwirizana ndendende ndi zimene Mkulu Damon anandiuza.” Wasaina, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Febuluwale 9, 1891.”

GSAM 263Umboni wa Mkulu Bates pa Masomphenya

GSAM 263.1Mkulu Bates akufotokoza zimene zinamuchitikira motere:—

GSAM 263.2“Ngakhale kuti sindinaone kanthu mwa iwo kotsutsana ndi mawu a Mulungu, ndinali ndi mantha ndipo ndinavutika kwambiri m’maganizo. Kwa nthawi yaitali sindinali wofuna kukhulupirira kuti anali chinthu china choposa zotsatira za kufooka kwa thupi lake kwa nthawi yaitali.

GSAM 263.3“Chifukwa chake ndinafunafuna mipata, anthu ena alipo, pamene maganizo ake anaoneka odekha (kunja kwa msonkhano), yomufunsa ndi kumufunsanso mafunso iye ndi anzake amene anali kuyenda naye, makamaka mlongo wake wamkulu, kuti ndipeze choonadi ngati n’kotheka. M’maulendo angapo amene iye wabwera ku New Bedford ndi Fairhaven kuyambira pamenepo, pa misonkhano yathu ndamuona m’masomphenya kangapo, ndiponso ku Topsham, Maine. Ndipo anthu amene analipo pa zochitika zina zochititsa chidwizi akudziwa bwino mmene ndinamvetsera mawu aliwonse mwachidwi ndi mosamalitsa, ndiponso kuyang’anitsitsa kayendedwe kalikonse, kuti ndipeze ngati panali chinyengo kapena mphamvu yogonetsa munthu ndi kumulamulira maganizo. Ndipo ndikuthokoza Mulungu chifukwa cha mwayi umene ndakhala nawo woona zinthu zimenezi pamodzi ndi ena. Tsopano ndingadzilankhulire ndekha ndi chitsimikizo. Ndikukhulupirira kuti ntchitoyi ndi ya Mulungu, ndipo yaperekedwa kutonthoza ndi kulimbikitsa anthu ake ‘obalalika,’ ‘ong’ambika,’ ndi ‘osendedwa,’ kuyambira pamene ntchito yathu inatha ... mu Okutobala, 1844. Chisokonezo cha mawu akuti ‘Taonani, ali kuno!’ ndi ‘Taonani, ali uko!’ kuyambira nthawi imeneyo chavutitsa kwambiri anthu a Mulungu oona mtima ndi ofunitsitsa kumvera, ndipo chapangitsa zinthu kukhala zovuta kwambiri kwa amene sanathe kufotokoza malemba ambiri otsutsana amene anaperekedwa kwa iwo. Ndikuvomereza kuti ndalandira kuunika ndi malangizo pa ndime zambiri zimene poyamba sindinkatha kuzimvetsa bwino. Ndikukhulupirira kuti iye ndi mwana wa Mulungu wodzimana, woona mtima, ndi wofunitsitsa kumvera.”10

GSAM 263.4“Wolembayo ‘sapeza mfundo’ za masomphenya ake ‘kuchokera m’ziphunzitso kapena maphunziro a m’mbuyomo.’ Pamene analandira masomphenya ake oyamba, mu Disembala, 1844, iye ndi gulu lonse la ku Portland, Maine (kumene makolo ake ankakhala pa nthawiyo), anali atasiya kukhulupirira kuti ‘mfuu ya pakati pa usiku’ inali itachitika kale. Pa nthawi imeneyo ndi pamene Ambuye anamuonetsa m’masomphenya cholakwa chimene iye ndi gulu la ku Portland anagweramo. Kenaka anafotokozera gululo masomphenya ake, ndipo anavomereza kuti zimene zinawachitikira m’mwezi wachisanu ndi chiwiri zinali ntchito ya Mulungu.”11

GSAM 264Mmene Mauthenga Atatu Anaonedwera mu 1847

GSAM 264.1Mawu otsatirawa a Mkulu James White, olembedwa mu Epulo, 1847, adzasonyeza mmene mauthenga atatu anaonedwera pa nthawiyo:—

GSAM 264.2“Magulu onse a okhulupirira kudza kwachiwiri amagwirizana kuti mngelo wooneka m’vesi lachisanu ndi chimodzi ndi lachisanu ndi chiwiri la mutu umenewu (Chivumbulutso 14), akuimira uthenga wa kudza kwachiwiri kwa mpingo ndi dziko lonse.... Ntchito ya mngelo wachiwiri inali kusonyeza khamu la okhulupirira kudza kwachiwiri kuti Babulo wagwa. Ndipo popeza ambiri mwa iwo sanadziwe zimenezi kufikira mphamvu ya ‘mfuu ya pakati pa usiku’ itawadzutsa pa nthawi yeniyeni yoti athawe m’mipingo lisanafike tsiku lakhumi, zikusonyeza kuti kuyambira m’mwezi wachisanu ndi chiwiri, 1844, uthenga wa mngelo wachitatu unali, ndipo ukadali, chenjezo kwa oyera mtima kuti ‘agwire zolimba,’ osabwerera ndi ‘kulandira’ zizindikiro zimene gulu la anamwali linachotsa pa nthawi ya mfuu ya mngelo wachiwiri.

GSAM 264.3“Ndipo kodi uthenga woona kwa anthu a Mulungu, kuyambira m’mwezi wachisanu ndi chiwiri, 1844, sunali chenjezo loterolo?—Unalidi.... Vesi lakhumi ndi chiwiri limati, ‘Pano pali chipiriro cha oyera mtima: pano pali iwo amene asunga malamulo a Mulungu ndi chikhulupiriro cha Yesu.’ Kodi unawaona kuti, Yohane?—Inde, ‘pano,’ pa nthawi ya uthenga wa mngelo wachitatu. Popeza nthawi yodikira moleza mtima yakhalapo kuyambira m’mwezi wachisanu ndi chiwiri, 1844, ndipo popeza gulu losunga Sabata, ndi zina zotero, laonekera kuyambira nthawi imeneyo, n’zoonekeratu kuti tikukhala mu nthawi ya uthenga wa mngelo wachitatu.”12

Notes

  1. Chivumbulutso 14:9-12. ↩
  2. Mfundo Zokhudza Chikatolika cha Roma, tsamba 112. ↩
  3. Angelo Atatu a Chivumbulutso 14:6-12. mas. 131, 132. ↩
  4. Rachel Preston anamwalira ku Vernon, Vt., Feb. 1, 1868, ali ndi zaka 59. ↩
  5. Mbiri ya Sabata ya Andrews, tsa. 506, kope la 1887. ↩
  6. Mbiri Yachidule ya Moyo wa Ellen G. White, masamba 95, 96. ↩
  7. M’buku la Chiyambi ndi Kupita Patsogolo, akuti anaona miyezi isanu ndi itatu ya Saturn. Kusintha kumeneku kunachitika masamba oyesera osindikizidwa atachoka m’manja mwanga. Kuyambira pamenepo miyezi ina ya Jupiter ndi ya Saturn yapezeka. ↩
  8. Thambo la Nyenyezi, lolembedwa ndi Dick, tsamba 96. ↩
  9. Kalata ya Mayi Truesdail ya Januwale 27, 1891. ↩
  10. Mawu kwa Gulu Laling’ono, tsamba 21. ↩
  11. M’buku lomwelo, tsamba 22. ↩
  12. M’buku lomwelo, masamba 10, 11, Brunswick, Maine, Meyi 1847. ↩

Note

Back