Mutu 5 — Uthenga wa kudza kwachiwiri
GSAM 93.1“TSOPANO phunzirani fanizo la mkuyu: Pamene nthambi yake ikadali yofewa, ndipo iphuka masamba, mumadziwa kuti nyengo yotentha ili pafupi; chomwecho inunso, pamene mudzaona zinthu zonsezi, dziwani kuti kuli pafupi [m’mphepete mwa tsamba, iye ali pafupi], pakhomo penipeni. Indetu ndinena kwa inu, M’badwo uno sudzatha kufikira zinthu zonsezi zitakwaniritsidwa. Kumwamba ndi dziko lapansi zidzapita, koma mawu anga sadzapita.”1
GSAM 93.2M’lemba ili maso athu alunjikitsidwa ku nthawi imene tingathe kudziwa kuti kudza kwa Khristu kuli “pakhomo,” motsimikiza mofanana ndi mmene timadziwira kuti nyengo yotentha ili pafupi tikaona masamba oyambirira ofewa akuphuka. Tingadziwenso kuti tafika m’m’badwo umene sudzatha kufikira Khristu mwini adzabwere. Nthawi yophunzira fanizoli ikafika, n’zoonadi ndithu kuti imeneyo ndi nthawi ya Ambuye youtsa aphunzitsi kuti aphunzitse fanizoli. Funso limene mtumwi anafunsa pa nthawi ina likuyeneranso pano: “Ndipo adzamva bwanji popanda wolalikira? Ndipo adzalalikira bwanji akapanda kutumidwa?”2
GSAM 93Nthawi ya Zizindikiro
GSAM 93.3M’mutu wapitawu tinaona mmene chidziwitso cha kutha kwa nthawi ya masiku 2300 chinapezedwera, ndi kuti nthawiyo inafika ku “ola la chiweruzo chake.” M’fanizo limene laperekedwa pano tikufikitsidwa ku nthawi ya Ambuye yoti fanizoli ndi uthenga wa “chiweruzo” zilalikidwe ku dziko lonse. Atalankhula za “chisautso” chachikulu chimene chinali kudzagwera anthu ake, chimene chikanayenera “kufupikitsidwa,” Mpulumutsi anati: “Pomwepo pambuyo pa chisautso cha masiku aja dzuwa lidzadetsedwa, ndi mwezi sudzapereka kuwala kwake, ndipo nyenyezi zidzagwa kuchokera kumwamba, ndipo mphamvu za kumwamba zidzagwedezeka; ndipo pamenepo chidzaoneka chizindikiro cha Mwana wa munthu kumwamba.”3
GSAM 94.1Taonani, ponena za chizindikiro chomaliza chotchulidwacho, lembalo silinena kuti ndi chizindikiro cha kudza kwake; koma ndi chizindikiro chakuti Mwana wa munthu ali pomwepo, akuoneka akubwera. Zochitika zimene zaperekedwa m’lembali monga zizindikiro zoti chikhulupiriro cha kuyandikira kwa kudza kwake chikhazikikepo, ndi zizindikiro za padzuwa, pamwezi, ndi pa nyenyezi. Zochitika zina zotsatirazo zimachitika pamodzi ndi kudza kwake kwenikweni m’mitambo ya kumwamba. Choncho, chizindikiro chachitatu mwa zimenezi—cha pa nyenyezi—chitangochitika, imafika nthawi ya Ambuye youtsa aphunzitsi ake kuti aphunzitse kuti kudza kwa Khristu kuli pakhomo.
GSAM 94.2Tsopano, ponena za nthawi yoonekera kwa zizindikirozi: Dzuwa linayenera kudetsedwa pomwepo pambuyo pa chisautso.4 Monga Marko alembera, zimenezi zinayenera kuchitika “m’masiku aja, pambuyo pa chisautso chimenecho.”5 Mpulumutsi wathu anali atanena kuti masikuwo adzafupikitsidwa. Mwa lamulo la Maria Theresa, ndi Malamulo Olola Ufulu wa Chipembedzo a kuyambira 1773 mpaka 1776, ukali wa kuzunza mpingo unafupikitsidwa. Ngakhale kuti ulamuliro wozunzawo unapitiriza kulamulira mphamvu za boma mpaka 1798, kuzunza kwake kunatha cha mu 1773. Tikayerekezera mawu a Mpulumutsi, chizindikiro choyamba mwa zimenezi chikanachitika pakati pa 1773 ndi 1798.
GSAM 94Usana ndi Usiku Wamdima
GSAM 94.3Pa 19 Me, 1780, dzuwa linadetsedwa mwa njira yoposa mphamvu za chilengedwe. Sikudali kuphimbika kwa dzuwa ndi mwezi, popeza mwezi unali utadzaza dzulo lake. Komabe, mdima unagwa pa dera lonse la kumpoto chakum’mawa kwa United States kuyambira 11 koloko m’mawa mpaka 11 koloko usiku. Pa nthawiyo sikuti dzuwa lokha linadetsedwa, komanso mwezi unakana kubwezera kuwala kwa dzuwa. Unali mdima umene unalepheretsa dzuwa kuwalira pa nkhope ya mwezi. Ndipo monga Noah Webster ananenera patapita zaka zambiri, “Palibe chifukwa chokhutiritsa chimene chaperekedwapo chofotokoza mdima umenewu.”
GSAM 95.1Ponena za tsiku lamdima limeneli, Herschel, katswiri wa zakuthambo, anati: “Tsiku Lamdima la ku North America linali chimodzi mwa zochitika zodabwitsa za chilengedwe zimene anthu adzawerengabe ndi chidwi, koma zimene nzeru za anthu zalephera kuzifotokoza.”
GSAM 95.2Ofotokoza mdima wa usiku wa pa 19 Me, 1780, anati, ngakhale mwezi unali wodzaza, “ngati zinthu zonse zowala m’chilengedwe chonse zikanachotsedwa kuti zisakhalekonso, mdimawo sukanaposa umenewu.”
GSAM 95Kugwa kwa Nyenyezi
GSAM 95.3Chizindikiro chachitatu mwa zimenezi, kugwa kwa nyenyezi, chinakwaniritsidwa pa 13 Novembala, 1833. Usiku umenewo, kapena kunena molondola, kuyambira maola asanu mbandakucha usanafike, kunagwa mvula ya nyenyezi imene ena anaiyerekezera ndi mitsinje ya moto yotsika kuchokera kumwamba; ena, ndi nsakali za moto zotuluka pa chinthu chachikulu chophulitsidwa kuti chionetse kuwala kwa moto. Chochitika chimenechi chinaoneka ku North America konse, kuyambira ku Gulf of Mexico kum’mwera mpaka ku Hudson’s Bay kumpoto, ndiponso kuyambira ku zilumba za Sandwich kumadzulo mpaka m’malo otsala mailosi mazana ochepa kuti afike ku Liverpool kum’mawa. Kulikonse kumene chinaonedwa, kunali mvula yomweyo yosatha ya nyenyezi, zikugwa mochuluka ngati timapale ta chipale chofewa m’namondwe wa chipale chofewa.
GSAM 95.4Ponena za mvula ya nyenyezi imeneyi ya mu 1833, tikupitiriza kutenga mawu a mu Woyang’anira wa Connecticut wa pa 25 Novembala, 1833:—
GSAM 95.5“Mkonzi wa nyuzipepala ya Old Countryman waona ‘kugwa kwa nyenyezi’ ngati nkhani yaikulu kwambiri. Iye akuti, ‘Tikunena kuti mvula ya moto imene tinaiona m’mawa wa Lachitatu lapitali ndi chithunzi choopsa, cholosera chotsimikizika, chizindikiro cha chifundo, cha tsiku lalikulu ndi loopsa limene anthu okhala padziko lapansi adzaona pamene chisindikizo chachisanu ndi chimodzi chidzatsegulidwa. Nthawi yofotokozedwa m’Chipangano Chatsopano ndiponso m’Chipangano Chakale yayandikira ndithu; ndipo sikukanatheka kuona chithunzi cholondola kuposa chimenechi cha mkuyu ukugwetsa zipatso zake pamene ugwedezedwa ndi mphepo yamphamvu.’”
GSAM 96Ulosi wa Thomas Burnett
GSAM 96.1Anthu anali ataphunzitsidwa ndi anthu a nthawi zakale kuyembekezera kuti chizindikiro chimenechi chidzakwaniritsidwa monga chinalembedwera. Thomas Burnett, m’buku lake la Chiphunzitso cha Dziko Lapansi, losindikizidwa ku London m’chaka cha Ambuye 1697, ananena za Mateyu 24:29 kuti:—
GSAM 96.2“Mosakayika pa nthawi imeneyo padzakhala zinthu zamoto zamitundumitundu zoyenda m’mlengalenga; ndipo pakati pawo padzakhala zimene zimatchedwa nyenyezi zogwa. Ngakhale kuti imodzi payokha sikhala yaikulu, ngati zingachuluke kwambiri, zikugwa, monga mneneri anenera, ngati masamba a mpesa kapena nkhuyu za mumkuyu, zingakhale chooneka chodabwitsa kwambiri.... Sitiyenera kuona zinthu zimenezi monga mawu okokomeza a ndakatulo, koma monga maulosi omveka bwino, ndi zinthu zimene zidzachitikadi monga zanenedwera.”
GSAM 96Umboni wa Pulofesa Olmstead
GSAM 96.3Pulofesa Olmstead, wa ku Koleji ya Yale, Mass., amene watchedwa “katswiri wamkulu koposa wa zanyengo wa ku America,” ananena za kugwa kwa nyenyezi kwa pa 13 Novembala, 1833, kuti:—
GSAM 96.4“Mvula ya nyenyezi ya mu 1833 inafalikira m’dera lalikulu la padziko lapansi, kuyambira pakati pa nyanja ya Atlantic kum’mawa mpaka ku nyanja ya Pacific kumadzulo; ndiponso kuyambira ku gombe lakumpoto kwa South America mpaka kumadera osadziwika malire awo pakati pa madera olamulidwa ndi Britain kumpoto. Nyenyezi zoulukazo sizinali kungooneka chabe, koma kulikonse zinali kuoneka mofanana.”
GSAM 96.5Ponena za chooneka chimenechi, chimene chinayamba cha pa 11 koloko usiku pa 12 Novembala ndi kupitiriza mpaka cha pa 4 koloko m’mawa pa 13, pulofesayo akuti:—
GSAM 96.6“Anthu amene anali ndi mwayi woona nyenyezi zouluka m’mawa wa pa 13 Novembala, 1833, ayenera kuti anaona choonetsa chachikulu koposa cha kuwala kwa moto wa kumwamba chimene chinaonekapo kuyambira kulengedwa kwa dziko lapansi, kapena pa nthawi yonse imene yalembedwa m’mbiri.”
GSAM 97Mvula ya Nyenyezi Inaonekanso ku Ulaya
GSAM 97.1M’buku limene Leonard Heinrich Kelber anatulutsa ku Stuttgart, ku Germany, m’chaka cha 1835, timaphunzira kuti chizindikiro chimenechi chinabwerezedwa kutsidya limenelo la nyanja ya Atlantic, m’mwezi womwewo, koma patapita masiku ochepa. Iye akuti:—
GSAM 97.2“Pa 25 Novembala, 1833, panali chooneka chokongola cha nyenyezi zogwa ku kontinenti ya Ulaya,” ndipo “ku Minsterburg, ku Silesia, nyenyezi zinagwa ngati mvula ya moto. Pamodzi ndi izo panagwa mipira ya moto, imene inawalitsa usiku kwambiri moti anthu anaganiza kuti nyumba zapafupi pawo ziyenera kuti zikuyaka moto.
GSAM 97.3“Pa nthawi yomweyo ku Prin, ku Austria, panali kugwa kwa nyenyezi kumene kunafalikira m’dera la masikweya mailosi oposa 500. Ena anakufotokoza ngati mitsinje ya moto yotsika kuchokera kumwamba. Ena anaitcha mvula ya moto. Mahatchi anachita nayo mantha, nagwa pansi. Anthu ambiri anadwala chifukwa cha mantha.”
GSAM 97Kugwiritsa Ntchito Fanizoli
GSAM 97.4Tikamatsatira ulosiwu mpaka titadutsa kukwaniritsidwa kwa chizindikiro chachitatu—kugwa kwa nyenyezi—Mpulumutsi wathu akuti, “Tsopano phunzirani fanizo la mkuyu.” Mawuwa sakunena za m’badwo umene unali ndi moyo pamene Ambuye wathu anapereka mawu amenewa, koma za m’badwo umene unayenera kuona zinthu zimenezi zitakwaniritsidwa—osati zikukwaniritsidwa, koma zitakwaniritsidwa. Zinthu zoyenera kukwaniritsidwa monga zizindikiro zakuti Khristu ali pakhomo siziphatikizapo kugwedezeka kwa kumwamba pamene adzaoneka akubweradi. Zizindikiro zimenezi za kuyandikira kwa kudza kwake zikuphatikizapo chizindikiro chachitatu ichi, cha pa nyenyezi. Nthawi imene Ambuye anaika kuti anthu aphunzire fanizo la mkuyu inayamba pambuyo pa 1833. Imeneyi ndi nthawi ya Ambuye yoti dziko lapansi lidzutsidwe kuti lizindikire choonadi chachikulu chakuti kudza kwake kuli pakhomo, ndi kuti adzabwera m’badwo womva fanizolo usanathe. Choncho tikuona mmene ulosiwu ukusonyezera nthawi imene kulengeza kwakukulu kwa kudza kwachiwiri kunayenera kuperekedwa ku dziko lonse.
GSAM 98Kulengeza ku Dziko Lonse
GSAM 98.1Pokwaniritsa ulosi umenewu, tikupeza kuti pa nthawi yeniyeniyo mu 1833, Ambuye anali kuutsa amithenga ake kapena atumiki m’madera osiyanasiyana a dziko lapansi, amene kuyambira 1833 mpaka 1844 anafuula za kuyandikira kwa kudza kwa Khristu, “pakhomo penipeni”; ndipo amenewa anaphunzitsa fanizo la mkuyu, kuloza ku zizindikiro zimenezi za kudza kwake, monga momwe iye anawalangizira kuchita. Uthenga umenewu, kaya mwa mphunzitsi wolankhula yekha kapena mwa zolembedwa zosindikizidwa, unafika ku malo onse a umishonale m’dziko lapansi, ndi ku doko lililonse la panyanja padziko lapansi.
GSAM 98.2Kukula kwa kufalikira kwa uthengawu kwafotokozedwa momveka bwino ndi mkonzi wa Liwu la Choonadi, wa ku Rochester, N.Y., m’kope la Januwale, 1845:—
GSAM 98.3“Uthenga wabwino wosatha, monga wafotokozedwera m’Chivumbulutso 14:6, 7, walalikidwa ku mtundu uliwonse, ndi fuko lililonse, ndi chinenero chilichonse, ndi anthu onse; akunena ndi mawu akulu, ‘Opani Mulungu, ndipo mpatseni ulemerero; pakuti ola la chiweruzo chake lafika: ndipo lambirani iye amene analenga kumwamba, ndi dziko lapansi, ndi nyanja, ndi akasupe a madzi.’ Palibe nkhani imene ingatsimikizidwe momveka bwino ndi zochitika kuposa yakuti uthenga umenewu waperekedwa ku mtundu uliwonse ndi chinenero chilichonse pansi pa thambo, m’zaka zochepa kwambiri zapitazi, polalikira za kudza kwa Khristu mu 1843 [1843, mwa kuwerengera nthawi kwa Ayuda—mwa kuwerengera kwathu, 1844], kapena kuti kwayandikira. Mwa ulaliki ndi zolembedwa zofalitsidwa, mawuwo afalikira padziko lonse lapansi, ndipo zonenedwazo zafika ku malekezero a dziko lapansi.”
GSAM 98.4Anthu ena osadziwa zimene zinachitika aona gulu lolalikira za kudza kwachiwiri ngati kuti linali la kudera linalake lokha, poganiza kuti linali ntchito yokhudzana ndi William Miller ndi atumiki mazana ochepa amene ankagwirizana naye m’dera lakumpoto kwa United States. Anthu oterowo angadabwe kudziwa kuti gulu la ku America, limene Akulu Miller ndi Himes anali atsogoleri otchuka, linali mbali yaing’ono chabe ya gulu lalikulu limene, monga tanena pamwambapa, linafika “ku malekezero a dziko lapansi.”
GSAM 99MMENE GULULI LINAYAMBIRA M’MAYIKO OSIYANASIYANA
GSAM 99.1Nthawi ya Ambuye inafika yoti kulengeza kumeneku kufike ku dziko lonse, ndipo m’madera 20 kapena kuposa osiyanasiyana a dziko lapansi, pafupifupi pa nthawi imodzi, panautsidwa amuna amene, osadziwa ntchito ya wina ndi mnzake, anatuluka kukalengeza uthenga umenewu ku madera onse a dziko lapansi. Anthu otchulidwa m’mutu 4, amene analandira kuunika kokhudza kutha kwa masiku 2300, kupatulapo mmodzi—A. Campbell—anatsogoleredwa kulowa m’ntchito yolalikira uthenga wa mngelo woyamba wa m’Chivumbulutso 14; zimenezinso zinachitika mwa ntchito yachindunji ya Mzimu wa Mulungu, osati chifukwa chakuti anauzana kuunikako.
GSAM 99Kuyerekezera ndi Kukonzanso kwa Mpingo
GSAM 99.2Tikagwiritsa ntchito pa gululi muyezo womwewo umene D’Aubigné anagwiritsa ntchito pa kuyamba kwa Kukonzanso kwakukulu kwa Mpingo kwa m’zaka za zana la 16, ndithudi liyenera kuwerengedwa monga uthenga wa Ambuye, wofika pa nthawi ya Ambuye. Ponena za Kukonzanso kumeneko konse, wolemba mbiriyo anati:—
GSAM 99.3“Germany siinapereke choonadi ku Switzerland, kapena Switzerland ku France, kapena France ku England. Mayiko onsewa analandira choonadicho kwa Mulungu, monga momwe dera limodzi la dziko lapansi siliperekera kuwala ku dera lina; koma dzuwa lomwelo lowala limapereka kuwalako mwachindunji ku dziko lonse lapansi. Khristu, Mbandakucha wochokera kumwamba, wokwezedwa kopanda malire pamwamba pa anthu onse, anali, pa nthawi ya Kukonzanso kwa Mpingo, monganso pa kukhazikitsidwa kwa Chikhristu, moto waumulungu umene unapatsa dziko lapansi moyo. M’zaka za zana la 16, chiphunzitso chimodzi chomwecho chinakhazikitsidwa pa nthawi imodzi m’nyumba ndi m’mipingo ya mayiko akutali kwambiri ndi osiyanasiyana kwambiri. Chifukwa chake n’chakuti Mzimu yemweyo anali kugwira ntchito kulikonse, kubala chikhulupiriro chomwecho.
GSAM 99.4“Kukonzanso kwa Mpingo ku Germany ndi ku Switzerland kumatsimikizira choonadi chimenechi. Zwingle sanali kulankhulana ndi Luther. Mosakayika panali chomangira pakati pa amuna awiriwa; koma tiyenera kuchifunafuna pamwamba pa dziko lapansi. Iye amene kuchokera kumwamba anapereka choonadi kwa Luther, anachiperekanso kwa Zwingle. Mulungu ndiye anali njira yolumikizana pakati pawo. ‘Ndinayamba kulalikira uthenga wabwino,’ akutero Zwingle, ‘m’chaka cha chisomo cha 1516, kutanthauza pa nthawi imene dzina la Luther linali lisanamveke m’dziko lathu. Sindinaphunzire chiphunzitso cha Khristu kwa Luther, koma m’mawu a Mulungu. Ngati Luther alalikira Khristu, amachita zimene ine ndimachita; basi.’”6
GSAM 100.1Polankhula za ntchito ya Farel ndi Lefèvre ku France, wolemba mbiriyo akuti:—
GSAM 100.2“Choncho, Kukonzanso kwa Mpingo ku France sikunachokere ku dziko lina. Kunabadwira m’dziko la France; kunamera ku Paris; mizu yake yoyambirira inali m’yunivesite momwemo, imene inali mphamvu yachiwiri m’maiko a Chikhristu cha Roma. Mulungu anaika mfundo za ntchitoyi m’mitima yoona mtima ya anthu a ku Picardy ndi Dauphiny isanayambe m’dziko lina lililonse.
GSAM 100.3“Taona kuti Kukonzanso kwa Mpingo ku Switzerland kunayamba kopanda kudalira Kukonzanso kwa Mpingo ku Germany. Kukonzanso kwa Mpingo ku France nako kunayamba kopanda kudalira konse kuwiri. Ntchitoyi inayamba pa nthawi imodzi m’mayiko osiyanasiyana amenewa, anthu ake osalankhulana; monga pa nkhondo, magulu onse osiyanasiyana amene amapanga gulu la asilikali amayenda pa nthawi yomweyo, ngakhale kuti gulu lina silinena kwa linzake kuti liyende, chifukwa onse amamva lamulo limodzi lomwelo, lochokera kwa Mtsogoleri Wamkulu yemweyo. Nthawi inakwanira, anthu anakonzeka, ndipo Mulungu anayamba Kukonzanso kwa mpingo wake m’mayiko onse pa nthawi imodzi. Zochitika zoterezi zimatsimikizira kuti Kukonzanso kwakukulu kwa Mpingo kwa m’zaka za zana la 16 kunali ntchito ya Mulungu.”7
GSAM 100.4Ponena za Kukonzanso kwa Mpingo ku England, motsogozedwa ndi Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ndi ena, D’Aubigné akupitiriza kuti:—
GSAM 100.5“Choncho, Kukonzanso kwa Mpingo ku England kunayamba kopanda kudalira Luther ndi Zwingle, kumachokera kwa Mulungu yekha. M’mayiko onsewa a Chikhristu munali ntchito ya mawu a Mulungu pa nthawi imodzi. Chiyambi cha Kukonzanso kwa Mpingo ku Oxford, Cambridge, ndi London chinali Chipangano Chatsopano cha Chigiriki chimene Erasmus anatulutsa. [Tyndale ndi Thomas Bilney anachoka ku Cambridge m’chaka cha 1519.] Tsiku linafika limene England inanyadira chiyambi chokwezeka chimenechi cha Kukonzanso kwa Mpingo.”8
GSAM 101.1Kulengeza kwa kudza kwachiwiri kunayamba mofanana ndi mmene tafotokozera pamwambapa za Kukonzanso kwa Mpingo. Amuna anatsogoleredwa kuyamba ntchito pa nthawi imodzi m’madera a dziko lapansi ochuluka kuposa kanayi a amene atchulidwawo, osadziwana kapena kuuzana maganizo awo, ndipo anayamba kulengeza choonadi chomwecho cha m’Malemba, osati m’mayiko anayi okha a dziko lapansi, koma ku dziko lonse lokhala ndi chitukuko.
GSAM 101Ntchito za Joseph Wolff
GSAM 101.2Pano kungakhale koyenera kuona mfundo zosonyeza mmene uthenga wa kudza kwachiwiri unafalikira:—
GSAM 101.3“Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., anatumidwa monga mmishonale kuchokera ku Great Britain kukagwira ntchito pakati pa Ayuda a ku Palestina. Malinga ndi zolemba zake za tsiku ndi tsiku, mpaka m’chaka cha 1845, analengeza kuti Ambuye adzafika posachedwa ku Palestina, Igupto, m’mbali mwa Nyanja Yofiira, ku Mesopotamiya, Crimea, Persia, Georgia, m’ufumu wonse wa Ottoman, ku Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, ku Holland, Scotland, Ireland, ku Constantinople, Yerusalemu, St. Helena, ndiponso m’zombo pa Nyanja ya Mediterranean, komanso ku New York City, kwa anthu a mipingo yonse. Akuti analalikira pakati pa Ayuda, anthu a ku Turkey, Asilamu, Aparsi, Ahindu, Akasidi, Ayazidi, Asiriya, Asabea, kwa apasha, asheikh, ashah, mafumu a Organtsh ndi Bokhara, mfumukazi ya Greece, ndi ena otero.”9
GSAM 101.4Ku Yemen, dziko limene mumakhala mbadwa za Hobabu, apongozi ake a Mose, Joseph Wolff anaona buku limene akulifotokoza motere: “Aarabu a kumeneko ali ndi buku lotchedwa ‘Seera,’ limene limafotokoza za ‘Kudza Kwachiwiri kwa Khristu, ndi Kulamulira Kwake mu Ulemerero!’”10
GSAM 102.1Ku Yemen anakhala masiku asanu ndi limodzi ndi Arekabu, amene akuwafotokoza kuti: “Samamwa vinyo, sabzala minda ya mpesa, safesa mbewu, amakhala m’mahema, ndipo amakumbukira mawu a Yonadabu mwana wa Rekabu. Pakati pawo panali ana a Israyeli a fuko la Dani, amene amakhala pafupi ndi Terim ku Hatramawt. Iwo, pamodzi ndi ana a Rekabu, amayembekezera kuti Mesiya adzafika posachedwa m’mitambo ya kumwamba.”
GSAM 102.2Malinga ndi zimene tafotokozazi, tikuona kuti m’zaka khumi ndi zinayi zimenezo, Wolff yekha analengeza uthenga wakuti kudza kwa Khristu kuli pakhomo, m’mitundu yoposa makumi awiri yosiyanasiyana. Pa nthawi yomweyo chiphunzitsochi chinali kukambidwa kwambiri ku Germany, makamaka kum’mwera pakati pa Amoravia.
GSAM 102Uthenga ku Germany ndi Russia
GSAM 102.3Wolemba mabuku wa ku England, Mourant Brock, akutiuza kuti “ku Württemberg kunali mudzi wa Akhristu mazana ambiri, amene anali kuyembekezera kudza kwa Khristu posachedwa.” Chiphunzitsochi chinalengezedwa m’madera ena a Germany ndi Hengstenberg, amene pa nthawiyo ankati anali katswiri waluso kwambiri pa za maphunziro a Mulungu ku Germany.
GSAM 102.4M’Ndemanga ndi Mthenga ya pa 13 Disembala, 1892, Mbusa L. R. Conradi wa ku Germany anati:—
GSAM 102.5“Bengel, ku Germany, anayatsa chikondi cha kuonekera kwa Ambuye wathu m’mitima ya anthu ambiri, chimene chinatsogolera zikwi za anthu kuphunzira mawu a uneneri kuposa kale lonse.... Kuunika kunawala ku Germany, ndipo zolemba zosonyeza mmene masiku 2300 ankatanthauziridwa zinafalitsidwa kumeneko. Kutsitsimuka kwa chipembedzo kunatsatira, makamaka ku Württemberg, ndipo pamene kuzunzidwa kunayamba, mabanja mazana ambiri anapita kum’mwera kwa Russia. Kumeneko anafalitsa uthengawu pakati pa anthu a mtundu wawo amene anasamukira kumeneko zaka zambiri zapitazo. Popeza abusa anatseka mipingo yawo, iwo, kupatulapo ochepa kwambiri, ankachita ‘stunden’ zawo, kapena misonkhano ya ‘ola,’ m’nyumba za anthu, ndipo mazana ambiri anatembenuka. Ngakhale pa nthawiyo ankakambirana za Sabata pakati pawo, koma popeza palibe amene anayamba kuisunga, nkhaniyo inazimirira. Mlimi wina wa ku Russia anatembenuka m’misonkhano ya ‘stunden’ imeneyi, ndipo kenako anayamba ntchito yomweyo pakati pa anthu a ku Russia. Potsirizira pake izi zinabweretsa gulu lalikulu la ‘Stundist’ la masiku ano, limene chikoka chake chimafika kumadera akutali kwambiri a Siberia ndi kutsidya la mapiri a Caucasus.”
GSAM 103.1M’Ndemanga ndi Mthenga ya pa 31 Julayi, 1891, muli mawu ochokera kwa Mbusa Conradi onena za M’bale Schäche wa ku Australia. Pa nthawi imene akunena, M’bale ameneyu ankakhala ku Silesia ndipo nthawi ina ankagwira ntchito yothandiza utumiki wa m’dziko lawo wa Atate Gosner, mlaliki wodziwika wa ku Germany komanso mphunzitsi wa za Mulungu. Kuchokera kwa M’bale Schäche, akupereka mawu otsatirawa onena za buku la Kelber:—
GSAM 103.2“Pambuyo pa 1836, kapena pamene nthawi yowerengedwa ndi Bengel inatha, m’nyuzipepala ya chigawo cha Schweidnitz munaonekera chilengezo chochokera ku sitolo ya mabuku ya Bambo Sommerfeldt ya kumeneko. Chinali kunena za buku la L. Henry Kelber, lofotokoza za zochitika zazikulu ndi zosangalatsa zimene zinali kudzachitika m’zaka za 1843 ndi 1844. Sindikukumbukira bwinobwino mutu wa bukulo. Tinalipeza bukulo ndipo m’chaka cha 1839-40 tinawerenga limodzi ndi anthu angapo amene anali ndi chidwi, titakhoma zitseko. Bukulo linasonyeza kuchokera m’buku la Danieli, la Chivumbulutso, ndi Mateyu 24, kuti chimaliziro chinali pafupi. Linalinso ndi mndandanda wa mawerengedwe, wosonyeza mmene tsiku lotchulidwa pamwambali linapezedwera.”
GSAM 103Uthenga ku Great Britain
GSAM 103.3M’cholembedwa cha ku England chotchedwa Zaka Chikwi, akuti “atumiki mazana asanu ndi awiri a Mpingo wa England anali kukweza mfuu ya kubweranso kwa Mombolo.” Ena mwa atumiki aluso kwambiri a nthawi imeneyo anali pakati pa anthu amene analengeza chiphunzitso cha kudza kwachiwiri ku England kuyambira 1840 mpaka 1844. Mwa iwo tidzatchula mayina a Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dokotala Nisbett, Mbusa A. Dallas, M.A. [m’buku lake, Yang’anani ku Yerusalemu, tsamba 114, amasonyeza kuti fanizo la Mateyu 24 likunena za m’badwo uno], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ndi ena otero.
GSAM 104Uthenga ku Holland
GSAM 104.1Chiphunzitso cha kudza kwachiwiri chinalengezedwa ku Holland ndi Hentzepeter, amene ankati pa nthawiyo anali mtumiki waluso kwambiri m’dzikolo. Iye anali woyang’anira Nyumba ya Zinthu Zakale ya Mfumu ku The Hague, atasankhidwa ndi mfumu. M’kalata imene analembera mkonzi wa Mfuu ya Pakati pa Usiku mu Juni, 1844, akunena za iye mwini kuti chidwi chake chinayamba kukokedwa ku nkhaniyi ndi loto limene linamukhudza kwambiri. Anafufuza m’Malemba za nkhaniyi, ndipo m’chaka cha 1830 anasindikiza kabuku kofotokoza chiphunzitsochi. Mu 1841 anasindikiza kabuku kena konena za chimaliziro cha dziko lapansi. M’kalata yomweyi akunena kuti uthenga woyamba umene anamva wonena za William Miller ndi ena amene anali kulengeza poyera chiphunzitso chakuti kudza kwa Khristu kwayandikira, anaumva mu 1842, pocheza ndi munthu amene anabwera ku Holland kuchokera ku America.
GSAM 104Uthenga ku Tartary
GSAM 104.2Kale kwambiri mu 1821, chiphunzitso cha kudza kwa Ambuye chinali kukhulupiriridwa ndi kuphunzitsidwa ku Tartary. Cha pa nthawi imeneyi mmishonale wa ku Ireland anatumidwa ku dzikolo, ndipo wansembe wa Chitata anamufunsa kuti, “Kodi Khristu adzabwera liti kachiwiri?” Anayankha kuti sankadziwa chilichonse za nkhaniyo. Pamenepo wansembeyo anadabwa kwambiri ndi yankho loterolo lochokera kwa mmishonale amene anabwera kudzawaphunzitsa ziphunzitso za Baibulo, ndipo anati ankaganiza kuti “aliyense amene ali ndi Baibulo angadziwe zimenezo.” Kenako wansembeyo anafotokoza maganizo ake, n’kunena kuti ankaganiza kuti Khristu adzabwera cha m’chaka cha A.D. 1844. Nkhani imeneyi ili m’Magazini ya ku Ireland ya 1821.
GSAM 104Uthenga ku America, India, ndi pa Dziko Lalikulu la Ulaya
GSAM 104.3M’Timapepala ta Kudza Kwachiwiri, buku 2, tsamba 135, la 1844, Mourant Brock wa ku England anati:—
GSAM 105.1“Kuyembekezera kubweranso kwa Mombolo posachedwa, ndi kukweza liwu la chenjezo, zikuchitika ku Great Britain komanso ku America, India, ndi pa dziko lalikulu la Ulaya. Ku America, atumiki a mawu pafupifupi mazana atatu akulalikira motero ‘uthenga uwu wabwino wa ufumu;’ pamene m’dziko lino, atumiki pafupifupi mazana asanu ndi awiri a Mpingo wa England akukweza mfuu yomweyo.”
GSAM 105Kufikira pa Doko Lililonse la Panyanja Padziko Lapansi
GSAM 105.2E. R. Pinney, wa ku Seneca Falls, N.Y., mtumiki wodzipereka wa Abaptisti amene anapereka moyo wake polengeza chiphunzitso cha kudza kwachiwiri, anati m’buku lake lakuti Kulongosola Mateyu 24, masamba 8, 9:—
GSAM 105.3“Kale kwambiri mu 1842, zolemba za kudza kwachiwiri zinali zitatumizidwa ku malo aliwonse a umishonale ku Ulaya, Asia, Africa, ndi America, kumbali zonse ziwiri za Mapiri a Rocky.... Oyang’anira zombo zathu ndi amalinyero amatiuza kuti safika pa doko lililonse n’kupeza kuti uthenga umenewu sunawatsogolereko, ndipo anthu amawafunsa kawirikawiri za uthengawu.”
GSAM 105Anthu Zikwi Zitatu Akulengeza Uthenga
GSAM 105.4Mbusa G. W. Mitchel, wa ku Zanesville, Ohio, mtumiki wina amene nayenso analengeza chiphunzitsochi, anauza wolemba bukuli pocheza naye ku Newark, Ohio, pa 8 Ogasiti, 1894, kuti Mkulu William Miller anamuuza, pocheza naye ku McConnellsville, Ohio, mu Seputembala, 1844, kuti anali ndi “mayina ndi maadiresi a atumiki zikwi zitatu m’madera osiyanasiyana a dziko lapansi amene anali kulengeza kuti, ‘Opani Mulungu, ndipo mpatseni ulemerero; pakuti yafika nthawi ya chiweruzo chake,’ ambiri mwa iwo ali ku North America ndi ku Great Britain.”
GSAM 105.5William Miller, polankhula za kufalikira kwakukulu kwa “mfuu” imeneyi, anati:—
GSAM 105.6“Mmodzi kapena awiri m’mbali iliyonse ya dziko lapansi alengeza uthengawu, ndipo onse akugwirizana pa nthawi,—Wolff wa ku Asia; Irving, amene posachedwapa anali ku England; Mason wa ku Scotland; Davis wa ku South Carolina; ndi ena ambiri m’dera lino, akukweza, kapena akhala akukweza mfuu imeneyi.”11
GSAM 106Liwu la Eliya la Hutchinson Litumizidwa Kutali ndi Kufupi
GSAM 106.1Mkulu R. Hutchinson anatumidwa kuchokera ku England kupita ku Canada mu 1837 monga mmishonale wa a Wesley. Potsirizira pake anakhazikika ku Montreal. Ankadziwana ndi anthu ambiri m’mayiko akunja. M’zaka za 1843 ndi 1844 anasindikiza nyuzipepala yotchedwa Liwu la Eliya, imene ankafotokozeramo chiphunzitso cha kudza kwachiwiri. Popeza ankatha kupeza mosavuta zombo zopita m’mayiko akunja, ndipo anapatsidwa mwayi wotumiza mitolo ikuluikulu ya nyuzipepala zake popanda kulipira ndalama za positi, anazitumiza zochuluka kwambiri kumadera onse a dziko lapansi. Ponena za ntchito yake, iye anati anazitumiza mowolowa manja ku Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Roma, ndi ku mbali zonse za ufumu wa Britain ndi madera ake olamulidwa.
GSAM 106M’Zilumba za Sandwich
GSAM 106.2Mu Mfuu ya Pakati pa Usiku ya pa 12 Okutobala, 1843, munali kalata yochokera kwa Mayi O. S. Burnham, a ku Kaloa, pa Chilumba cha Kaui, m’Zilumba za Sandwich. Iwo ndi mwamuna wawo anali aphunzitsi a sukulu kumeneko. Analandira chiphunzitso cha kudza kwachiwiri ndipo anali kuchilengeza kumeneko, ndipo gulu la okhulupirira linali kulambira nawo m’zilumbazo.
GSAM 106Uthengawu Uyerekezedwa ndi wa Yohana Mbatizi
GSAM 106.3Motero tikuona kuti chiphunzitso cha kudza kwachiwiri chinalengezedwa mokwanira ndithu kuti chikwaniritse zonenedweratu m’Malemba zokhudza icho.
GSAM 106.4Uthenga umene unali kudzalengeza kudza koyamba kwa Khristu unanenedwa ndi mneneri Yesaya m’mawu awa: “Liwu la wofuula m’chipululu, Konzani njira ya Ambuye, wongolani m’chipululu msewu wa Mulungu wathu. Chigwa chilichonse chidzakwezedwa, ndipo phiri lililonse ndi chitunda chilichonse zidzatsitsidwa; ndipo zokhota zidzawongoka, ndi malo osasalala adzasalala; ndipo ulemerero wa Ambuye udzavumbulutsidwa, ndipo anthu onse adzauona pamodzi; pakuti pakamwa pa Ambuye panena zimenezi.”12 Uneneri uwu unakwaniritsidwa m’ntchito za “Yohana Mbatizi, wolalikira m’chipululu cha Yudeya, ndi kunena, Lapani, pakuti ufumu wa kumwamba wayandikira.”13
GSAM 107.1Munthu ameneyu yekha, m’miyezi isanu ndi umodzi ya ntchito m’dziko limodzi la Yudeya, anakwaniritsa ulosi wodabwitsa umenewu. Ngakhale kuti uneneri uwu unaika malire a nthawi ndi malo pa ntchito ya Yohana, sizili choncho ndi maulosi amene akunena za kulengeza kudza kwachiwiri, pakuti ntchitoyo inayenera kuchitika ndi “mfuu yaikulu,” kufikira dziko lonse lapansi.
GSAM 107.2Motero, mogwirizana ndi mfundo zimene tapereka, zikuoneka mmene uneneri wonena za uthenga wa kudza kwachiwiri unakwaniritsidwira molondola. Nthawi ya Mulungu inafika yakuti fanizo la mkuyu liphunzitsidwe, ndiponso kuti uthenga wa mngelo woyamba uyambe kulengezedwa. Ndipo anautsa amithenga ake kuti akalengeze mfuu imeneyi kwa mitundu yonse, anthu onse, ndi manenedwe onse.
Notes
- Mateyu 24:32-35. ↩
- Aroma 10:14, 15. ↩
- Mateyu 24:29, 30. ↩
- Mateyu 24:29. ↩
- Marko 13:24. ↩
- Mbiri ya Kukonzanso kwa Mpingo, Buku 8, mutu 1, ndime 2, 3. ↩
- M’buku lomwelo, Buku 12, mutu 3, ndime 10. ↩
- M’buku lomwelo, Buku 18, mutu 2, ndime 12. ↩
- Liwu la Mpingo, tsamba 343. ↩
- Utumiki wa Wolff ku Bokhara. ↩
- Maphunziro a William Miller, tsamba 238, 1843. ↩
- Yesaya 40:3-5. ↩
- Mateyu 3:1, 2. ↩