Mutu 17 — Kupita patsogolo kwa choonadi pakati pa mavuto
GSAM 265.1Monga mbusa afunafuna gulu lake la nkhosa pa tsiku limene ali pakati pa nkhosa zake zomwazikana, momwemonso ndidzafunafuna nkhosa zanga, ndipo ndidzazipulumutsa m’malo onse kumene zinamwazikana pa tsiku la mitambo ndi mdima.1
GSAM 265.2Iwo amene mpaka nthawi imeneyi (1847) anali atalandira uthenga wa mngelo wachitatu anali osauka pa zinthu za dziko lino, ndipo chifukwa chake sakanatha kuchita zambiri pa nkhani ya ndalama kuti uthengawo ufalikire. Mkulu White ndi mkazi wake, pamodzi ndi Mkulu Bates, anaona kufunika kwa ntchito ya payekha pakati pa abale omwazikana, ndiponso kufunika kokonza zolemba zowerenga n’ kuziyika m’manja mwa anthu, kuti ziwathandize kuwatsogolera ku chidziwitso cha choonadi. Mkulu Bates anathandizidwa kwambiri pofotokoza nkhani ya Sabata ndi kapepala kake pa nkhaniyo, pamene ankapita kumadera osiyanasiyana, komanso pamene kapepalako kanali kufalikitsidwa kudzera pa makalata. Anagwira ntchito mopirira kwambiri.
GSAM 265Nsembe ya Mlongo Wachichepere Chifukwa cha Choonadi
GSAM 265.3Nthawi ina, popeza analibe ndalama zolipirira ulendo wake, anali pafupi kuyamba kuyenda wapansi kuchokera ku Massachusetts kupita ku New Hampshire. Nthawi yomweyo analandira kalata kuchokera kwa mlongo wachichepere amene anavomera kugwira ntchito zapakhomo pa $1 pa sabata kuti akhale ndi kena kake kothandizira ntchitoyo. Atagwira ntchito sabata limodzi, anakhudzidwa kwambiri ndi maganizo akuti Mkulu Bates ankafunikira ndalama, motero anapita kwa bwana wake n’kupempha malipiro a pasadakhale, kuti athe kumutumizira nthawi yomweyo $5. Ndi ndalamazi analipirira ulendo wake kupita ku New Hampshire, pogwiritsa ntchito chonyamulira cha anthu. Pamalo onse amene anafikako anachita misonkhano yabwino, ndipo miyoyo yambiri inalandira choonadi.
GSAM 266Kukhazikitsa Nyumba ndi Zipangizo Zobwereka
GSAM 266.1Kuti tisonyeze mzimu wa nsembe umene unalimbikitsa apainiya oyambirira a uthengawu, tiona mawu otsatirawa ochokera m’mafotokozedwe a Mayi White okhudza mmene zinthu zinalili m’nyengo yozizira ya 1847-48, pamene ankakhala m’zipinda za nyumba yayikulu ya S. Howland, ku Topsham, Maine, ndipo anakhazikitsa nyumba pogwiritsa ntchito zipangizo zobwereka:—
GSAM 266.2“Tinali osauka, ndipo zinthu zinali zovuta. Mwamuna wanga ankagwira ntchito yokoka miyala pa njanji, ndipo ntchitoyo inachotsa khungu la zala zake mpaka kulowa, moti magazi anayamba kutuluka m’malo ambiri. Tinatsimikiza kuti tisadalire ena, koma tidzisamalire tokha, ndiponso tikhale ndi zimene tingathandizire ena. Koma zinthu sizinatiyendere bwino. Mwamuna wanga ankagwira ntchito molimbika kwambiri, koma sanathe kulandira malipiro amene ankayenera kulandira pa ntchito yake.”
GSAM 266Mkulu White Akudula Nkhuni
GSAM 266.3“Mwamuna wanga anasiya njanjiyo, ndipo ndi nkhwangwa yake analowa m’nkhalango kukadula nkhuni. Ngakhale ankakhala ndi ululu wosalekeza m’mbali mwake, ankagwira ntchito kuyambira m’mawa mpaka mdima kuti apeze pafupifupi masenti makumi asanu patsiku. Ululu woopsa unamulepheretsa kugona usiku. Posakhalitsa tinalandira makalata ochokera kwa abale a m’maboma osiyanasiyana, otiitanira kuti tipite kukawachezera; koma popeza tinalibe njira yotitulutsira m’bomalo, yankho lathu linali lakuti njira inali isanatitsegukire.”
GSAM 266.4“Tinalandira kalata kuchokera kwa M’bale Chamberlain wa ku Connecticut, akutiumiriza kupita ku msonkhano m’boma limenelo. Tinaganiza zopita ngati tingapeze ndalama. Mwamuna wanga anamaliza kuwerengerana ndi bwana wake, ndipo anapeza kuti ankayenera kulandira madola khumi. Ndi theka la ndalamazi ndinagula zovala zimene tinkazifuna kwambiri, kenako ndinakonza malaya akunja a mwamuna wanga, ngakhale kuyika zigamba pa zigamba, moti zinali zovuta kudziwa nsalu yoyambirira m’manja mwake. Tinatsala ndi madola asanu oti atifikitse ku Dorchester, Mass. Chikwama chathu chinali ndi pafupifupi zonse zimene tinali nazo padziko lapansi. Koma tinali ndi mtendere wa mumtima ndi chikumbumtima choyera, ndipo zimenezi tinkaziona kukhala zapamwamba kuposa zabwino za padziko lapansi.”
GSAM 267.1“Tinapita kunyumba kwa M’bale Nichols, ndipo tisanachoke, Mlongo Nichols anapatsa mwamuna wanga madola asanu, amene analipirira ulendo wathu kupita ku Middletown, Conn. Tinali alendo mumzindawo, ndipo tinali tisanaonepo m’bale aliyense wa m’bomalo. Tinali tatsala ndi masenti makumi asanu okha. Mwamuna wanga sanayerekeze kugwiritsa ntchito ndalamazo kubwereka ngolo, choncho anaika chikwama pa mulu wa matabwa, ndipo tinayenda kufunafuna munthu wa chikhulupiriro chofanana. Posakhalitsa tinapeza M’bale Chamberlain, amene anatitenga kupita kunyumba kwake.”
GSAM 267Msonkhano ku Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Msonkhanowu unachitikira ku Rocky Hill, ndipo chipinda cha msonkhano chinali chipinda chachikulu chosamalizidwa m’nyumba ya M’bale Belden. Ndime yotsatirayi yochokera m’kalata yolembedwa ndi Mkulu White kwa S. Howland ikupereka mfundo zosangalatsa zokhudza msonkhanowo:—
GSAM 267.3“Pa Epulo 20 [1848], M’bale Belden anatumiza ngolo yake ku Middletown kuti ititenge ife ndi abale omwazikana a mumzindawo. Tinafika kumalo ake [Rocky Hill] cha m’ma 4 koloko masana, ndipo patangopita mphindi zochepa analowa Abale Bates ndi Gurney. Madzulo amenewo tinachita msonkhano wa anthu pafupifupi khumi ndi asanu. Lachisanu m’mawa abale anapitiriza kubwera mpaka tinafika pafupifupi makumi asanu. Sikuti onsewa anali atakhazikika mokwanira m’choonadi. Msonkhano wathu wa tsikulo unali wosangalatsa kwambiri. M’bale Bates anafotokoza malamulo a Mulungu momveka bwino, ndipo kufunika kwake kunatsindika ndi maumboni amphamvu. Mawuwa analimbikitsa amene anali kale m’choonadi, ndiponso anadzutsa amene anali asanasankhe mokwanira.”2
GSAM 267Anaitanidwa ku chigawo cha Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Chifukwa cha kufalikira kwa kapepala ka Mkulu Bates pakati pa Aadventist, anthu a m’maboma ena anayamba kusunga Sabata. Hiram Edson wa ku Port Gibson, N.Y., analemba kuitana Mkulu ndi Mayi White pamodzi ndi ena kuti akakhale nawo pa msonkhano wa osunga Sabata ku Volney, ku chigawo cha Oswego, mu Ogasiti, 1848. Iye anati abale ambiri anali osauka, ndipo sakanalonjeza kuti adzatha kuthandiza kwambiri polipira ndalama za msonkhanowo. Mkulu White anali atalandira $40 chifukwa cha ntchito imene anagwira m’munda wa udzu. Gawo lina la ndalamazi linagwiritsidwa ntchito pogula zovala zimene zinkafunika kwambiri, ndipo zotsalazo zinalipirira ulendo wawo wopita ku Volney ndi kubwerera.
GSAM 268.1Msonkhano umenewu wa kumadzulo kwa New York unachitikira m’nyumba yosungiramo ngolo ya Bambo Arnold. Panali anthu pafupifupi makumi atatu ndi asanu, onse amene akanasonkhanitsidwa m’dera limenelo la bomalo, koma pafupifupi palibe ngakhale awiri amene anali ogwirizana. Aliyense ankamenyera maganizo ake, akunena kuti anali ogwirizana ndi Baibulo. Onse ankafunitsitsa kufotokoza maganizo awo ndi kuwalalikira. Anauzidwa kuti Mkulu White ndi mkazi wake sanabwere mtunda wautali chonchi kuti adzawamvere, koma anabwera kudzawaphunzitsa choonadi. Bambo Arnold ankakhulupirira kuti zaka chikwi za Chivumbulutso 20 zinali zitadutsa kale, ndiponso kuti anthu zikwi zana limodzi ndi makumi anayi ndi anayi otchulidwa m’Chivumbulutso anali amene anaukitsidwa pa kuuka kwa Khristu.
GSAM 268Bambo Arnold Akutsutsa Miyambo
GSAM 268.2Pamene zizindikiro za Ambuye wathu amene anafa zinali pamaso pa gululo, ndipo pamene anali pafupi kukumbukira kuvutika kwake, Bambo Arnold anayimirira n’kunena kuti analibe chikhulupiriro pa zimene anali pafupi kuchita—kuti Mgonero wa Ambuye unali kupitiriza kwa Pasika, ndipo uyenera kuchitika kamodzi kokha pachaka.
GSAM 268.3Kusiyana kwachilendo kwa maganizo kumeneku kunamulemetsa kwambiri Mayi White. Iye ankadziwa bwino kuti Bambo Arnold analakwitsa, ndipo chisoni chachikulu chinam’pondereza, chifukwa zinkaoneka kuti Mulungu akunyozedwa. Ena anaopa kuti anali kufa; koma Akulu Bates, White, Chamberlain, Gurney, ndi Edson anamupempherera, ndipo Ambuye anamva mwachifundo mapemphero a atumiki ake, motero anachira. Kuwala kwa kumwamba kunakhala pa iye, ndipo posakhalitsa sanazindikirenso zinthu za padziko lapansi. Ali m’mkhalidwe umenewu, anasonyezedwa zolakwa zina za anthu amene analipo, komanso choonadi chosiyana ndi zolakwazo; anasonyezedwa kuti maganizo osagwirizanawa, amene iwo ankati anali ogwirizana ndi Baibulo, anali kungogwirizana ndi mmene iwo ankaganizira za Baibulo, ndipo anayenera kusiya zolakwa zawo n’kugwirizana pa uthenga wa mngelo wachitatu. Msonkhanowo unatha mwaulemerero; choonadi chinapambana. Amene anali ndi maganizo osiyanasiyana achilendowa anavomereza zolakwa zawo, n’kugwirizana pa choonadi cha nthawi ino cha uthenga wa mngelo wachitatu, ndipo Mulungu anawadalitsa kwambiri.
GSAM 269Masomphenya Ogwiritsa Ntchito Baibulo Modabwitsa Kwambiri
GSAM 269.1Nkhani yotsatirayi ya msonkhanowu inaperekedwa ndi Bambo Alexander Ross pa Januwale 4, 1884, amene anali mmodzi mwa anthu makumi atatu ndi asanu amene anapanga gulu laling’ono limenelo. Iye anati:—
GSAM 269.2“Mlongo White, ali m’masomphenya, anayimirira n’kutenga Baibulo la banja ndi dzanja lake lamanzere; bukulo linali la kukula kwachibadwa. Pamene anali kuligwira lotseguka, litakwezedwa mmwamba, ndipo osaliyang’ana, ndi dzanja lake lamanja ankadutsa kuchokera pa lemba lina kupita pa lina, n’kuika chala chake pa lemba lija ndi kulibwereza. Ine ndinayang’ana malemba ambiri kuti ndione ngati ankabwereza limene anali kulionetsa. Ine kapena ena a m’gululo tinayang’ana onsewo. Nthawi zonse sikuti ankangobwereza lemba limene anali kulionetsa, komanso ankachita zimenezi maso ake akuyang’ana mmwamba ndi mbali ina yosiyana ndi kumene kunali Baibulo. Malemba amenewa amene ankabwereza ndi amene anagwetsa ziphunzitso zabodza za osunga Sabata amene anasonkhana ku Volney mu Ogasiti, 1848, n’kutipangitsa kugwirizana pa choonadi.”
GSAM 269.3Zoonadi, munthu ayenera kukhala wouma mtima kwambiri ngati sanasiye chiphunzitso cholakwika chimene chinakonzedwa m’mikhalidwe yotere, pogwiritsa ntchito malemba omveka bwino ochokera m’Baibulo ndiponso m’njira yodabwitsa imeneyi. Gulu la osunga Sabata limeneli ku chigawo cha Oswego, zolakwa zawo zitakonzedwa motero ndipo atagwirizana pa choonadi, linachoka pa msonkhanowo kupita kukafalitsa kuwala kwa ena. Zotsatira zake zinasonyeza ndithu kuti ntchitoyo inali ya Mulungu. Satana amakhala wokonzeka nthawi zonse kugawa, kusokoneza ndi kumwaza anthu pogwiritsa ntchito njira iliyonse imene angathe. Mulungu si woyambitsa chisokonezo, koma wa mtendere, monga m’mipingo yonse ya oyera mtima.3
GSAM 270Zochitika Zozizwitsa za Kuchiritsidwa
GSAM 270.1Pambuyo pa msonkhano umene watchulidwa kale, misonkhano inachitikira ku chigawo cha Madison, Port Gibson, Port Byron, ndi ku mzinda wa New York. Pambuyo pake panali msonkhano wa onse ku Connecticut. M’malo ena mwa amenewa Ambuye anali pafupi kwambiri ndi atumiki ake, ndipo mphamvu yochiritsa ya Sing’anga Wamkulu inabwera pa odwala poyankha mapemphero achangu a anthu ake, pamene ankatsatira lamulo limene linaikidwa m’Kalata ya Yakobo.4 Ngakhale anthu amene madokotala ananena kuti alibe chiyembekezo anachiritsidwa matenda awo. Zinthu za mtundu umenewu zakhala zikuchitika nthawi zambiri m’nthawi zosiyanasiyana kuyambira 1845.
GSAM 270Apainiya Anapirira Zovuta
GSAM 270.2Mkulu White, polankhula za masiku oyambirira a apainiya mu Review and Herald ya Febuluwale 5, 1880, anati:—
GSAM 270.3“M’ntchito zathu zoyambirira tinavutika ndi njala chifukwa chosowa chakudya choyenera, ndiponso ndi kuzizira chifukwa chosowa zovala zoyenera. Tinadzimana ngakhale zinthu zofunika pa moyo kuti tisunge ndalama zothandizira ntchito ya Mulungu. Pa nthawi yomweyo tinkadzitopetsa kwambiri kuti tikwaniritse ntchito yambiri imene inaoneka kuti iyenera kuchitika polemba, kukonza zolemba, kuyenda ndi kulalikira kuchokera ku boma lina kupita ku lina.”
GSAM 270.4Chaka cha 1848 chinali chodziwika kwambiri, osati m’mbiri ya kudza kwachiwiri yokha, komanso pa nkhani za ndale. Zoonadi za uthenga wa mngelo wachitatu zinali zitafotokozedwa bwino kwambiri, ndipo njira zinali kutseguka m’njira zosiyanasiyana kuti ntchitoyo ipite patsogolo. Pa nthawi imeneyi zochitika m’dziko la makhalidwe ndi ndale zinali kutenga mawonekedwe amene akanadzutsanso chidwi cha ophunzira a uneneri. Sikuti m’dziko lakale munali chisokonezo chachikulu pakati pa mitundu yokha, komanso ku Hydesville, chigawo cha Wayne, N.Y., kunayamba zochitika za chikhulupiriro chamakono cha kulankhulana ndi mizimu ya akufa, zimene ophunzira a Baibulo ananena kuti ziyenera kukhala “mizimu ya ziwanda, imene idzasonkhanitsa mitundu ya dziko lapansi ku nkhondo ya tsiku la Ambuye.”
GSAM 271Chisokonezo cha Mitundu mu 1848
GSAM 271.1Pa tsiku la 21 la Febuluwale, 1848, pamene anthu a m’bwalo la Louis Phillippe wa ku France anasonkhana momuzungulira, iye anati: “Sindinakhalepo pa mpando wachifumu wa ufumu mokhazikika kuposa mmene ndilili usiku uno.” Koma madzulo a tsiku lotsatira, atavala “jekete lokhuthala la amalinyero” ndiponso atabisika ngati woyendetsa ngolo ya anthu, anathawa kunja kwa mpanda wa mzinda wa Paris kufunafuna pothawira kuti ateteze moyo wake. Zimanenedwa kuti kusintha kwakukulu ndi kwadzidzidzi kumeneku kunayamba chifukwa cha zimene iye anachita pochirikiza kulanda ulamuliro kwa papa, zomwe zinakhumudwitsa anthu ake ndi asilikali ake. Tsiku limenelo anali atamaliza ku Paris kuyang’anira kwakukulu kwa gulu lankhondo la ku France; ndipo pamene zida zawo zinaikidwa mulu, anapita ku nyumba yachifumu. Mwadzidzidzi mnyamata wamng’ono analumphira pa mfuti yayikulu, akugwedeza mbendera ya mitundu itatu, akufuula kuti, “PANSI NDI PAPA! PANSI NDI PAPA!!” Asilikali atayamba kubwereza kufuwaku, unafalikira mofulumira m’mizere yonse, ukuwonjezera mphamvu pamene ukupita, mpaka unalumikizidwa ndi kufuwa kwakuti, “NDIPO PANSI NDI MFUMU!” Patangopita maola ochepa Paris yonse inali chionetsero cha chisokonezo chachikulu. Asilikali, atanyamula mfuti m’manja, limodzi ndi gulu la anthu, anali kuthamangira ku nyumba yachifumu ya mfumu. Atauzidwa za chipwirikiticho, iye anafulumira kuthawa atabisala.
GSAM 271Mitundu imene inaloŵerera m’kulimbanako
GSAM 271.2Chipwirikiti ndi kusakhazikika kwa ku France zinafalikira msanga m’mayiko ena. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, ndi Rome zinagwidwa ndi mzimu womwewo wa magulu achiwawa. M’miyezi itatu yokha Ulaya yense anali pa chipwirikiti, ndipo maufumu akulu ndi ang’ono oposa makumi atatu anali m’chisokonezo chachikulu kwambiri. Mipando yachifumu inkatenthedwa m’misewu, ndipo mafumu ndi mafumu aakulu ankathaŵa ndi kubisala poopa kutaya miyoyo yawo. Andale ananeneratu kuti maboma a dziko lonse adzagwetsedwa ndi kuukira kwa anthu.
GSAM 272.1Atumiki ambiri a Adventist amene anali asanamve uthenga wa mngelo wachitatu anaona chisokonezochi, ndipo anaganiza kuti kuyenera kukhala kusonkhana kwa mitundu kukachita “nkhondo ya tsiku lalikulu la Mulungu Wamphamvuyonse.”5
GSAM 272Uthenga wa kuikidwa chisindikizo wazindikiridwa
GSAM 272.2Pa nthawi yomweyi a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri ankaphunzira m’Malemba kuti Sabata ya lamulo lachinayi inali chizindikiro, kapena chisindikizo, cha Mulungu wamoyo, ndi kuti nthawi inali itafika yolengeza uthenga wa kuikidwa chisindikizo wa pa Chivumbulutso 7:1-4. Iwo ankalingalira njira ndi zopezera zinthu zoyenera kuti afikitse uthengawu kwa anthu. Pamene anthu osunga tsiku lachisanu ndi chiwiri ankakonzekera ntchito imeneyi, a Adventist a tsiku loyamba la mlungu ankanena kuti, “Mwachedwa ndi uthenga wanu wa kuikidwa chisindikizo, pakuti nkhondo ya tsiku lalikulu ndi kudza kwenikweni kwa Ambuye zayandikira kwambiri.”
GSAM 272Chipwirikiti chatonthola mwadzidzidzi
GSAM 272.3Patapita pafupifupi miyezi itatu, kuukira pakati pa mitundu kunatonthola; koma osati chifukwa chakuti madandaulo awo anali atathetsedwa, koma m’njira imene olemba nyuzipepala eniwo sakanatha kufotokoza. Ponena za vutoli, Horace Greeley analemba m’nyuzipepala ya New York Tribune kuti: “Tonse tinadabwa kwambiri kuti n’chiyani chinayambitsa mwadzidzidzi chisokonezo chimenecho pakati pa mitundu; koma chodabwitsa koposa n’chakuti n’chiyani chinachiletsa.”
GSAM 272Seneta Choate anena za mmene zinthu zilili ku Dziko Lakale
GSAM 272.4Tikafika m’chaka cha 1851, timapeza kuti Seneta Choate, polankhula pamaso pa Nyumba ya Malamulo ya United States, anatchula mmene zinthu zinalili ku Dziko Lakale, nati:
GSAM 272.4“Inu mukudziŵa bwino lomwe mmene zinthu zilili ndi mmene zikuonekera, kuti zikuoneka ngati mithunzi, mitambo, ndi mdima zaphimba zonse; ndi mmene zinthu zilili zosakhazikika konse. Kwa ine zaoneka ngati mphamvu zapadera za mafumu, ufulu wa anthu, ndi mkwiyo wosungidwa kwa zaka chikwi chimodzi zinali pafupi kusolola lupanga kuti ziyambe kulimbana. M’kulimbana kumeneko mwazi udzayenda, monga m’masomphenya a Chivumbulutso, ‘kufikira ku zingwe za pakamwa pa akavalo’; mtundu wonse wa anthu udzatha; belu lalikulu la nthawi lidzalira kusonyeza ola lina; ndipo dongosolo la moyo wa anthu lenilenilo lidzayesedwa ndi moto ndi chitsulo, ngati lichokera ku chilengedwe ndi kwa Mulungu wa chilengedwe kapena ayi.”
GSAM 273“Umboni” wa pa 18 Novembala, 1848
GSAM 273.1Pamene amene ankanena kuti chipwirikiti cha pakati pa mitundu cha mu 1848 chinali choti chibweretse kudza kwa Ambuye anakumana ndi kukhumudwa kowawa, kodi zinali bwanji ndi a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri, amene ankanena kuti nthawi inali itafika yoti “chisindikizo cha Mulungu wamoyo” chifotokozedwe kwa anthu? Poyankha, tikutenga mawu m’kabuku kofalitsidwa ndi Mkulu Joseph Bates m’mwezi wa Januwale, 1849. Pofotokoza zimene zinachitika pa 18 Novembala, 1848, iye akuti:—
GSAM 273.2“Gulu laling’ono la abale ndi alongo linasonkhana pa msonkhano ku Dorchester, pafupi ndi Boston, Massachusetts. Msonkhano usanayambe, ena a ife tinkasanthula mfundo zina za uthenga wa kuikidwa chisindikizo; panali kusiyana kwa maganizo pa nkhani ya kulondola kwa kumvetsa mawu akuti ‘kukwera,’ ndi zina zotero. Popeza pa msonkhano wa ku Topsham [Maine] umene unachitika kanthawi kochepa m’mbuyomo tinali titapempherera nkhani ya kufalitsa uthengawu, ndipo njira yowufalitsira sinali kuoneka bwino mokwanira, tinagwirizana kuti tipereke zonsezo kwa Mulungu. Titakhala kanthawi m’pemphero lochokera pansi pa mtima lopempha kuunika ndi malangizo, Mulungu anapatsa Mlongo White zinthu zotsatirazi m’masomphenya.”
GSAM 273.2Tikutenga mawuwo monga momwe anawanenera ali m’masomphenya:—
GSAM 274Mawu onenedwa m’masomphenya
GSAM 274.1“Kodi kuunika kunayambira kuti? Lolani mngelo wanu atiphunzitse kumene kuunika kunayambira. Kunayamba pang’ono, pamene munapereka kuunika kwina ndi kwina. Umboni ndi malamulo zalumikizana, sizingalekanitsidwe; choyamba ndi malamulo khumi, ochokera kwa Mulungu. Iye anakondwera kwambiri pamene lamulo lake linayamba kuonekera ndi mphamvu, ndipo malo abwinja anayamba kumangidwanso. Chinthu chofookacho chalimba chifukwa cha kusanthula mawu ake. Kuyesedwa pa nkhaniyi kwakhala kwa kanthawi kochepa chabe. Ndi chisindikizo! Chikukwera! Chikukwera, kuyambira kotulukira dzuŵa. Monga dzuŵa, poyamba chimakhala chozizira, kenako chimatentha ndipo chimatumiza cheza chake. Pamene choonadicho chinayamba kuonekera, chinali ndi kuunika pang’ono chabe, koma kuunikako kwakhala kukuwonjezeka. Ha, mphamvu ya cheza chimenechi! Mphamvu zake zikukula. Kulemera kwakukulu koposa ndi kuunika kwakukulu koposa zili pa choonadi chimenecho, pakuti chimakhalapo kwamuyaya, ngakhale pamene Baibulo silidzafunikanso. Chinayambira kumeneko kummaŵa; chinayamba ndi kuunika pang’ono, koma cheza chake chimachiritsa. Ha, choonadi chimenecho n’champhamvu ndithu; chidzakhala chapamwamba koposa ataloŵa m’dziko lokongolalo, koma chidzawonjezeka kufikira iwo atapangidwa osakhoza kufa. Chinayambira kotulukira dzuŵa, ndipo chimapitiriza ulendo wake monga dzuŵa, koma sichiloŵa konse.
GSAM 274.2“Angelo akugwira mphepo zinayi. Mulungu ndiye akuletsa maulamulirowo. Angelo sanazisiye, pakuti oyera mtima sanaikidwe chisindikizo onse. Pamene Mikaeli adzaimirira, vuto limeneli lidzakhala pa dziko lonse lapansi. Ndithudi, mphepozo zili pafupi kuwomba. Zaletsedwa chifukwa oyera mtima sanaikidwe chisindikizo. Inde, falitsani zimene mwaona ndi kumva, ndipo dalitso la Mulungu lidzakhala nazo. Taonani! Kukwera kumeneko kuli ndi mphamvu, ndipo kuunika kwake kumawonjezereka.”6
GSAM 274.3Atatuluka m’masomphenya amenewa, Mayi White anauza mwamuna wawo kuti,
GSAM 274.3“Ndili ndi uthenga wopita kwa inu. Muyenera kuyamba kusindikiza nyuzipepala yaing’ono ndi kuitumiza kwa anthu. Poyamba ikhale yaing’ono; koma anthu akamaiŵerenga adzakutumizirani ndalama zosindikizira, ndipo idzayenda bwino kuyambira pachiyambi. Kuchokera pa chiyambi chaching’ono chimenechi, ndinaonetsedwa kuti idzakhala ngati mitsinje ya kuunika imene inazungulira dziko lonse lapansi.”
GSAM 275Zokayikitsa malinga ndi kuona kwa anthu
GSAM 275.1Maulosi amenewa anaperekedwa mu 1848 ponena za kuyamba ndi kufalikira kwa choonadi cha Sabata. Tikaona mmene zinthu zinalili pa nthawiyo malinga ndi kuona kwa anthu, nzeru za anthu zikanati, “Ulosi umenewo sungakwaniritsidwe konse.” Munthu wina anauza mmodzi wa antchito athu patangopita kanthawi ulosiwo utaperekedwa kuti, “Zidzakutengerani zaka 144,000 kuti muchite zimene mukufuna.” Ankati, “Bwanji! Alaliki atatu—Mkulu White ndi mkazi wake, ndi Mkulu Bates—onse opanda khobiri, ali ndi otsatira osakwana zana limodzi, onse osauka, akutuluka ndi makope mazana ochepa a kabuku ka masamba makumi asanu ndi atatu kofotokoza nkhani ya Sabata, kuti apereke uthenga wochenjeza dziko lonse lapansi! Ndi kudzidalira kopanda nzeru!” Pamene olingalira motero ankati, “Sizingatheke!” chikhulupiriro mu uthenga pamodzi ndi umboni wotsimikizira kupambana zinkati, “M’dzina la Mulungu wa Israyeli zidzachitika! Ndipo podalira mphamvu zake ziyenera kuchitika!”
GSAM 275Mmene nyuzipepala yoyamba ya a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri inasindikizidwira
GSAM 275.2Kuyambira pamene umboni unaperekedwa wonena za ntchito yosindikiza, osunga tsiku lachisanu ndi chiwiri anapereka mapemphero ambiri kuti Ambuye atsegule njira yosindikizira “nyuzipepala yaing’ono.” Chosowa chachikulu chinali ndalama zoti kope loyamba lifalitsidwe. M’mwezi wa Juni, 1849, Mkulu White anapeza ntchito yodula udzu wa timoti pa malo a maekala makumi anayi, pogwiritsa ntchito chikwakwa cha pamanja, ndi malipiro a masenti makumi asanu ndi awiri mphambu asanu pa ekala iliyonse; motero anatha kutulutsa kope loyamba la nyuzipepala yaing’onoyo. N’koyenera kuika pano chifaniziro chenicheni cha tsamba loyamba la nyuzipepala yaing’onoyo. Woŵerenga aona m’gawo loyamba mawu a Mkulu White akuti, “Njira yoyambira ntchitoyi sinatsegulidwe kufikira tsopano.” Ndipo mungaonenso kuti kudzipereka kwake n’kumene “kunatsegula njira.”
GSAM 276Mayi White afotokoza za nyuzipepala zoyambirira
GSAM 276.1Mayi White akunena za chiyambi cha ntchito yosindikiza kuti:—
GSAM 276.2“Mwamuna wanga anayamba kufalitsa nyuzipepala yaing’ono ku Middletown, mtunda wa mailosi asanu ndi atatu kuchokera ku Rocky Hill, Connecticut, ndipo kaŵirikaŵiri ankayenda mtundawu wapansi kupita ndi kubwerera, ngakhale pa nthawiyo anali wopunduka. Pamene anabweretsa kope loyamba kuchokera ku nyumba yosindikizira, tonse tinagwada mozungulira, ndi kupempha Ambuye ndi mitima yodzichepetsa ndi misozi yambiri kuti dalitso lake likhale pa zoyesayesa zofooka za mtumiki wake. Kenako analemba pa nyuzipepalazo maadiresi a onse amene anaganiza kuti adzaziŵerenga, n’kupita nazo ku positi ofesi m’chikwama cha nsalu ya kapeti. Kope lililonse linali kutengedwa kuchokera ku Middletown kupita ku Rocky Hill, ndipo nthaŵi zonse, asanazikonzekere kuti azitumize ku positi ofesi, nyuzipepalazo zinkayalidwa pamaso pa Ambuye. Mapemphero ochokera pansi pa mtima, osakanizidwa ndi misozi, ankaperekedwa kwa Mulungu kuti dalitso lake likhale ndi amithenga osalankhulawo. Posakhalitsa makalata anayamba kufika ndi ndalama zofalitsira nyuzipepalayo, ndi nkhani zabwino za anthu ambiri amene ankalandira choonadi.”7
GSAM 276Ulosi wa kuchirikizidwa kwa nyuzipepala wakwaniritsidwa
GSAM 276.3Tikuonetsa tsamba loyamba ili la nyuzipepala yoyamba yofalitsidwa ndi a Adventist a tsiku lachisanu ndi chiwiri ndi malingaliro ozama kuposa chidwi chokha. Mpukutu wonse wa Choonadi cha Nthawi Ino unali ndi makope khumi ndi limodzi a masamba asanu ndi atatu, tsamba lililonse lili ndi magawo aŵiri. Malo olembedwa pa tsambalo anali mainchesi anayi ndi magawo asanu mwa asanu ndi atatu m’lifupi, ndi mainchesi asanu ndi atatu m’litali. Makopi nambala 1 ndi 4 anasindikizidwa m’miyezi ya Julayi, Ogasiti, ndi Seputembala, ku Middletown, Connecticut. Makopi nambala 5 mpaka 9 anasindikizidwa ku Oswego, New York, ndipo ali ndi madeti a Disembala, 1849, ndi Marichi, Epulo, ndi Meyi, 1850. Kope nambala 11 lili ndi deti la Novembala, 1850, ndipo linasindikizidwa ku Paris, Maine. M’kope nambala 6 Mkulu White anati, “Pamene tinkafalitsa makope anayi oyambirira, ndalama zimene zinaloŵa zinali zoposa zofunika kulipirira nyuzipepalazo. Zotsalazo zagwiritsidwa ntchito kulipirira maulendo athu opita ku misonkhano imene tapezekapo.” M’chaka cha 1849, chifukwa cha nyuzipepala zimenezi, ndi ntchito yoyambitsa uthenga imene Mkulu Bates ankachita, ambiri analandira uthengawo ku Vermont, Michigan, ndi m’zigawo zina.
GSAM 278.1Tikayerekezera ndi mmene ntchitoyi inalili yopanda chiyembekezo mu 1848, tiona mfundo zoŵerengeka za mmene zinthu zilili mu 1905. Motero tidzatha kuweruza bwino zimene ntchitoyi idzafikire pomaliza, ngati amene anatsutsa chiyambi chodzichepetsa cha uthengawo anali olondola, kapena Mulungu wakumwamba, amene analankhula kudzera mwa mdzakazi wake za mphamvu “yowonjezeka” ya ntchito ya “kuikidwa chisindikizo.”
GSAM 278Kupita patsogolo kwa ntchito yosindikiza
GSAM 278.2Choonadi chimenechi tsopano chikulalikidwa ndi kusindikizidwa m’zinenero zazikulu za dziko lapansi pafupifupi makumi anayi. M’malo mwa atumiki atatu, poŵerengera atumiki oikidwa manja ndi amene apatsidwa chilolezo cholalikira, tsopano alipo oposa 600, ndipo palinso ena mazana ambiri amene akutumikira monga madokotala, ophunzitsa Baibulo, aphunzitsi, ndi amishonale a zachipatala. Zofalitsa za mpingowu zikupezeka m’magazini ndi nyuzipepala zosiyanasiyana zoposa makumi asanu, zosindikizidwa m’nyumba zosindikizira mabuku pafupifupi makumi aŵiri, zimene zili ku Ulaya, Asiya, Africa, kumpoto ndi kum’mwera kwa America, m’zilumba za nyanja ya Pacific, ndi ku Australia. M’nyumba zosindikizira mabuku zimenezi mumasindikizidwa mabuku, timabuku, ndi timapepala ta uthenga tosiyanasiyana toposa chikwi chimodzi ndi zana limodzi. Kuti munthu apeze kope limodzi la chilichonse, limodzi ndi nyuzipepala ndi magazini za chaka chimodzi, angafunike pafupifupi $340. M’malo mwa otsatira zana limodzi okha, tsopano alipo pafupifupi 100,000 amene akukondwera m’choonadi chimenechi. Ndithudi, uthengawu, monga dzuŵa, “ukukwera,” ndipo tinganene m’mawu a umboni wa mu 1848 kuti, “Ha, mphamvu ya cheza chimenechi!”
GSAM 278Mmene mitundu ilili
GSAM 278.3Pamene uthenga wakhala ukupita patsogolo motere, kodi mitundu yakhala ili motani? Kuyambira nthawi imeneyo, m’nyuzipepala za anthu onse, takhala tikuŵerenga kaŵirikaŵiri mawu onena za nkhondo yaikulu imene ili pafupi kuchitika ku Ulaya. Pamene pakhala kulimbana kuno ndi kuukira kwina, “kamvuluvulu” wamkulu waletsedwa,—“mphepo zinayi” sizikuloledwa kuwomba zonse panthawi imodzi, “kufikira atumiki a Mulungu ataikidwa chisindikizo.” Aliyense akuona kuti zoyambitsa kulimbana ndi nkhondo zilipo, koma sizikubuka chifukwa zikuletsedwa.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, kutatsala kanthawi kochepa kuti afe, anatchula kusungidwa kwa magulu ankhondo aakulu chotero ku Ulaya kuti ndi “kukhetsa mwazi wamoyo pasadakhale, poopa kuti ungakhetsedwe.” Mmene mitundu inalili, ndi mkwiyo ndi chidani chawo, ndiponso kuopsezana kwawo, anaziyerekezera ndi “kulepherana kuchitapo kanthu,” chifukwa cha gulu la anthu amene aliyense akuloza lupanga lalifupi pachifuwa cha mnzake, ndipo palibe wolimba mtima kubaya, poopa kuti nayenso angabayidwe. Iye anati, “Koma posachedwa mmodzi wa iwo adzaona nthawi yabwino yoti abaye, ndipo pamenepo onse adzayamba kukangana ndi kumenyana.”
GSAM 279Kuyerekezera zida za nkhondo
GSAM 279.2Kuyambira mu 1848 zapangidwa zida za nkhondo zimene, pozifananiza ndi zida zabwino kwambiri za nthawi imeneyo, zingachititse kuti zakalezo tsopano zioneke ngati zoseŵeretsa chabe. “Bungwe la Mtendere” la ku America, popempha anthu kuti achite mapemphero a mtendere pa Lamlungu la Mtendere,—15 Disembala, 1895,—linati: “Tsopano, pamene pali kupita patsogolo koonekeratu kwa moyo wotukuka, kumbali ina mitundu ikukonzekera nkhondo koposa kale lonse.”
GSAM 279Jenerale Miles anena za kukonzekera nkhondo
GSAM 279.3Jenerale Nelson A. Miles, m’mawu ake pa msonkhano wa anthu ambiri ku Washington, D.C., pa 12 Januwale, 1904, anati:—
GSAM 279.4“M’nthawi ino ya kuunika, kupita patsogolo, ndi moyo wotukuka wa nzeru ndi makhalidwe abwino, tingakonde kukhulupirira kuti zothodwetsa ndi zoopsa za nkhondo zachepa. Komabe, ngakhale zingaoneke zodabwitsa, m’mbiri yonse ya dziko lapansi sipanakhalepo nthawi imene chuma chochuluka chotere chinawonongedwa pokonzekera nkhondo, kapena imene amuna mamiliyoni ambiri otere, ophunzitsidwa, aluso, omvera malamulo a usilikali, ndi okhala ndi zida zoononga kwambiri, anachotsedwa m’ntchito za mtendere monga mmene zilili pa nthawi ino.”
GSAM 280.1Koma kamvuluvulu wa nkhondo akuchedwabe, pamene ntchito ya kuikidwa chisindikizo ikupitirirabe.