Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Mutu 4 — Nthawi ya chimaliziro

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Pamenepo ndinati, O Ambuye wanga, chimaliziro cha zinthu izi chidzakhala chiyani? Ndipo anati, Pita iwe, Danieli; pakuti mawuwa atsekedwa ndi kusindikizidwa mpaka nthawi ya chimaliziro. ... Oipa adzachita zoipa; ndipo palibe mmodzi wa oipawo adzazindikira; koma anzeru adzazindikira.”1

GSAM 77.1“Anati kwa ine, Zindikira, iwe mwana wa munthu; pakuti masomphenyawo ndi a nthawi ya chimaliziro.”2

GSAM 77.1“Koma iwe, Danieli, tseka mawuwa, nusindikize bukulo, mpaka nthawi ya chimaliziro; ambiri adzathamanga uku ndi uku, ndipo chidziwitso chidzachuluka.”3

GSAM 77.1Kodi apa “nthawi ya chimaliziro” ikutanthauza chiyani? Sizingakhale chimaliziro chenichenicho, chifukwa ngati zinali choncho, gawo la uneneri wa Danieli limene “linasindikizidwa” silikanathandiza anthu. Popeza “zinthu zovumbulutsidwa ndi zathu,”4 gawo limeneli liyenera kukhala lothandiza pa nthawi ina. Choncho mawu akuti “nthawi ya chimaliziro” ayenera kunena za nthawi imene yatsala pang’ono kufika chimaliziro chenichenicho, pamene zinthu zimene zinauzidwa Danieli zidzazindikiridwa.

GSAM 77Tsiku la kukonzekera kwake

GSAM 77.2Mosakayikira akunena za nthawi imene mneneri Nahumu anaitcha “tsiku la kukonzekera kwake.” Apa mneneriyo anali kunena za kuwonongedwa kwa Nineve ndi “phokoso la chikwapu, ndi phokoso la magudumu ogundagunda, ndi la akavalo odumphadumpha, ndi la magaleta olumpha.”5 Choyamba, mneneriyo akusonyezedwa tsoka lalikulu koposa limene lidzagwera dziko lonse, pamene “mapiri agwedezeka pamaso pake, ndi zitunda zisungunuka, ndipo dziko litenthedwa pamaso pake, inde, dziko lapansi ndi onse okhala mmenemo. Ndani angayime pamaso pa ukali wake? Ndipo ndani angapirire mkwiyo wake waukali? Mkwiyo wake wathiridwa ngati moto, ndipo miyala yapasulidwa ndi iye.... Adzathetsa konse; nsautso sidzauka kachiwiri.”6

GSAM 78Magaleta okhala ndi miuni yoyaka moto

GSAM 78.1Mneneriyo akupitirizabe kunena za tsiku limeneli la kukonzekera: “Magaleta adzakhala ndi miuni yoyaka moto pa tsiku la kukonzekera kwake, ndipo mitengo ya mlombwa idzagwedezedwa koopsa. Magaleta adzathamanga mwaukali m’misewu, adzagundana m’njira zikuluzikulu; adzaoneka ngati miuni, adzathamanga ngati mphezi. Adzawerenganso amuna ake amphamvu; adzapunthwa poyenda; adzafulumira ku linga lake, ndipo chotchinga chodzitetezera chidzakonzedwa.”7

GSAM 78.2Uku ndi kufotokoza kolondola ndithu za sitima yamakono yothamanga ngati mphezi, ndi woyang’anira wake akuwerenga ndi kuwerenganso okweramo mosalekeza, kuchokera pa pokwerera pena kufika pena, ndipo iwo akupunthwa poyenda pamene sitimayo ikuyenda. Palinso kuchuluka kwakukulu kwa mitengo ya mlombwa imene imagwiritsidwa ntchito pa matabwa oyala pansi pa njanji, milatho ya matabwa, nyumba zoteteza njanji ku chipale chofewa, ndi zina zotero. Akuti njanji ina yodutsa m’mapiri a Sierra Nevada ili ndi nyumba zoteteza njanji ku chipale chofewa zomangidwa ndi mitengo ya mlombwa, zotalika mailosi makumi anayi mphambu asanu ndi awiri. Ndipo mneneriyo anati zimenezi zidzachitika pa “tsiku la kukonzekera kwake.”

GSAM 78.3Nthawi imeneyi ya chimaliziro ikunenedwanso ndi mneneri Yoweli, pamene atumiki a Ambuye akulamulidwa kuti, “Lizani lipenga m’Ziyoni, ndipo chenjezani pa phiri langa lopatulika; anthu onse okhala m’dzikomo anjenjemere; pakuti tsiku la Yehova likudza, pakuti lili pafupi.”8

GSAM 78.4Ndiponso mwa mneneri Zefaniya akunenedwa kuti, “Sonkhanani pamodzi, inde, sonkhanani, mtundu wosafunidwa inu; lamulolo lisanabale, tsikulo lisanapitirire ngati mankhusu, mkwiyo waukali wa Yehova usanakugwereni, tsiku la mkwiyo wa Yehova lisanakugwereni. Funani Yehova, inu nonse ofatsa a padziko lapansi, amene mwachita chiweruzo chake; funani chilungamo, funani kufatsa; kapena mudzabisidwa pa tsiku la mkwiyo wa Yehova.”9

GSAM 79.1Kuti tidziwe bwino tanthauzo la mawu akuti “nthawi ya chimaliziro,” ndi pamene nthawiyi iyambira, tiyeni tione pena pamene mawu omwewa akugwiritsidwa ntchito. M’mutu wa khumi ndi umodzi wa Danieli mukutchulidwa ulamuliro wozunza umene udzalamulira mpaka nthawi ya chimaliziro. Ambuye anati za ulamuliro wozunza umenewo, “Ena mwa ozindikira adzagwa, kuti ayesedwe, ayeretsedwe, ndi kukhala oyera, kufikira nthawi ya chimaliziro; pakuti imeneyi [nthawi ya chimaliziro] ikuyembekezerabe nthawi yoikidwiratu.”10

GSAM 79Ntchito ya nyanga yaing’ono

GSAM 79.2Omasulira Malemba a Chiprotestanti ambiri amavomerezana kuti ulamuliro umenewu ndi “nyanga yaing’ono” ya Danieli mutu wachisanu ndi chiwiri zikuimira mpingo wa Roma umene unali ndi mphamvu za boma m’manja mwake pa nthawi “yoikidwiratu.” Nthawi yoikidwiratu imeneyo inali “nthawi imodzi, ndi nthawi ziwiri, ndi theka la nthawi.”11 Amenewa anali masiku 1260 a uneneri—zaka 1260—za ulamuliro wa boma wa nyanga yaing’onoyo, kuyambira 538 mpaka 1798 pambuyo pa kubadwa kwa Khristu. Pa chaka chomalizachi mphamvu za boma za nyanga yaing’onoyo zinachotsedwa, pa “nthawi yoikidwiratu.” Choncho pa nthawi imeneyo anthu anali ataleka “kugwa” ndi dzanja la ulamuliro umenewo monga mmene analili kugwa kale. Motero chaka chimenechi—1798—ndicho chiyambi cha nthawi imene mu uneneri umenewu imatchedwa “nthawi ya chimaliziro.”

GSAM 79.3Chaka cha 1798 chinamaliza “masiku chikwi chimodzi ndi mazana awiri mphambu makumi asanu ndi limodzi”—zaka 1260—amene “Mboni Ziwiri” za Ambuye (Chipangano Chakale ndi Chipangano Chatsopano) zinayenera “kunenera... zitavala ziguduli.”12 M’nthawi ya mdima ndi mazunzo, Malemba anasungidwa m’zinenero za Chigiriki ndi Chilatini, ndipo anthu wamba sanali kudziwa zinenero zimenezi. Kuletsa anthu kupeza Malemba kotereku kukuyerekezedwa ndi kuwaveka “ziguduli.”

GSAM 80Mboni ziwiri ziphedwa

GSAM 80.1“Pamene adzatsiriza umboni wawo [ali ovala ziguduli], chirombo chokwera chotuluka m’phompho chidzachita nawo nkhondo [Satana akusonkhezera ndi kugwira ntchito mwa anthu a dziko lapansi], ndipo chidzawagonjetsa ndi kuwapha. Ndipo mitembo yawo idzagona mumsewu wa mzinda waukulu, umene mwauzimu umatchedwa Sodomu ndi Iguputo, kumenenso Ambuye wathu anapachikidwa [“akupachikidwa,” m’Baibulo la Chidanishi ndi m’Baibulo Lokonzedwanso]. Ndipo anthu a mitundu ndi mafuko ndi zinenero ndi mayiko adzaona mitembo yawo masiku atatu ndi theka, ndipo sadzalola kuti mitembo yawo iikidwe m’manda.”13

GSAM 80Ulamuliro wa zoopsa

GSAM 80.2Kuphedwa kwa Mboni zimenezi kunachitika m’nthawi ya “ulamuliro wa zoopsa” ku France, kuyambira 1792 mpaka 1795—zaka zitatu ndi theka. Ngakhale kuti Kusintha kwa Ulamuliro ku France kunapitirira zaka ngati zisanu ndi chimodzi kapena zisanu ndi ziwiri, m’zaka zitatu ndi theka zoyambirira ndimo anachita khama lalikulu kuwononga Baibulo, chipembedzo, ndi onse amene analimba mtima kulankhula moikira kumbuyo chilichonse mwa zimenezi. Pamene Kusintha kwa Ulamuliro ku France kunkanena kuti kunali kumenya nkhondo yolimbana ndi ufumu ndi machenjera a ansembe, kunasandukadi nkhondo yofuna kufafaniza Mulungu ndi Baibulo. Ponena za nthawi imene kunali kutangotsala pang’ono kuti Kusinthako kuyambe, timawerenga kuti,

GSAM 80.2“Musaiwale konse kuti, Kusintha kwa Ulamuliro kwa 1792 kusanachitike, akuti olimbikitsa kusakhulupirira Mulungu ku France anasonkhanitsa pakati pawo ndi kuwononga £900,000 [$4,500,000] m’chaka chimodzi, inde, mobwerezabwereza, pogula, kusindikiza ndi kufalitsa mabuku kuti aipitse maganizo a anthu ndi kuwakonzekeretsa kuchita zinthu zoopsa kwambiri.”14

GSAM 80Olemba osakhulupirira Mulungu

GSAM 80.3“Njira ya Kusintha kwa Ulamuliro kotereku inakonzedwa ndi zolemba za Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, ndi ena a mtima womwewo, m’mene anayesetsa kufalitsa mfundo zogwetsa chipembedzo chodziwika mwa chilengedwe ndiponso chodziwika mwa vumbulutso. Vumbulutso silinangotsutsidwa, koma linakanidwa kotheratu; Mulungu anathamangitsidwa m’chilengedwe chonse, ndipo m’malo mwake anaika mulungu wongoyerekeza wotchedwa Mulungu Wamkazi wa Kulingalira.”15

GSAM 81.1M’chaka cha 1793 maganizo a anthu anali otere kuti ochita masewero ankaomeredwa m’manja mokweza chifukwa cha mawu awo achipongwe onyoza Mulungu ndi Baibulo. Monga chitsanzo tikugwira mawu awa:

GSAM 81.1“Woseketsa Monert, m’Tchalitchi cha St. Roche [Paris], anafikitsa kusalemekeza Mulungu pachimake. Iye anati, ‘Mulungu, ngati ulipo, bwezera chilango chifukwa cha dzina lako lonyozedwa! Ndikukutsutsa. Ukukhala chete. Sulimba mtima kutumiza mabingu ako. Pambuyo pa zimenezi ndani adzakhulupirira kuti ulipo?’”16

GSAM 81Zochita zonyoza Mulungu ku Lyons, France

GSAM 81.2Mmene amene anapha Mbonizo “anapachikanso Mwana wa Mulungu, namchititsa manyazi poyera” (Ahebri 6:6), zidzaoneka m’zochitika za chikondwerero chimene Fouché anachititsa ku Lyons polemekeza Chalier, bwanamkubwa wa Lyons, amene anaphedwa. Asanafike ku Lyons, Fouché analamula kuti

GSAM 81.2“zizindikiro zonse zachipembedzo ziwonongedwe; ndipo pamwamba pa zipata za manda a m’matchalitchi palembedwe kuti, Imfa ndi tulo tosatha.... Chifanizo cha mutu ndi chifuwa cha Chalier chinanyamulidwa m’misewu, chikutsatiridwa ndi khamu lalikulu la opha anthu ndi achiwerewere. Pambuyo pawo panabwera bulu atanyamula buku la Uthenga Wabwino, mtanda, ndi ziwiya za mgonero, zimene posakhalitsa zinaponyedwa m’moto, pamene buluyo anakakamizidwa kumwa vinyo wopatulidwa m’kapu ya mgonero.”17

GSAM 81.3Chikondwerero cha Kulingalira chimene chinachitikira ku Paris chikufotokozedwa motere:

GSAM 81.3“Anayenda m’gulu lolongosoka kupita ku msonkhano wa dziko, ndipo khamu losokonekeralo ... linatsanzira miyambo yachipembedzo monyoza ndi moseketsa kwambiri.... Amuna ovala mikanjo yoyera ya ansembe ndi zovala zawo zapamwamba anafika pamalo oimirira nthumwi pa msonkhano wa dzikowo, akuimba aleluya ndi kuvina Carmagnole. Pamenepo anaika mkate wopatulidwa wa mgonero, mabokosi osungiramo mkatewo, ndi zifanizo zagolide ndi zasiliva. Analankhula mawu achipongwe.... Nthumwi zochokera ku St. Denis zinafuula kuti, ‘Inu, zida za changu chopambanitsa cha chipembedzo, oyera mtima odalitsika a mitundu yonse, tsopano khalani okonda dziko lanu, nyamukani nonse pamodzi, ndipo tumikirani dziko popita ku nyumba yosulira ndalama kuti mukasungunulidwe.’”18

GSAM 82Mawu a Mulungu atuluka m’malo obisika

GSAM 82.1“Patapita masiku atatu ndi theka, Mzimu wa moyo wochokera kwa Mulungu unalowa mwa iwo” (Mbonizo), ndipo “anakwera kumwamba mumtambo.”19 Nthawi ya Mulungu inali itafika kuti mawu ake atuluke m’malo obisika ndi kuikidwanso pamaso pa dziko. Nthawi inali itafika (1798) kuti ntchito ya umishonale ichitidwe m’dziko lonse. Mu 1804 Bungwe la Baibulo la Britain linakhazikitsidwa. Pambuyo pake panakhazikitsidwa mabungwe ena ambirimbiri a Baibulo, ndipo tsopano Baibulo latembenuzidwa m’zinenero zonse zikuluzikulu za dziko. Motero Malemba, Mboni Ziwirizo, pokhala oonekera poyera pamene onse angawaone ndi kuwawerenga, akuyerekezedwa ndi kukwera kwawo kumwamba mumtambo.

GSAM 82.2M’nthawi ya Kusintha kwa Ulamuliro ku France, Voltaire ananena kuti patapita zaka zana limodzi Baibulo lidzakhala litatha ntchito. M’chaka cha zana limodzi kuchokera pa nthawi imeneyo, Mabaibulo ambiri anafalitsidwa ku France kokha kuposa onse amene ankadziwika kuti analipo pamene Voltaire anadzitamandira motayirira choncho. Ndipo ngakhale nyumba imene analankhuliramo mawuwo akuti tsopano ikugwiritsidwa ntchito monga nyumba ya ntchito ya Baibulo.

GSAM 82Mwala wa Rosetta wapezeka

GSAM 82.3Pali zinthu ziwiri zokhudza chaka cha 1798 ndi anthu a ku France zimene tiyenera kuona: Choyamba, m’chaka chimenecho asilikali a ku France, motsogozedwa ndi mkulu wa asilikali Berthier, anagwetsa boma la papa ku Roma, nakwaniritsa (mosadziwa okha) uneneri wonena za chochitika chimenechi, umene uli m’buku lomwelo limene iwo analilimbana nalo; chachiwiri, m’chaka chomwecho, ku linga la St. Julien, pa mtsinje wa Rosetta umene ndi nthambi ya mtsinje wa Nile, asilikali a ku France, akukumba nthaka, anapeza mwala wotchuka wa Rosetta, umene tsopano ukusungidwa m’Nyumba ya Zinthu Zakale ya Britain. Pamwalawu pali mawu olembedwa m’mitundu itatu ya zilembo: zilembo zazithunzi zimene ansembe ankagwiritsa ntchito; zilembo za Chidemotiki, mtundu wa zolemba zimene anthu wamba ankagwiritsa ntchito; ndi Chigiriki. Ichi ndi chinsinsi chimene chinatsegula tanthauzo la zilembo za Chidemotiki ndi zilembo zazithunzi zimene mpaka pamenepo zinali zobisika. Tsopano, monga mmene wina wanenera, “piki ndi fosholo, potulutsa m’nthaka zolemba izi za zilembo za Chidemotiki, zikupereka umboni wochuluka wotsimikizira kulondola kwa mbiri yakale ya m’Baibulo kuposa umene umachokera kwina kulikonse kupatula m’Malemba mwiniwo.” Motero anthu omwewo amene ankaganiza zofafaniza Baibulo, mosadziwa konse, anagwiritsidwa ntchito kukwaniritsa uneneri pochotsa ulamuliro wa upapa pa mapeto a zaka 1260; ndiponso anapeza chinsinsi cha zolemba zomwezo zimene zimatsimikizira choonadi cha Malemba amene iwo anayesetsa kwambiri kuwawononga.

GSAM 83“Udzayima m’gawo lako”

GSAM 83.1Kodi mngeloyo anauza Danieli kuti n’chiyani chimene chidzachitike pa nthawi ya chimaliziro? Kuyambira pamene anamva woyerayo akunena kuti, “Kufikira masiku 2300; pamenepo malo opatulika adzayeretsedwa,”20 mtima wake unadzazidwa ndi nkhawa yofuna kudziwa chimene chidzakhala “chimaliziro cha zinthu izi,” ndi kuti padzatenga “nthawi yaitali bwanji.”21 Pomaliza akuzindikiritsidwa kuti kudziwa nthawi imeneyi sikunaperekedwe kwa anthu a m’masiku ake. Akuuzidwa kuti, “Koma iwe pita kufikira chimaliziro; pakuti udzapumula, ndipo udzayima m’gawo lako pa chimaliziro cha masikuwo.”22

GSAM 83.2Ena aganiza kuti mawu amenewa ankanena za chimaliziro chenicheni cha dziko, ndi kuti pa nthawi imeneyo Danieli, limodzi ndi anthu ena onse a Ambuye, adzalandira mphotho yake ndi kuyima m’gawo la cholowa chake. Tikuuzidwa kuti liwu la Chihebri lotanthauza gawo la cholowa, chigawo cha dziko, ndi zina zotero, ndi gheh-vel. Limeneli silo liwu limene latembenuzidwa kuti gawo m’lembali; liwu la pano ndi goh rahl. Akatswiri a Chihebri amatiuza kuti liwu limeneli, goh rahl, likupezeka nthawi makumi asanu ndi awiri mphambu zisanu ndi chimodzi m’Chipangano Chakale, ndi kuti ndilo liwu lomwe limagwiritsidwa ntchito ponena za kuyeretsedwa kwa malo opatulika komwe kunali chifaniziro, pamene ankachita maere kuti adziwe mbuzi iti mwa ziwirizo imene iyenera kuphedwa. Pamene mkulu wa ansembe anatenga mwazi wa mbuzi ya Yehova ndi kulowa m’malo opatulika kukachita ntchito ya kuyeretsa, Aisraeli onse ankaima panja, akudzichepetsa m’miyoyo yawo ndi kuulula machimo awo, kuti akhale opanda cholakwa ndi kulandira dalitso la mkulu wa ansembe pamene atuluka m’malo opatulika. Motero pa tsiku limenelo Aisraeli anaimirira m’gawo lawo.

GSAM 84.1Pamene kuyeretsedwa komaliza kwa malo opatulika kudzafika, pa kutha kwa masiku 2300, mlandu wa Danieli, limodzi ndi milandu ya olungama onse amene anafa, udzaunikidwa pamaso pa Mulungu. Motero Danieli ayima m’gawo lake.

GSAM 84Mawu anasindikizidwa mpaka 1798

GSAM 84.2Poyankha funso la Danieli lakuti, “O Ambuye wanga, chimaliziro cha zinthu izi chidzakhala chiyani?”23 akuuzidwa kuti, “Mawuwa atsekedwa ndi kusindikizidwa mpaka nthawi ya chimaliziro.”24 Zimene zinkavutitsa kwambiri maganizo a Danieli zinali zakuti “liti?” “nthawi yaitali bwanji?” ndi “chimaliziro chidzakhala chiyani?” Izi ndizo mfundo zimene zinkathetsa nzeru ndi kuvutitsa mneneriyo, ndipo zinthu zimenezi zokha ndizo zinayenera kutsekedwa ndi kusindikizidwa mpaka “nthawi ya chimaliziro,” osati buku lonse la Danieli, monga mmene ena aganizira. Nyengo imeneyi ya 1798 isanafike, ophunzira a uneneri anali ndi kuunika pa za masabata makumi asanu ndi awiri, ndipo ankazindikira kuti anayamba mu 457 Khristu asanabadwe, ndi kuti utumiki wa Khristu wapoyera, imfa yake, ndi zina zotero, zinachitika mogwirizana ndendende ndi kuwerengera kwa masabata makumi asanu ndi limodzi mphambu asanu ndi anayi ndi masabata makumi asanu ndi awiri kuchokera pa chaka chimenecho. Kukwaniritsidwa kolondola kumeneku kwa ntchito ya Mpulumutsi mogwirizana ndi kuwerengera kumeneku kunawapatsa umboni wamphamvu wakuti iye analidi Mesiya woona, ndi kuti chaka choyambira masabata makumi asanu ndi awiriwo chinakhazikitsidwa mosasintha motero. Kusazindikira kwawo kuti masabata makumi asanu ndi awiri anali gawo loyamba la masiku 2300 kunasiya nkhaniyi ili yosindikizidwa mpaka pambuyo pa 1798, monga mmene zinanenedweratu.

GSAM 84Chinsinsi cha Masiku 2300

GSAM 84.3Tsopano tiyeni tione umboni wa nkhaniyi. Mpaka chaka cha 1798, ofotokoza maulosi sanali ndi kuunika kwa nthawi imene masiku 2300 adzathera. Anatha kumvetsa zizindikiro, chifaniziro ndi zirombo za buku la Danieli, koma sanathe kudziwa kumene masiku 2300 adzathera, chifukwa anali asanamvetse nthawi imene masikuwo anayambira. Monga umboni wa mfundo imeneyi, timawerenga mu Mfuu ya Pakati pa Usiku, nyuzipepala ya a Adventist imene panthawiyo inkasindikizidwa ku New York City, pa June 15, 1842 kuti: “N’zosangalatsa kwambiri kupeza olemba osiyanasiyana odziimira okha amene, kuyambira mu 1798, anaona chimene chinali chisanazindikiridwe n’komwe kale—kuti masabata makumi asanu ndi awiri anali chinsinsi cha masiku 2300.”

GSAM 85Ambiri Akupeza Kuunika

GSAM 85.1Monga chidziwitsochi “chinatsekedwa” mpaka nthawi yoikika ndi Ambuye itafika kuti chidziwitsocho chitsegulidwe kwa anthu ake, momwemonso pamene “nthawi ya chimaliziro” inafika, ambiri anayenera “kuthamanga uku ndi uku” m’Malemba, kufufuza zinthu zimenezi. Poyerekezera matembenuzidwe ochepa a lembalo, mfundo imeneyi idzaonekera momveka bwino.

GSAM 85.2Dokotala Adam Clarke akunena kuti: “Ambiri adzayesetsa kufufuza tanthauzo lake; ndipo mwa njira imeneyi chidziwitso chidzawonjezeka.”

GSAM 85.3M’Baibulo la Chijeremani la Luther, lokonzedwanso, timawerenga kuti: “Chotero ambiri adzadutsamo, ndipo adzapeza kumvetsa kwakukulu.”

GSAM 85.4Baibulo la Chijeremani lofananitsa limawerenga kuti: “Ambiri adzathamanga m’menemo, ndipo chidziwitso chidzawonjezeka.”

GSAM 85.5Baibulo la Chijeremani la L. Van Ess, limene papa analolanso kuti owerenga Akatolika azigwiritsa ntchito, limamasulira kuti: “Ambiri adzafufuza m’menemo, ndipo chidziwitso chidzakhala chachikulu.”

GSAM 85.6Baibulo la Chiswidishi limawerenga kuti: “Ambiri adzafufuza m’menemo, ndipo chidziwitso chidzakhala chachikulu.”

GSAM 85.7Baibulo la Chidanishi ndi Chinanowe, lokonzedwanso, limawerenga kuti: “Ambiri adzafufuza mwachidwi, ndipo chidziwitso chidzachuluka.”

GSAM 85.8Mu Mfuu ya Pakati pa Usiku ya June 15, 1842, timawerenga za kufufuza ndi kupeza chidziwitso pa chimene chinali chitatsekedwa isanafike 1798 kuti: “Kodi si kugwirizana kodabwitsa kuti olemba ambiri chonchi, osadziwana, anafika pa mfundo yomweyo nthawi yomweyo?”

GSAM 86.1Apa tikupereka mndandanda wa magulu makumi awiri osiyanasiyana amene anazindikira choonadi chokhudza kutha kwa masiku 2300, osati polankhulana wina ndi mnzake, koma chifukwa cha kufufuza Malemba mwakhama, motsogozedwa ndi mphamvu ya Mzimu wa Mulungu. Pamwamba pa mndandandawu tikuika William Miller wa m’boma la New York; kenako akutsatira A. J. Krupp wa ku Philadelphia, Pa.; David McGregor wa ku Falmouth, Maine; Edward Irving wa ku England; Archibald Mason wa ku Scotland; W. E. Davis wa ku South Carolina; Joseph Wolff, amene anatumikira m’madera osiyanasiyana a ku Asia; Alexander Campbell, pa mkangano wake ndi Robert Owen mu 1829; Kaputeni A. Landers wa ku Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber wa ku Stuttgart, Germany; Lacunza wa ku Spain; Hentzepeter wa ku The Hague, Holland; Dokotala Capadose wa ku Amsterdam, Holland; Rau wa ku Bavaria; ansembe a ku Tartary mu 1821; ophunzira Baibulo a ku Yemen, m’buku lawo lotchedwa “Seera”; Hengstenberg, m’dera lina la Germany; anthu a ku Russia pa Nyanja ya Caspian; a Molokaner m’mphepete mwa nyanja ya Baltic, ndi ena.

GSAM 86.2Ponena za mmene nkhaniyi inatsegukira pang’onopang’ono kwa ophunzira a maulosi, ndiponso popanda kudziwana wina ndi mnzake, zotsatirazi zidzasonyeza:

GSAM 86.3Mu Mfuu ya Pakati pa Usiku ya June 15, 1842, muli mawu awa: “Tangolandira buku la mutu wakuti, ‘Nkhani ziwiri za manambala aulosi a Danieli a Masiku 2300, ndi udindo wa Mkhristu wofufuza za kumasulidwa kwa Mpingo, kolembedwa ndi Archibald Mason, mtumiki wa uthenga wabwino, Wishawtown, Scotland, Newberg. Linasindikizidwa kuchokera ku kope la Glasgow ndi Ward M. Gazeley, 1820.’ M’buku limeneli Mason akuti, ‘Posachedwapa ndaona kabukhu kakang’ono kamene kanasindikizidwa koyamba ku America ndi Rev. Wm. E. Davis wa ku South Carolina, ndipo kanasindikizidwanso mu 1818 ku Warkington, kumwera kwa England. Wolemba ameneyu akunena kuti masiku 2300 anayamba pamodzi ndi masabata makumi asanu ndi awiri (mutu 9:24). Pa maganizo amenewa ndikukakamizika kuvomereza.’”

GSAM 87Davis wa ku South Carolina

GSAM 87.1Mu kope lomwelo la Mfuu ya Pakati pa Usiku, mkonzi anati, “Buku la Davis liyenera kuti linalembedwa pafupifupi mu 1810.” Ponena za mfundo zimene zafotokozedwa m’bukulo, iye anati, “Wowerenga angaganize kuti akuwerenga zolemba za Miller, Litch, Stores, kapena Hale; koma tikukhulupirira kuti palibe mmodzi wa olemba amakono a kudza kwachiwiri amene ankadziwa kuti bukuli lilipo mpaka sabata yatha. Mkonzi wa nyuzipepala iyi [Mfuu] sanamvepo za bukuli kale. Mfundo ya Davis pa nthawi, yovomerezedwa ndi Mason, inali yakuti masiku 2300 adzathera ndi chaka cha Ayuda cha 1843—chimene kwa ife ndi chaka cha 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff ndi Ena Makumi Awiri

GSAM 87.2Mu Mfuu ya Pakati pa Usiku ya Aug. 31, 1843, timawerenga kuti “mu 1822 Joseph Wolff (wa ku England) anasindikiza buku lotchedwa ‘Adzabweranso, Mwana wa Munthu M’mitambo ya Kumwamba.’” Ndiponso kuti “mu 1826 anthu makumi awiri, a zikhulupiriro zonse zovomerezeka, anakumana ku London ndi Bambo Wolff kuti aphunzire Baibulo. Onse anafika mogwirizana pa mfundo yomweyo. Anawonjezera zaka 45 pa zaka 1260.” Kuwonjezera zaka 45 pa zaka 1260 zimene zinathera mu 1798 kukanatifikitsa ku mapeto a 1843, chaka cha Ayuda, chimene kwenikweni ndi 1844 kwa ife.

GSAM 87Mfundo ya Alexander Campbell

GSAM 87.3Mu kope lomwelo la nyuzipepalayi, ponena za Alexander Campbell analembedwa kuti, “mu 1829 anachita mkangano wake wotchuka ndi Robert Owen, wosakhulupirira, ndipo m’mkanganowo anaumirira kuti masomphenya a Danieli afika mpaka pa chimaliziro cha nthawi, kuti masiku 2300 ndi zaka, ndipo adzathera pafupifupi zaka 1847 kuchokera pa kubadwa kwa Khristu, kumene, malinga ndi chiwerengero chake, kunali zaka zinayi chisanayambe chiwerengero chodziwika.” Choncho kuwerengera kwake kukanathetsa masiku 2300 pa mapeto a zaka zonse 1843 za Ayuda kuyambira nthawi ya A.D.—kwenikweni 1844.

GSAM 88.1Mu Mfuu ya Pakati pa Usiku ya Sept. 21, 1843, muli mawu okhudza buku limene analilandira lotchedwa, “Liwu kwa Britain ndi America, m’mawu a m’Malemba onena za kudza kwachiwiri kwa Ambuye ndi Mpulumutsi wathu, kumene timapempherera tsiku ndi tsiku kuti, ‘Ufumu wanu ubwere, chifuniro chanu chichitike padziko lapansi monga kumwamba,’25 lolembedwa ndi Kaputeni A. Landers wa ku Liverpool, losindikizidwa ndi S. Kent ndi Kampani, 1839.”

GSAM 88.2“Iye, monga enawo, anapereka kuwerengera kwa nthawi, n’kunena kuti kutha kwa masiku 2300 kunali zaka 1847 kuchokera pa kubadwa kwenikweni kwa Khristu.” Izi kwa ife zikanakhala 1844, chifukwa iye anabadwa zaka zinayi chisanafike chiwerengero chodziwika.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Mu Ndemanga ndi Mthenga ya May 17, 1892, muli nkhani yolembedwa ndi M’busa L. R. Conradi wa ku Hamburg, Germany, mmene akunena kuti:

GSAM 88.4“Mwina owerenga athu ambiri anamvapo za mtsogoleri wotchuka wa Lutheran, Bengel, amene m’zaka za m’ma 1700 [malinga ndi Schaff, Bengel anamwalira mu 1751] anaika nthawi ya kuonekera kwa Ambuye wathu mu 1836, kuwerengera kwake kutengera nambala 666 ya m’Chivumbulutso. Koma nthawi imeneyi isanathe, munthu wina anayamba kulemba, mphunzitsi wamkulu wa sukulu, dzina lake Leonard Heinrich Kelber. Kabukhu kake koyamba kanatuluka mu 1824, kotchedwa ‘Mapeto Ali Pafupi,’ kokhala ndi kufotokoza kwa Mateyu 24 ndi 25. Kanasindikizidwa ku Bavaria. Koma mu 1835 kabukhu kakukulu, kamutu womwewo, kanatuluka ku Stuttgart, kokhala ndi masamba 126. Izi zidzakhala zosangalatsa kwambiri, ndipo kuti owerenga athu amvetse bwino, ndikuwonjezera kumasulira kwa tsamba la mutu wake: ‘Mapeto Akubwera, atsimikiziridwa mwamphamvu komanso mokhutiritsa kuchokera m’mawu a Mulungu ndi zochitika zaposachedwapa; kukana kotheratu tsankho lililonse lotsutsa kuyembekezera kudza kwa Ambuye wathu kapena kuwerengera nthawi; kusonyeza momveka mmene mtsogoleri Bengel analakwira zaka zisanu ndi ziwiri ponena za chaka chachikulu chotsimikizira; chifukwa si 1836, koma chaka cha 1843, ndicho chimene chidzakhala mapeto, pamene nkhondo yayikulu pakati pa kuunika ndi mdima idzatha, ndipo ulamuliro wa mtendere wa Ambuye wathu Yesu, umene wakhala ukuyembekezeredwa kwa nthawi yaitali, udzayamba padziko lapansi.’”

GSAM 89.1“Kope lachiwiri linatuluka mu 1841, nalonso ku Stuttgart, ndipo monga momwe ndikudziwira lina linatuluka ku Saxony. Monga tsamba la mutu likusonyezera, kabukhu kameneka, pambuyo poyankha tsankho lofala, kakusonyeza momveka ndi mosapita m’mbali kugwirizana komwe kulipo pakati pa masiku 2300 a Danieli 8 ndi masabata makumi asanu ndi awiri a Danieli 9, ndipo kakuwafikitsa ku chaka cha 1843 (1843 ya Ayuda—1844 kwa ife). M’gawo lotsala la bukulo akusonyeza mwa zizindikiro za nthawi kuti chochitika chimenechi chiyenera kukhala pafupi.”

GSAM 89.2“Mfundo yakuti makope angapo anatuluka yokha ikadakhala umboni wa chidwi chimene linayambitsa. M’bale Schäche, amene tsopano akukhala ku Australia, anaona malonda a bukuli ngakhale m’chigawo chakutali cha Silesia, ndipo ataliyitanitsa analiliwerenga ndi chidwi chachikulu, atatseka zitseko. M’bukulo mulibe chizindikiro chilichonse chosonyeza kuti wolemba ankadziwa za gulu lina lofanana nalo padziko lapansi; komabe, mwa Mzimu wa Mulungu, anafika pa mfundo zomwezo.”

GSAM 89.3“Mu 1842 analemba kabukhu kakukulu kwambiri ka masamba 286, nalonso ku Stuttgart, ka mutu wakuti ‘Maganizo Ofunika ndi a M’Malemba Okhudza Chilengedwe ndi Kutalika kwa Dziko; kapena yankho lathunthu pa funso lakuti: Chifukwa chiyani Mulungu analenga dziko m’masiku asanu ndi limodzi otsatizana—kuyandikira kwa Ambuye wathu kudzaweruza wotsutsana ndi Khristu—zochitika zazikulu ndi zachimwemwe za chaka cha 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Pafupifupi mu chaka cha 1812, Lacunza wa ku Spain anasindikiza buku lotchedwa Kudza kwa Mesiya mu Ukulu ndi Ulemerero. Wolembayo anatenga dzina lobisika lakuti “Ben Ezra,” ndipo amaganiziridwa kuti anali Myuda wotembenuka. Edward Irving wa ku England, atayamba ntchito yake yokhudza kudza kwachiwiri, anamasulira buku limeneli m’Chingelezi. Choncho nkhani yake inafotokozedwa m’zinenero zosachepera ziwiri.

GSAM 89.5N’zosangalatsa kwambiri, patapita zaka, kusonkhanitsa mfundo za ophunzira osiyanasiyana amene kuyambira pachiyambi cha zaka za m’ma 1800 mpaka mu 1840 anawerengera nthawi ya masiku 2300, n’kuika masabata makumi asanu ndi awiriwo kukhala gawo loyamba la nthawi imeneyo, kenako n’kupeza kuti onse anagwirizana pa kutha kwa nthawi imeneyo mu 1844.

GSAM 901844: Mapeto Enieni a Masiku 2300

GSAM 90.1Funso lingabwere lakuti, Kodi tingakhale otsimikiza kuti 1844 ndi tsiku lenileni la kutha kwa masiku 2300? Inde! Chifukwa monga momwe kukwaniritsidwa kwabodza kwa ulosi sikungachitike pa nthawi yoyenera ya kukwaniritsidwa koona, momwemonso tiyenera kufika pa mfundo yakuti chaka cha 1844 ndicho mapeto olondola a masiku 2300. Mulungu, amene anatsekera chidziwitsocho mpaka mu 1798, nalonjeza kuti pamenepo kuunika kudzawala, mwa Mzimu wake wosalakwitsa anatsogolera onse amene anam’funa ndi mtima wonse kuti amvetse bwino nthawiyo. Nthawi yake inali itafika kuti “chidziwitso” pa nkhaniyo “chiwonjezeke,” ndipo iye anapereka kuunika koona.

GSAM 90.2Titapeza mapeto a nthawi imene inafikitsidwa ku kumvetsa kwa anthu mu “nthawi ya chimaliziro,” n’kwabwino kufunsa tanthauzo la kupezaku. M’nyengo imeneyo, pamene ntchito ya uthenga wabwino ikutha, nthawi yeniyeni ya kuyamba kwa chiweruzo iyenera kulalikidwa. Yohane akunena kuti, “Ndipo ndinaona,” “mngelo wina akuuluka pakati pa kumwamba, ali ndi uthenga wabwino wosatha wakulalikira kwa okhala padziko lapansi, ndi kwa mtundu uliwonse, ndi fuko, ndi lilime, ndi anthu, akunena ndi mawu akulu, Opani Mulungu, mupatse Iye ulemerero; chifukwa yafika nthawi ya chiweruzo chake: ndipo lambirani Iye amene analenga kumwamba, ndi dziko lapansi, ndi nyanja, ndi akasupe a madzi.”27 Angelo enieni salalikira uthenga wabwino kwa anthu. Munthu ndiye chida chimene Ambuye mwini anasankha kuti alalikire uthenga wake mpaka kumapeto kwa dziko.28 Choncho mngelo ameneyu ndi chizindikiro cha uthenga wa uthenga wabwino umene umalengeza kuti nthawi yafika yoti chiweruzo “chiyambe pa nyumba ya Mulungu.”29 Uthenga woterewu sukanaperekedwa kuchokera m’Malemba mpaka nthawi imene imatsogolera ku chiweruzo itazindikiridwa m’Malemba. Nthawi ya masiku 2300, monga tanenera kale, ifika ku chiweruzo chofufuza cha anthu a Mulungu.

GSAM 91Tsiku la Chiyanjanitso ndi Nthawi ya Chiweruzo

GSAM 91.1Tsiku la chiyanjanitso, kuyeretsedwa kwa malo opatulika a padziko lapansi, kwa Ayuda linali ndipo likumvekabe ngati tsiku la chiweruzo. Ngakhale tsopano, ali m’madera osiyanasiyana, ngakhale sangathe kuchita utumiki wonse wa kale umene unkagwirizana ndi tsiku lopatulika limenelo, amalitsatira ngati tsiku la chiweruzo. Monga umboni wa zimenezi, choyamba tidzatchula m’nyuzipepala ya Ayuda yosindikizidwa ku San Francisco, California, yotchedwa Wofalitsa wa Ayuda, yomwe inali mawu a Ayuda osunga miyambo (Orthodox) akumadzulo kwa Mapiri a Rocky. Mu kope la September, 1892, munali chilengezo chakuti kope lotsatira lisanatuluke, mwezi wachisanu ndi chiwiri ndi tsiku la chiyanjanitso zidzafika. Dzina lawo la mwezi wachisanu ndi chiwiri ndi Tishree, ndipo la wachisanu ndi chimodzi ndi Ellul; choncho nyuzipepalayo inati, “Mwezi wa Ellul wafika, ndipo mawu ochenjeza a Shofar [lipenga limene linayenera kuwombedwa kuyambira tsiku loyamba mpaka tsiku lakhumi la mwezi wachisanu ndi chiwiri, Masalimo 81:3, 4] akumveka m’mawa uliwonse m’masunagoge a Ayuda osunga miyambo (Orthodox), akulangiza kukonzekera tsiku la chikumbutso ndi chiweruzo chomaliza cha Yom Kippur.” Popeza anali kumapeto kwa Ellul, mwezi wachisanu ndi chimodzi, ndipo Tishree, mwezi wachisanu ndi chiwiri, unali pafupi kuyamba, m’mawa uliwonse kwa masiku khumi amamva lipenga likulengeza chiweruzo chomaliza cha chaka m’dongosolo lophiphiritsa limenelo.

GSAM 91Umboni wa Rabi wa Chiyuda

GSAM 91.2Komanso, m’chaka cha 1902, Rabi Isidore Myers wa mpingo waukulu wa Ayuda ku San Francisco, California, polengeza tsiku la chiyanjanitso, anati: “Pamene akuoloka malire a nthawi kuchokera chaka chimodzi kupita china, Mwisrayeli amakumbutsidwa mwamphamvu za chilengedwe ndi ulamuliro wapadziko lonse wa Mlengi, ndipo amayitanidwa kukondwerera, ndi kuwomba kwa lipenga, chikumbutso cha kubadwa kwa nthawi ndi kuvekedwa korona kwa Mfumu yayikulu. Amayitanidwanso ndi mawu a lipenga lomwelo, kapena Shofar, kuti ayang’ane m’mbuyo zochita zake za chaka chapitacho pamene akuima akunjenjemera pamaso pa diso lopenya zonse la Chilungamo Chamuyaya chimene chikukhala pa mpando wachifumu wa chiweruzo.”

GSAM 92.1Monga m’utumiki wa kachisi wa Ayuda malo opatulika ankayeretsedwa kamodzi pa chaka, zinayenera kuonekera kwa Danieli kuti kuyeretsedwa kwa malo opatulika kumapeto kwa masiku 2300 kuyenera kukhudza china choposa utumiki wophiphiritsa wa chaka chilichonse. Ambuye anali atalangiza kale anthu ake kuti, pogwiritsa ntchito zizindikiro mu ulosi, nthawi yoperekedwa iyenera kuwerengedwa “tsiku lililonse kukhala chaka chimodzi.”30 Choncho nthawi ya masiku 2300 imeneyi, monga taonera, ifika pa kutha kwa ntchito ya Khristu monga wansembe wamkulu m’malo opatulika akumwamba—pa chiweruzo chofufuza cha iwo amene milandu yawo, kudzera mu kuvomereza machimo, yabweretsedwa m’malo opatulika akumwamba.

GSAM 92Uthenga wa Chiweruzo Woyenera mu 1844

GSAM 92.2Popeza nthawi imene chiweruzo cha oyera mtima chidzayambire inali itapezeka, njira inatseguka kuti, motsatira dongosolo la zochitika za Ambuye monga zalembedwera mu ulosi, uthengawo uperekedwe kuti, “Yafika nthawi ya chiweruzo chake.” Zindikirani kuti silikunena kuti nthawi imeneyo itangodziwika uthengawo udzalengezedwa, koma kuti kuunika kumene poyamba “kunatsekedwa” kuyenera kufotokozedwa momveka. Tikuwona bwino kuti zimenezi zinachitika. M’mitu yotsatira zidzaoneka kuti Ambuye anaika momveka nthawi imene uthenga wa kudza kwachiwiri uyenera kulalikidwa, ndipo kulalikaku kunaperekedwanso kwa dziko lapansi m’njira yeniyeni.

Notes

  1. Danieli 12:8-10. ↩
  2. Danieli 8:17. ↩
  3. Danieli 12:4. ↩
  4. Deuteronomo 29:29, ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Yoweli 2:1. ↩
  9. Zefaniya 2:1-3. ↩
  10. Danieli 11:35. ↩
  11. Danieli 12:7. ↩
  12. Chivumbulutso 11:3. ↩
  13. Chivumbulutso 11:7-9. ↩
  14. Anderson, Mbiri ya Baibulo la Chingelezi ya Chaka ndi Chaka, ts. 494. ↩
  15. Thomas Dick, Za Kukonza Makhalidwe a Anthu, tsamba 154. ↩
  16. Thier, Kusintha kwa Ulamuliro ku France, buku 2, tsamba 371. ↩
  17. M’buku lomwelo, ts. 338. ↩
  18. M’buku lomwelo, ts. 365. ↩
  19. Chivumbulutso 11:11, 12. ↩
  20. Danieli 8:14, ↩
  21. Danieli 12:6-8. ↩
  22. Danieli 12:13. ↩
  23. Danieli 12:8, ↩
  24. Danieli 12:9. ↩
  25. Mateyu 6:10. ↩
  26. Tsiku la m’mphepete la Mateyu 2:1. ↩
  27. Chivumbulutso 14:6, 7. ↩
  28. Mateyu 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petro 4:17. ↩
  30. Numeri 14:34; Ezekieli 4:6. ↩

Note

Back