Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Mutu 23 — Mabungwe a zaumoyo

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Okondedwa, ndikukhumba koposa zonse kuti upindule ndi kukhala ndi thanzi, monga moyo wako ukupindulira.”1

GSAM 358.2Pa Sabata, pa 6 June 1863, Mkulu White ndi mkazi wake anapita ku msonkhano wa m’chihema umene unachitidwa ndi Akulu Cornell ndi Lawrence ku Otsego, Michigan. Kumeneko Mayi White anapatsidwa masomphenya amene anam’fotokozera nkhani ya kukonzanso thanzi. Kuyambira nthawi imeneyo, nkhani za thanzi ndi moyo wathanzi zinasindikizidwa mu Ndemanga ndi Mthenga, ndipo anayamba kulemba zimene anavumbulutsidwa pa nkhani ya thanzi. Zina mwa zimenezi zinaonekera mu Umboni Nambala 11, ndiponso m’buku lotchedwa, Momwe Mungakhalire ndi Moyo.

GSAM 358.3Nkhani ya moyo wathanzi ndi ubale wake woyenera ndi kukula kwa thupi, maganizo, ndi mzimu inafotokozedwa momveka bwino kwa anthu. Mu Ndemanga ndi Mthenga ya pa 25 October 1864, Mkulu J. N. Andrews anapereka malangizo ofunika awa pa nkhaniyi:—

GSAM 358J. N. Andrews pa Moyo Wathanzi

GSAM 358.4“Kusiya chakudya chilichonse chovulaza, ndi kukhala moyo wodziletsa motsogozedwa ndi malangizo abwino ndi chikumbumtima pamaso pa Mulungu, ndi zina mwa zinthu zofunika kwambiri pa thanzi labwino. Matupi athu ndi akachisi a Mzimu Woyera. Kuti tim’patse ulemerero woona m’thupi lathu monga m’mizimu yathu, n’kofunika kwambiri kuti mphamvu zonse za thupi lathu zikhale zolimba! Tithokoze Mulungu kuti nkhaniyi tsopano ikuperekedwa makamaka kwa anthu athu. Thanzi ndi mphamvu ndi zina mwa zinthu zamtengo wapatali kwa ife, ndipo n’zofunika kwambiri kwa amene adzaone zochitika zazikulu za nthawi ya masautso.”

GSAM 359.1Nkhani ya ukhondo wa m’Baibulo ndi kudziletsa kwachikhristu inalimbikitsidwa, osati kudzera m’masamba a Ndemanga ndi Mthenga okha, koma ndi atumiki athu.

GSAM 359.2Pa Msonkhano Waukulu, pa 20 May 1866, malangizo otsatirawa anaperekedwa kudzera mwa Mayi White (omwe akupezekanso mu Umboni Nambala 11):—

GSAM 359Bungwe la Zaumoyo Likuyenera Kukhazikitsidwa

GSAM 359.3“Ndinasonyezedwa kuti tiyenera kupereka nyumba kwa ovutika, ndi kwa amene akufuna kuphunzira kusamalira matupi awo kuti athe kupewa matenda....

GSAM 359.4“Pamene osakhulupirira adzabwera ku bungwe lodzipereka kuchiza matenda bwinobwino, ndipo loyendetsedwa ndi madokotala osunga Sabata, adzakhala pansi pa mphamvu ya choonadi mwachindunji. Akadziwana ndi anthu athu ndi chikhulupiriro chathu chenicheni, tsankho lawo lidzatha, ndipo adzakhudzidwa bwino. Chifukwa chokhala pansi pa mphamvu ya choonadi, ena sadzangolandira mpumulo ku zofooka za thupi, koma adzapeza mankhwala ochiritsa miyoyo yawo yodwala chifukwa cha tchimo.

GSAM 359Zotsatira Zoloseredwa

GSAM 359.5“Pamene thanzi la odwala likuyenda bwino chifukwa cha chithandizo chanzeru, ndipo ayamba kusangalala ndi moyo, amakhulupirira amene anathandiza kuwabwezeretsa ku thanzi. Mitima yawo imadzazidwa ndi chiyamiko, ndipo mbewu yabwino ya choonadi idzapeza malo mosavuta mmenemo; nthawi zina idzasamalidwa, iphuka, ndi kubala zipatso zolemekeza Mulungu. Moyo umodzi wokondedwa wopulumutsidwa udzakhala wofunika kuposa ndalama zonse zofunika kukhazikitsa bungwe lotere....

GSAM 359.6“Ena amene adzachoka atachiritsidwa, kapena atathandizidwa kwambiri, adzakhala njira yobweretsera chikhulupiriro chathu m’malo atsopano, ndi kukweza mbendera ya choonadi kumene zikanakhala zosatheka kulowa ngati tsankho silinachotsedwe m’maganizo chifukwa chokhala pakati pa anthu athu kwa kanthawi ndi cholinga chopeza thanzi.”

GSAM 360.1Anthu athu amene anasonkhana anavota mogwirizana kuti, mwamsanga momwe zingathere, bungwe la zaumoyo litsegulidwe ku Battle Creek kapena pafupi ndi pamenepo, ndipo liyang’aniridwe pa zamankhwala ndi Dokotala H. S. Lay, amene kuwonjezera pa maphunziro ake a zamankhwala anakhala chaka choposa ku chipatala cha madzi chakum’mawa kuti aphunzire njira zochiritsira matenda pogwiritsa ntchito madzi.

GSAM 360Malo a Chipatala Anagulidwa

GSAM 360.2Kukhazikitsa bungwe lotere pa nthawiyo kunkaoneka ngati ntchito yaikulu; ndipo pakadapanda umboni wolimbikitsawu wonena za zotsatira zake, ntchito yoyamba ikanachedwa. Koma m’malo mochedwa, patangodutsa masiku ochepa kuchokera pamene msonkhanowo unatha, nyumba yayikulu ya Woweruza Graves, yokhala ndi maekala asanu ndi atatu a malo ake okongola okhala ku West Battle Creek, inagulidwa. Pafupi ndi nyumbayi nthawi yomweyo anamangapo mbali yansanjika ziwiri kuti ikhale zipinda zosambiramo. M’nyumba zimenezi munatsegulidwa Bungwe la Kukonzanso Thanzi.

GSAM 360.3Mu Ndemanga ndi Mthenga ya pa 19 June 1866, kuyitanidwa koyamba kwa anthu kuti agule magawo a bungweli kunaperekedwa. Mu nambala yomweyo munanenedwanso kuti mipingo ya Battle Creek, Michigan, ndi Olcott, New York, inali italonjeza kale magawo okwana madola 2,625, kapena magawo 105 a madola 25 lililonse. Popeza m’boma la Michigan munalibe lamulo limene bungwe loyang’anira mabungwe a zaumoyo lingakhazikitsidwe nalo, katunduyo unasungidwa mwachikhulupiriro kwa kanthawi, mpaka kulembetsa bungwe kukwaniritsidwe.

GSAM 360Magazini ya Zaumoyo Yayambitsidwa

GSAM 360.4Pa 1 August oyang’anira anayambitsanso kufalitsa magazini ya mwezi ya zaumoyo, masamba khumi ndi asanu ndi limodzi kuphatikiza chivundikiro, mu mawonekedwe a magazini. Inatchedwa Wokonzanso Thanzi. Magaziniyi ikupitirizabe mpaka lero pansi pa dzina lakuti Thanzi Labwino, ndipo tsopano ndi magazini ya zaumoyo yotsogola padziko lonse. Magaziniyi sinangokambirana mfundo za thanzi ndi kudziletsa, komanso inali njira yotsatsira bungwe la zaumoyo, limene linatsegulidwa mwalamulo kwa odwala ndi ogona pa 5 September 1866. Choncho bungweli linali litagulidwa, kukonzedwa, ndi kuyamba kugwira ntchito pasanathe miyezi inayi kuchokera pamene nkhaniyi inayamba kutchulidwa kwa anthu athu; ndipo madola 11,000 anali atalembedwa ngati magawo, gawo lalikulu litaperekedwa kale.

GSAM 361Bungwe la Zamankhwala Lakhazikitsidwa

GSAM 361.1M’nyengo yozizira ya 1866–67, nyumba yamalamulo ya Michigan inapereka lamulo limene linathandiza kukhazikitsa bungwe loyang’anira bungwe la zaumoyo. Pa 17 May 1867, sitepe imeneyi inachitika, malamulo oyendetsera bungwe anakhazikitsidwa, ndipo malo ndi katundu wina anaperekedwa kwa matrasti osankhidwa mwalamulo. Magawo onse amene analonjezedwa mpaka tsikulo anali madola 26,100; mwa iwo madola 18,264.87 anali atalipidwa. Bungweli linali ndi gulu loyenerera la madokotala ndi othandiza, ndipo nyumba zinali pafupifupi zodzaza ndi odwala; ena mwa iwo anali atalandira kale chikhulupiriro chathu, ataphunzira za ife monga anthu ndi za choonadi atabwera ku bungweli.

GSAM 361Zovala Zothandiza Thanzi

GSAM 361.2M’mibadwo yonse ndi m’maiko onse, mtima wachibadwa umakhudzidwa mosavuta ndi dziko, ndi kunyada kwa moyo, zopusa zake, ndi mafashoni ake. Chaka cha 1863 m’dziko lathu, pamene nkhani ya thanzi ndi zovala inasonyezedwa kwa Mayi White, sichinali chosiyana; zimenezi zikuoneka pa kupenga kwa akazi kutsatira fashoni yovala masiketi a mphete, kukula kwake kunachititsa ambiri kuoneka ngati akuyenda mkati mwa baluni yotembenuzidwa. Nthawi yomweyo kunayambitsidwa mitundu ina iwiri yonyanyira ya zovala imene inadzutsa mkangano waukulu. Kufotokoza mwachidule za zimenezi kungathandize wowerenga kumvetsa bwino umboni umene Mayi White anapereka pa nkhani ya zovala, wopezeka mu Umboni kwa Mpingo, Nambala 10.

GSAM 362Zovala Zonyanyira Zatsutsidwa

GSAM 362.1Kunyanyira koyamba kunali kuvala madiresi okhala ndi mchira wautali, kuyambira mainchesi khumi mpaka theka la yadi kapena kuposa, malinga ndi zimene wovalayo ankafuna. Nthawi zambiri ankawalola kukokera pansi, ndipo amuna ankawatcha “osesa msewu.” Kunyanyira kwachiwiri kunali kosiyana kotheratu, ndipo kunali kavalidwe kofanana kwambiri ndi ka amuna. Fashoni imeneyi inatsatiridwa ndi amene ankatsatira Abiti Bloomer, motero inatchedwa “diresi la Bloomer.” Pambuyo pake dzinali linasinthidwa kukhala “Kavalidwe ka ku America.” Othandiza kavalidwe kameneka ankachita misonkhano m’malo osiyanasiyana, ndipo alongo athu ambiri ankafuna kuchilandira. Ena ankachivaladi.

GSAM 362Umboni pa Nkhani ya Zovala

GSAM 362.2Ponena za zimene zinasonyezedwa kwa Mayi White pa nkhani ya zovala, ndigwira mawu m’ndime zochepa mu Umboni Nambala 11:—

GSAM 362.3“Anthu okhulupirika a Mulungu ndi kuwala kwa dziko ndi mchere wa dziko lapansi, ndipo ayenera kukumbukira nthawi zonse kuti chikoka chawo ndi chamtengo wapatali. Akasiya diresi lalitali kwambiri n’kuvala lalifupi kwambiri, mpaka pamlingo waukulu adzawononga chikoka chawo. Osakhulupirira, amene anthu a Mulungu ali ndi udindo wowathandiza ndi kuyesetsa kuwabweretsa kwa Mwanawankhosa wa Mulungu, adzanyansidwa. Zosintha zambiri zingachitidwe pa zovala za akazi zokhudza thanzi, popanda kusintha kwakukulu kotero kuti wowonayo anyansidwe.”

GSAM 362Diresi la Kukonzanso

GSAM 362.4“Thupi lisamangidwe ngakhale pang’ono ndi zomangira m’chiuno kapena mafupa a namgumi. Diresi liyenera kukhala lotakasuka kwambiri kuti mapapo ndi mtima zigwire ntchito yathanzi. Diresi lifike pang’ono pansi pa pamwamba pa nsapato, koma likhale lalifupi mokwanira kuti lisagwire zinyalala za m’mbali mwa msewu ndi mumsewu, popanda kukwezedwa ndi dzanja. Diresi lalifupi kuposa limeneli likanakhala loyenera, losavuta, ndi lathanzi kwa akazi akamagwira ntchito zapakhomo, makamaka kwa amene amayenera kugwira ntchito ya panja, kaya yochepa kapena yambiri.”

GSAM 363Thupi Lonse Liyenera Kuvalidwa Mofanana

GSAM 363.1“Kaya diresi ndi lalitali bwanji, miyendo yawo iyenera kuvalidwa bwino mofanana ndi ya amuna. Zimenezi zingachitike povala mathalauza okhala ndi nsalu mkati, osonkhanitsidwa m’lamba wa nsalu ndi kumangidwa mozungulira akakolo, kapena opangidwa otakata pamwamba ndi kuchepa pansi; ndipo ayenera kutsika motalika kuti akumane ndi nsapato. Miyendo ndi akakolo ovalidwa motere amatetezedwa ku mphepo. Mapazi ndi miyendo ikasungidwa momasuka ndi zovala zotentha, magazi aziyenda mofanana, ndipo magazi azikhala oyera ndi athanzi, chifukwa saziziritsidwa kapena kulepheretsedwa kuyenda mwachibadwa m’thupi.”

GSAM 363.2Kutalika kwa diresi limeneli kunaperekedwa ngati pakati koyenera pakati pa diresi lokhala ndi mchira ndi kavalidwe ka ku America. Sizinanenedwe kuti aliyense ayenera kulivala, koma kuti asachite zinthu zochepetsa chikoka chawo ndi kunyansa amene ayenera kuwathandiza. Sizinanenedwe kuti ayenera kuvala akakolo awo monga tafotokozera pano, koma kuti zingachitike motero. Ngati cholinga chomwecho chikwaniritsidwa m’njira ina, monga ndi zovala zamkati zazitali ndi masokosi oluka a miyendo, zingakhale zogwirizana kotheratu ndi umboniwo.

GSAM 363Mfundo Zisanu Zofunika pa Zovala Zathanzi

GSAM 363.3Zidzaoneka kuti pa kavalidwe kovomerezedwako pali mfundo zisanu zofunika pa zovala zathanzi, monga izi:—

GSAM 363.41. Kusiya zomangira m’chiuno ndi kumangitsa m’chiuno kulikonse.

GSAM 363.52. Kusagwiritsa ntchito zomangira zonse pa manja kapena miyendo zimene zingalepheretse magazi kuyenda momasuka.

GSAM 364.13. Kuvala mbali zonse za thupi mofanana, makamaka mapazi ndi akakolo.

GSAM 364.24. Kumangirira masiketi pamapewa, ndipo osawalola konse kupachikidwa m’chiuno ndi zomangira.

GSAM 364.35. Kutalika kwa diresi.

GSAM 364.4Mfundo zinayi zoyambirira tsopano zikuvomerezedwa ndi dokotala aliyense wanzeru, ndipo pa yachisanu, diresi la mchira ndi diresi lalifupi kwambiri zonse tsopano zatayidwa.

GSAM 364Mayi Jenness-Miller pa Zovala

GSAM 364.5M’chaka cha 1890, Mayi Jenness-Miller wa ku New York, m’magazini ya zovala zaukhondo yophunzira kwambiri pa nthawi yake, analimbikitsa akazi kufupikitsa madiresi awo pang’onopang’ono kuti asasinthe mwadzidzidzi, mpaka afike pafupifupi pamwamba pa nsapato ya mkazi—kutalika komwe Umboni Nambala 11 unalimbikitsa.

GSAM 364Chitsimikizo cha Dokotala Trall

GSAM 364.6Mu 1868 anakonza kuti Dokotala R. T. Trall, wa ku Koleji ya Hygieotherapeutic ya Florence Heights, New Jersey, apereke maphunziro a sabata limodzi kwa atumiki athu ku Battle Creek, Michigan, kumapeto kwa May. Pa maphunzirowo dokotalayo anakhala mlendo wa Mkulu White. Mayi White sanapite ku maphunzirowo, koma popeza dokotalayo ankayenda tsiku ndi tsiku m’ngolo ndi Mkulu White, mkazi wake, ndi Mkulu J. N. Andrews, zinamveka kuti ayenera kumvetsera maganizo ake pa ukhondo, matenda ndi zimene zimayambitsa, zotsatira za mankhwala, ndi zina zotero. Iye ankangolankhula zimene anasonyezedwa m’masomphenya, koma sananene kumene anapezera chidziwitsocho. Dokotalayo ananena kuti sayansi ya zamankhwala inali yogwirizana ndi maganizo amene iye ananena. Mkulu Andrews anandiuza kuti atamaliza kukambirana pa tsiku lachiwiri, dokotalayo anafunsa Mayi White kumene anaphunzirira sayansi ya zamankhwala. Iye anadabwa atadziwa kuti sanaphunzirepo zinthu zimenezi, koma ankamupatsa zotsatira za zimene anasonyezedwa ku Otsego, Michigan, pa 6 June 1863. Anamutsimikizira kuti maganizo ake onse anali ogwirizana kwambiri ndi sayansi ya mmene thupi limagwirira ntchito ndi ukhondo, ndipo pa nkhani zambiri iye anafika mozama kuposa mmene dokotalayo anafikirapo. Atayenda ndi kukambirana motere kwa masiku pafupifupi asanu, dokotalayo anafuna kudziwa kwa Mkulu White chifukwa chimene anaitanidwira kusiya koleji yake kuti akaphunzitse atumiki ku Battle Creek. Iye anati, “Mayi White ali wokonzeka kupereka kwa iwo malangizo ofunika a ukhondo monga mmene ndilili.”

GSAM 365Sayansi ya Zamankhwala Ivomereza

GSAM 365.1Zolemba zake zambiri pa nthambi zosiyanasiyana za ukhondo wothandiza zakhala pamaso pa anthu kwa zaka zambiri, ndipo zambiri mwa izo tsopano zasonkhanitsidwa m’buku lotchedwa Kudziletsa kwa Chikhristu ndi Ukhondo wa Baibulo. Madokotala ena ophunzira kwambiri, atafufuza zolemba zimenezi mosamala, ananena kuti sayansi ya zamankhwala ikugwirizana nazo kotheratu. Kwa iye, zolemba zimenezi sizinatuluke chifukwa cha kuphunzira, koma kungolemba zimene Ambuye anam’vumbulutsira m’masomphenya.

GSAM 365Umboni wa Dokotala Kellogg

GSAM 365.2Monga umboni wa mmene kafukufuku wa sayansi ya zamankhwala umagwirizanira ndi zimene zinatsegulidwa m’masomphenya pamaso pa Mayi White mu 1863, ndigwira mawu kuchokera m’mawu oyamba a buku la Kudziletsa kwa Chikhristu, olembedwa ndi J. H. Kellogg, M.D., amene ndi mtsogoleri wa chipatala chodziwika padziko lonse cha ku Battle Creek, Michigan. Iye anati:—

GSAM 365.3“1. Pa nthawi imene zolemba zotchulidwazi zinaonekera koyamba, nkhani ya thanzi inanyalanyazidwa pafupifupi kotheratu, osati ndi anthu amene zolemba zija zinalembedwera okha, koma ndi dziko lonse.

GSAM 365.4“2. Ochepa amene ankafuna kusintha zizolowezi za thupi, pamodzi ndi kulimbikitsa mfundo zenizeni zosintha, anafalitsa zolakwa zoonekeratu kwambiri, ndipo nthawi zina zonyansa.

GSAM 366.1“3. Palibe pamene panaperekedwa, ndipo palibe munthu amene anapereka, gulu la choonadi cha ukhondo lokonzedwa bwino ndi logwirizana, lopanda zolakwa zoonekeratu komanso logwirizana ndi Baibulo ndi mfundo za chipembedzo chachikhristu.

GSAM 366.2“M’mikhalidwe imeneyi zolemba zotchulidwazi zinaonekera. Mfundo zimene zinaphunzitsidwa sizinakakamizidwe ndi ulamuliro wa sayansi, koma zinaperekedwa m’njira yosavuta ndi yolunjika ndi munthu amene sanadzinene kuti ali ndi chidziwitso cha sayansi, koma ananena kuti amalemba mothandizidwa ndi ulamuliro wa kuwala kwa Mulungu.

GSAM 366Mfundozi Zapirira Chiyeso

GSAM 366.3“Kodi mfundo zimene zinaperekedwa m’mikhalidwe yapadera chotere, ndi zonena zazikulu chotere, zapirira bwanji chiyeso cha nthawi ndi zochitika? Limeneli ndi funso limene tingafunse moyenerera. Yankho lake limapezeka m’zinthu zimene zingatsimikizidwe mokwanira.... Mfundo zimene zaka makumi awiri ndi zisanu zapitazo zinali kunyalanyazidwa kotheratu kapena kunyozedwa, zapeza mwakachetechete chidaliro ndi ulemu wa anthu, mpaka dziko layiwala kuti sizinali kuvomerezedwa nthawi zonse motero. Zinthu zatsopano zopezeka mu sayansi ndi kutanthauzira kwatsopano kwa zinthu zakale zakhala zikuwonjezera umboni wotsimikizira, mpaka tsopano mfundo iliyonse imene inalimbikitsidwa zaka zoposa makumi awiri ndi zisanu zapitazo yalimbikitsidwa kwambiri ndi umboni wa sayansi.”

GSAM 366Umboni wa Chiyambi chaumulungu cha Masomphenya

GSAM 366.4“Ndithudi tiyenera kuona kuti ndi chinthu chodabwitsa, chosonyeza umboni wosatsutsika wa kuzindikira ndi chitsogozo chaumulungu, kuti pakati pa ziphunzitso zosokonezeka ndi zotsutsana, zimene zimanena kuti zili ndi ulamuliro wa sayansi ndi zimene zakhala zikuchitika, koma zopotoka ndi malingaliro opitirira muyeso ndi kukhala zopanda mphamvu pa zabwino chifukwa cha kusakanikirana kwakukulu kwa zolakwa—tiyenera kuvomereza kuti ndi chinthu chapadera kuti munthu amene sananene kuti ali ndi chidziwitso cha sayansi kapena maphunziro apamwamba athe kupanga, kuchokera ku mulu wosokonezeka ndi woipitsidwa ndi zolakwa wa malingaliro amene olemba ndi oganiza ochepa ananena pa nkhani za thanzi, gulu la mfundo za ukhondo logwirizana kwambiri, lokhazikika ndiponso lenileni, kotero kuti zokambirana, kafukufuku, zopezedwa ndi zimene zachitikira kwa zaka makumi awiri ndi zisanu sizinagwetse ngakhale mfundo imodzi, koma zangothandiza kutsimikizira ziphunzitso zimene zinaphunzitsidwa.” Zinalembedwa kuti, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Bungwe la Zaumoyo Likukulitsidwa

GSAM 367.1Pansi pa uyang’aniri wa J. H. Kellogg, M.D., amene analowa m’bungweli ngati dokotala wamkulu mu 1876, zinapezeka kuti kufunika kwa chithandizo kunali kwakukulu kwambiri moti m’nyengo ya masika ya 1877 malo owonjezera anayenera kuperekedwa. Mu 1876 dzina la bungweli linasinthidwa kuchoka ku Bungwe la Kukonzanso Thanzi kukhala Chipatala cha Zachipatala ndi Opaleshoni, ndipo mu 1878 nyumba yayikulu yatsopano inamangidwa.

GSAM 367.2Nyumbayi inali yaitali mapazi 136 ndi m’lifupi mapazi 46, yokhala ndi nsanjika zinayi pamwamba pa chipinda chapansi. Inkatenthedwa ponseponse ndi nthunzi ndipo kuwala kunali kwa gasi. Patangopita nthawi yochepa itatsegulidwa, inadzaza pafupifupi ndi odwala ndi alendo.

GSAM 367.3Mpaka nthawi imeneyo, zimene zinanenedweratu mu 1866 ndi umboni wa Mayi White wokhudza bungweli zinali zitakwaniritsidwa modabwitsa kwambiri. Anthu ambiri anali atalandira kale kuwala kwa choonadi cha nthawi ino, ndipo chidwi chawo choyamba pa anthu amenewa chinayambitsidwa ndi kubwera kwawo ku bungweli kufunafuna thanzi.

GSAM 367Malo Othawirako Zaumoyo Akumidzi

GSAM 367.4Mu Zizindikiro za Nthawi za pa Novembala 22, 1877, M. G. Kellogg, M.D., mchimwene wake wa J. H. Kellogg amene ankagawana naye kholo limodzi lokha, analengeza kuti wapeza malo m’mbali mwa Howell Mountain, mailosi awiri ndi theka kumpoto chakum’mawa kwa St. Helena, m’chigawo cha Napa, California, ndipo anali pafupi kumanga nyumba yotchedwa “Malo Othawirako Zaumoyo Akumidzi,” yomwe inali m’mbali mwa Crystal Springs. M’nyengo yachisanu ya 1877–78 nyumba inamangidwa ndipo inatsegulidwa kuti odwala athandizidwe koyambirira kwa 1878. Malo othawirako zaumoyo amenewa, mofanana ndi bungwe la kholo, chipatala cha ku Battle Creek, sanangokula kukula kwake, komanso akhala malo amene anthu ambiri abweretsedwa ku chidziwitso ndi kuvomereza uthenga.

GSAM 368Magazini ya Zaumoyo ya Pacific

GSAM 368.1Chilimwe cha 1885 chinali nthawi yodzaza ndi zochitika za kupita patsogolo pa ntchito ya uthenga wa mngelo wachitatu. Pa tsiku loyamba la Meyi, Malo Othawirako Zaumoyo Akumidzi ya ku St. Helena inayikidwa pansi pa uyang’aniri wa dokotala amene anamaliza maphunziro ake mwadongosolo. M’mwezi wa Juni anayamba kufalitsa kamodzi pa miyezi iwiri iliyonse Magazini ya Zaumoyo ya Pacific ndi Wolimbikitsa Kudziletsa, magazini ya masamba 24 imene inali pansi pa uyang’aniri wa mkonzi Mkulu J. H. Waggoner. Kudzera m’njira zimenezi moyo watsopano unabwera ku bungwe la zaumoyo, limene m’malo motaya ndalama monga m’zaka zapitazo linayamba kusonyeza, chaka ndi chaka, phindu lotsala la madola 2,000 mpaka 4,000 pachaka, mpaka chaka chimene chinatha mu Epulo 1891 pamene linasonyeza phindu lotsala loposa madola 12,000.

GSAM 368.2Pamsonkhano wa Bungwe la Malo Othawirako Zaumoyo Akumidzi ku St. Helena mu 1887, mawu otsatirawa ananenedwa ponena za ndalama za bungweli: Pa Meyi 1, 1885, mtengo wotsala wa bungweli unali madola 5,322.76 okha, kapena madola 2,547.24 kuchepera pa katundu yense wa magawo amene anaperekedwa mpaka tsikulo. M’mawu ena, bungweli linali litadya ndalama zonse limene linali lapeza ndi madola 2,547.24 a katundu wake wa magawo. Pa Epulo 1, 1887, mtengo wa bungweli kupitirira ngongole zake unali madola 21,372.64, kapena kuwonjezeka kwa madola 16,049.88 m’miyezi makumi awiri ndi itatu. Pa ndalama zimenezi, magawo anatengedwa a mtengo wa madola 5,280, ndipo zopereka zinaperekedwa ku bungwelo za madola 2,497.60; chotero pa ntchito ya bungwelo panali phindu lotsala la madola 8,272.28. Pafupi ndi nthawi imeneyi Magazini ya Zaumoyo ya Pacific inayamba kufalitsidwa ngati magazini ya masamba 32 ya mwezi uliwonse, yokhala ndi chikuto, ndipo inapezeka kuti inali yothandiza kwambiri kupititsa patsogolo zokonda ndi mfundo za bungweli.

GSAM 369Ntchito Yachifundo

GSAM 369.1Mu Mmishonale wa Zachipatala ya Januware 1891, polankhula za Chipatala cha Battle Creek, Dokotala J. H. Kellogg anati:—

GSAM 369.2“Chithandizo chaulere choperekedwa m’gawo la zaka makumi awiri ndi zisanu zimene bungweli lakhalapo chafika pa ndalama zoposa madola 100,000, kuwirikiza kangapo kuposa katundu wa magawo amene anaikidwa poyamba.

GSAM 369.3“Kuphatikiza pa ntchito yachifundo imene yanenedwayi, bungweli latumiza aphunzitsi olankhula, anamwino, aphunzitsi a sukulu zophikira ndi anthu ena amene aphunzitsidwa ntchito zosiyanasiyana za umishonale.”

GSAM 369Pempho Lothandiza Ana Amasiye

GSAM 369.4Pamsonkhano wa Msonkhano Waukulu pa Marichi 8, 1891, Dokotala Kellogg anapereka pempho lolimba kwambiri m’malo mwa ana amasiye. Iye anati: “Ndapezeka kuti ndasankhidwa kukhala ‘nthumwi ya onse,’ ndipo ndidzayimira amene sanayimiridwe—ana amasiye, amene alibe aliyense wowasamalira.”

GSAM 369Mphatso ya Madola 30,000 ya Mayi Haskell

GSAM 369.5Mu Mmishonale wa Kunyumba ya Januware 1892, panaperekedwa pempho lamphamvu la ndalama zoti amangire ana amasiye nyumba. M’magazini imeneyo munali mayina a anthu amene analonjeza ndalama zokwana madola 17,716—ndalama zochepa kwambiri, monga anaganizira oyambitsa ntchitoyi, pa ntchito yayikulu chonchi; chotero ankaopa kuti ntchito yochitayo ichedwa. Koma Iye amene amaona mapeto kuyambira pachiyambi, ndiponso amene ali ndi “ng’ombe za pa mapiri chikwi,” analamulira zochitika kotero kuti mayi wolemera wa chipembedzo china, Mayi Caroline E. Haskell wa ku Chicago, wamasiye wa Bambo Frederick Haskell, atamva za ntchito yachifundo imene inkakonzedwayi, nthawi yomweyo anaika pansi pa ulamuliro wa komiti yomanga ndalama zokwana madola 30,000, ndi lamulo losavuta lakuti zigwiritsidwe ntchito zonse pomanga nyumba ya ana amasiye mogwirizana ndi mapulani amene anakonzedwa kale, iziyendetsedwa mwa mzimu waukulu ndi wowolowa manja, ndipo bungwelo litchedwe Nyumba Yachikumbutso ya Haskell pokumbukira mwamuna wake amene anamwalira.

GSAM 370.1Ndi ndalama zimene zinaperekedwa choncho, Bungwe la Amishonale a Zachipatala ndi Zachifundo linatha m’chaka chimenecho kumanga ndi kutsegula nyumbayo ngati nyumba ya ana amasiye. Nyumbayi inaperekedwa pa Januware 25, 1894. Kwa nthawi yambiri kuyambira tsikulo, banja lokhala ndi ana amasiye, othandiza ndi aphunzitsi lakhala likuchuluka pafupifupi anthu zana.

GSAM 370Nyumba Yachikumbutso ya James White

GSAM 370.2Kupatula kusamalira ndi kuthandiza ana amasiye amenewa, bungweli limayang’aniranso bungwe lina lachifundo lotchedwa Nyumba Yachikumbutso ya James White, kumene anthu okalamba ndi opanda nyumba oposa makumi awiri amasamaliridwa ndi kukhala momasuka.

GSAM 370Amishonale a Zachipatala

GSAM 370.3Pa ntchito imeneyi, njira ina yolimba inatengedwa pamene anayamba kuphunzitsa amishonale a zachipatala. Poyamikira khama limeneli lokweza anthu, Mayi White, polemba kuchokera ku Preston, Australia, pa Seputembala 16, 1892, anati:—

GSAM 370.4“Ndikanakonda pakanakhala anthu zana akuphunzitsidwa pamene tsopano pali m’modzi. Ziyenera kukhala choncho. Amuna ndi akazi onse angakhale othandiza kwambiri ngati amishonale a zachipatala kuposa kukhala amishonale opanda maphunziro a zachipatala.”

GSAM 370.5Chiwerengero cha anthu amene akuphunzira maphunziro okonzekera kulowa mu utumiki wa moyo wonse wa mtundu umenewu chawonjezeka kwambiri kuyambira pamene mawu amenewa analembedwa.

GSAM 370Kukula kwa Ntchito ya Zaumoyo

GSAM 370.6Mu Mmishonale wa Zachipatala ya Januware 1894 muli mawu achidule ofotokoza mfundo zosangalatsa zokhudza kukula kwa ntchito ya zaumoyo. Mawuwo ndi awa:

GSAM 371.1“Bungwe la Kukonzanso Thanzi linakhazikitsidwa mu 1866.... Nyumba yochepa yomangidwa ndi matabwa inagulidwa, nyumba yokhalamo munthu payekha pamalo okongola ndi athanzi m’malo okwera a Battle Creek, umodzi mwa mizinda imene inkakula ya Michigan. Madokotala awiri, othandiza pa mabafa awiri, namwino m’modzi (wosaphunzitsidwa), othandiza atatu kapena anayi, wodwala m’modzi, zovuta zambiri, ndi chikhulupiriro chachikulu m’tsogolo mwa bungweli ndi mfundo zimene linakhazikitsidwa nazo—zimenezi zinali chiyambi cha ntchito imene ilipo tsopano. Inkadziwika kuti Bungwe la Kukonzanso Thanzi.

GSAM 371.2“Pamalo pa kanyumba koyambirira tsopano pali nyumba yaitali mapazi 312 ndi m’lifupi mapazi 100, yokhala ndi nsanjika zisanu ndi chimodzi, imene imalandira alendo mazana atatu, yokhala ndi chida chilichonse chimene sayansi yamakono ingaganize chothandiza kusamalira ndi kubwezeretsa odwala. Madokotala khumi, ambiri mwa iwo ali akatswiri pa magawo awo, amapanga gulu la madokotala. Anamwino ndi othandiza ena amapanga banja la anthu oposa mazana atatu, ndipo anthu amene amabwera ku bungweli amachokera ku boma lililonse la Mgwirizano, komanso alendo ambiri ochokera ku mayiko ena. Zitseko zake zimakhala zotseguka nthawi zonse kwa mmishonale, wa m’dziko kapena wakunja, wa dzina lililonse, ndipo banjalo nthawi zambiri silikhala lopanda m’modzi kapena angapo mwa alendowa.”

GSAM 371Chipatala cha Bungwe la Zaumoyo

GSAM 371.3“Chipatalacho chinamangidwa mu 1888, nyumba yaitali mapazi 100 ndi m’lifupi mapazi 60, yokhala ndi nsanjika zisanu. Nsanjika zitatu zapamwamba zimagwiritsidwa ntchito pa dipatimenti ya opaleshoni ya chipatala, zipinda za odwala ndi zipinda zazikulu. Maofesi a ntchito yachifundo ya bungweli amapezekanso pano. Nyumba zing’onozing’ono makumi awiri, zina mwa izo zotenthedwa ndi nthunzi ndiponso zowunikidwa, monga nyumba yayikulu, ndi magetsi, zazungulira nyumbayo ndipo zadzaza ndi odwala kapena ophunzira. Sukulu yophunzitsira anamwino amishonale a zachipatala inakhazikitsidwa pa Julayi 1, 1884. M’miyezi isanu ndi umodzi yoyambirira ophunzira makumi atatu ndi asanu analembetsa.”

GSAM 372Ulosi wa Ogwira Ntchito Kutuluka

GSAM 372.1Polankhula za bungwe la zaumoyo lomwe linali ku St. Helena, California, Mayi White, m’kalata yolembedwa kuchokera ku Tramelan, Switzerland, pa Febuluwale 6, 1887, anati:—

GSAM 372.2“Mulungu wanena kuti ngati amuna olumikizidwa ndi bungweli adzayenda modzichepetsa ndi momvera, akuchita chifuniro cha Mulungu, lidzakhala ndi moyo ndi kupita patsogolo; ndipo kuchokera mmenemo adzatumizidwa amishonale kuti adalitse ena ndi kuwala kumene Mulungu wawapatsa. Amenewa, mwa mzimu wa Yesu, adzagwetsa mafano m’malo okwezeka; adzavumbula zikhulupiriro zabodza, ndi kubzala choonadi, chiyero ndi kupatulika pamene tsopano amakondedwa zolakwa zokha, kudzikonda, kusadziletsa ndi kusaweruzika.”

GSAM 372.3Tikubwereza mawu amenewa, chifukwa amagwiranso ntchito mofanana ku mabungwe ena otero.

GSAM 372Kupambana pa Ntchito ya Zaumoyo Kunalonjezedwa

GSAM 372.4Mu umboni wapadera woperekedwa ku mpingo mu 1891, timawerenga kuti: “Dalitso la Mulungu lidzakhala pa khama lililonse lopangidwa kuti lidzutse chidwi pa kukonzanso thanzi; chifukwa n’kofunika kulikonse. Payenera kukhala chitsitsimutso pa nkhani imeneyi; chifukwa Mulungu akufuna kukwaniritsa zambiri kudzera m’njira imeneyi.”

GSAM 372Koleji ya Amishonale a Zachipatala ya ku America

GSAM 372.5Pang’onopang’ono kuwala kunapita patsogolo pa njira yomveka yochizira matenda mpaka mu Juni 1895 kufunika kunapangidwa kwa kukhazikitsa bungwe la maphunziro a zachipatala. Potsatira kufunika kumeneku, Koleji ya Amishonale a Zachipatala ya ku America inakhazikitsidwa ndi cholinga chapadera chophunzitsa madokotala kuti agwire ntchito pansi pa Bungwe la Amishonale a Zachipatala ndi Zachifundo la Seventh-day Adventist, m’madera a m’dziko muno ndi a m’mayiko akunja. Mwambo wotsegulira unachitika ku Battle Creek pa Seputembala 30, 1895, ndipo koleji inatsegulidwa tsiku lotsatira, Okutobala 1, ndi gulu la ophunzira makumi anayi.

GSAM 372.6M’chilengezo cha koleji timawerenga kuti:

GSAM 372.6“Kolejiyi inalembedwa mwalamulo ku Chicago, pansi pa malamulo a Boma la Illinois. Maphunzirowa adzakhala athunthu mofanana ndi a masukulu abwino kwambiri a zachipatala ku United States. Maphunziro adzaperekedwa mbali ina ku Chicago, ndipo mbali ina ku Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Ponena za amene akukonzekera ntchito ya umishonale wa zachipatala, timawerenga zotsatirazi mu Mmishonale wa Zachipatala ya Ogasiti 1895:

GSAM 373.1“Gulu la anamwino amene tsopano akuphunzitsidwa ku Sukulu Yophunzitsira Anamwino ya Chipatala cha Battle Creek lili ndi oposa 250; aliyense wa amene tsopano ali wokhoza kugwira ntchito ya umishonale wa zachipatala wapatsidwa malo a ntchito. Anamwino akufunika ku zilumba za Nyanja za Kumwera, India, West Indies, South America, makumi awiri ndi asanu kapena makumi atatu ku zigawo za kumwera kwa United States, ndi m’mizinda yathu ikuluikulu.”

GSAM 373Kukula kwa Ntchito ya Amishonale a Zachipatala

GSAM 373.2Pamwambo womaliza maphunziro wa gulu la Anamwino Amishonale a chipatala, umene unachitikira ku Tabenakulo pa Novembala 5, 1895, Dokotala Kellogg anati:—

GSAM 373.3“Zaka khumi ndi ziwiri zapitazo, pamwambo wotere, anamwino awiri anamaliza maphunziro. Panopa pali gulu la anamwino pakati pa mazana atatu ndi mazana anayi. Pali madokotala khumi ndi asanu ndi anayi ku chipatala, ndipo makumi awiri ndi awiri ku mabungwe ofanana nawo, olumikizidwa m’njira zosiyanasiyana ndi chipatala, ndipo ali pansi pa uyang’aniri wa Bungwe la Amishonale a Zachipatala ndi Zachifundo. Anamwino athu 53 ali m’mayiko akunja osiyanasiyana—ku Sweden, Mexico Yakale, Gombe la Golide la Africa, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa ndi Guiana ya Britain. Pali ophunzira a zachipatala makumi asanu ndi limodzi ndi atatu amene tsopano akuphunzitsidwa. Makumi anayi ndi m’modzi ali pano, makumi awiri ndi awiri ku Yunivesite ya Michigan ndi masukulu ena. Anamwino makumi awiri ndi awiri akumaliza maphunziro pano usiku uno, okonzeka mokwanira kutuluka ngati anamwino ovomerezeka.”

GSAM 373.4Tikafufuza kukula kwa mabungwe athu a zaumoyo mpaka mu 1902, timapeza kuti Chipatala cha Battle Creek, yokhala ndi koleji yake ya zachipatala ndi sukulu yophunzitsira anamwino, inali bungwe lalikulu kwambiri la mtundu umenewu padziko lonse lapansi lokhala ndi a Seventh-day Adventist.

GSAM 374Nyumba Zazikulu Zinapsa

GSAM 374.1Usiku wa Febuluwale 18, 1902, nyumba yayikulu yokhala ndi zida zake zabwino, ndi chipatala chachikulu, zinapsa ndi moto. Panali odwala ndi alendo mazana anayi m’nyumbazo panthawiyo, koma chifukwa cha khama lolimba mtima la madokotala, anamwino ndi othandiza, ndiponso chitetezo chapadera cha Ambuye, onse anatulutsidwa m’nyumbazo popanda kuvulala koopsa.

GSAM 374Chipatala Chatsopano

GSAM 374.2Nyumba ina, yayikulu ndi yolimba kuposa yoyambayo, yamangidwa pamalo a nyumba zakale. Mwala wa pangodya wa nyumba yatsopano unayikidwa pa Meyi 12, 1902, ndipo nyumbayo inaperekedwa pa Meyi 31, 1903. Oyang’anira bungweli akunena za nyumba yatsopanoyi kuti “ndi yolimba ndi yokhalitsa monga mmene nyumba ingamangidwire ndi chitsulo, mwala, njerwa ndi simenti.”

GSAM 374.3“Zida za bungweli m’mbali zonse ndi zamakono kwambiri, zokwanira, zaukhondo, zosavuta kugwiritsa ntchito ndi zolimba zimene zingapezeke; ndipo amakhulupirira kuti, monga imayima tsopano itamalizidwa, Chipatala cha Battle Creek imapereka malo ndi zosavuta kwa odwala zimene n’zosakayikitsa kuti sizinapitiridwe.”

GSAM 374.4“Cholinga cha oyang’anira bungweli chakhala kusonkhanitsa pamalo amodzi ndi pansi pa mikhalidwe yabwino njira ndi zida zonse zatsopano zochizira odwala zimene zimazindikiridwa mu mankhwala omveka, ndi kugwiritsa ntchito njira zimenezo mwa chikumbumtima chabwino ndi mwanzeru.”

GSAM 374Zipatala Zambiri Zidzakhazikitsidwa

GSAM 374.5Kuwala kumene kwaperekedwa kwa anthu amenewa n’koti Ambuye akufuna zipatala zambiri, zazing’ono pa kukula, zigawidwe padziko lonse, m’malo mokhala ndi mabungwe ochepa akuluakulu kwambiri. Tikusangalala kuona kuti chiyambi chapangidwa potsegula zipatala zing’onozing’ono m’madera osiyanasiyana a dziko, makamaka m’zaka khumi zapitazi. Mu Buku la Chaka la Msonkhano Waukulu ya 1904 muli mndandanda wa mabungwe ang’onoang’ono oposa makumi asanu.

GSAM 375Mndandanda wa Zipatala

GSAM 375.1Ngakhale zingakhale zosangalatsa kufotokoza zochitika zimene zinatsogolera ku kukhazikitsidwa kwa mabungwe amenewa, chifukwa cha malo athu ochepa tiyenera kukhutira ndi mndandanda wa mayiko kumene ali ndi chiwerengero cha mabungwe m’dziko lililonse. Ku United States timapeza 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Chilumba cha Samoa, 1; Mexico Yakale, 1; India, 1; Japan, 1.

GSAM 375Mndandanda wa Zipinda Zochizira

GSAM 375.2Kupatula zipatala zimenezi, pali zipinda zochizira makumi awiri ndi ziwiri, khumi ndi zisanu ndi ziwiri mwa izo zili ku United States; chimodzi ku Jaffa, chimodzi ku Jerusalem, Palestine; chimodzi ku Guadalajara, Mexico Yakale; chimodzi ku Kimberley, South Africa; ndi chimodzi ku Rockhampton, Australia. Kuwonjezera pa zimenezi pali malo odyera zamasamba makumi awiri ndi zisanu ndi chimodzi kumene anthu angapeze chakudya choyera cha ukhondo, ndiponso kulandira malangizo ena kapena ambiri okhudza njira yoyenera ya moyo.

GSAM 375.3Ziwerengero zimenezi zokhudza kupita patsogolo kwa mfundo za kukonzanso thanzi zikusonyeza mmene Ambuye angathe “kuchita ntchito yayikulu kudzera m’njira imeneyi,” monga kunanenedweratu mwaumulungu mu 1866; ndipo zikuwonetsanso, monga kunanenedweratu mu 1863, mmene “mfundo za kukonzanso thanzi” zingathandizire “kukonzekeretsa anthu kuti asandulidwe pa kudza kwa Ambuye.” Choncho mabungwe amenewa a zaumoyo awonjezeke kawirikiza zana, ndipo posachedwa akwaniritse chimene anasankhidwira ndi kukonzedwera.

Notes

  1. 3 Yohane 2. ↩

Note

Back