Iskay ñiqin Uma — Qispichiypa Yuyaykusqan Sut'inchasqa
GSAM 38.1"Suyay unayachisqaqa sunquta unquchin; munay hunt'akuqtinñataq kawsay sach'a."1 "Kaynatam nin Suyu Awqaqkunap Apun: Huk kutillatawan, pisi tiempomanta, hanaq pachata, kay pachata, mama quchata, ch'aki hallp'atapas kuyuchisaq; llapan suyukunatapas kuyuchisaq, llapan suyukunap Munaynintaq hamunqa; kay wasitapas hatun kaywan hunt'achisaq, nin Suyu Awqaqkunap Apun."2
GSAM 38.2Adan Edén huertamanta kawsay sach'amantawan qarqosqa kasqan pachamanta pacha, warmip mirayninmanta Supayman nisqa simikunaqa —"Umaykita p'akiykunqa" nisqa— saqra supaypa qhipa atipasqa kananpaq, llulla yuyaykusqankunap urmachisqa kananpaq, kawsay sach'aman kutichisqa kananpaqwan suyakuyta qun. Chaynapin Suyasqa Kaq —simisqa Miray— "llapan llaqtakunap Munasqan" tukupurqan.
GSAM 38.3Hageo qillqasqanmanta chay hawa nisqapiqa rikhurinmi kay Munasqaq hamuyninqa Apunchik hanaq pachata kay pachatawan kuyuchinqa chay pachawan tupasqa kasqan. Pabluqa, Hebreokunaman qillqaspa, chay kuyuchiyta hamuq pachapaq churarqan, kaynata nispa: "Huk kutillatawanmi kuyuchisaq manan pachallatachu, aswanpas hanaq pachatapas. Kay simi, Huk kutillatawan nisqaqa, kay kuyuriqkunap chinkachisqa kananmantam riman, ruwasqa kaqkuna hina, chaynapi mana kuyuriq kaqkuna qhipananpaq. Chayrayku, mana kuyuriq qhapaq suyuta chaskispaqa, khuyapayayniyuq kasun, chaywanmi Diosman allin chaskisqa hina yupaychaywan, Diosman manchakuywan ima servichasun."3 Kay huk kutillan kuyuchiymanta rimayqa, hamuqraq kaq, Cristopi hunt'akunan Diospa qhapaq suyunpa qhipa sayarichiyninwan ancha t'inkisqa hina rikch'akun, "llapan llaqtakunap Munasqan", nispa sutichasqa, simi qusqa Miraypa kamachiyninpim.
GSAM 39.1Cristop ruranan kutichiyqa kay qhipa p'unchawkunapi sut'itam rikukun llapan Bibliata ñawpaqenkupi kichasqa kaqkunapaq. Ñawpa runakunapaqqa manam chaynachu karqa. Apunchikpa siminmi paykunaman hamurqa, "kamachikuy patamanta patam, kamachikuy patamanta patam; siq'i siq'imanta siq'i siq'imanta; kaypi pisillata, chaypi pisillata."4 Chay hinamanta, paykunaman qispichiy yuyaypa rikuchisqanqa, chanin runap ñannin hinam karqa, "k'anchaq k'anchay hina, aswan-aswan k'ancharispa hunt'a p'unchawkama."5 Chayrayku, ancha allinmi kanman chay yuyaypa ñawpa runankunaman pisimanta-pisi kicharikusqanta pisillata qatipay.
GSAM 39Qallariypi Mana Unayay Willasqachu
GSAM 39.2Apu Yayataq manam chaylla suyakuyninkuta qhiparichirqachu, sunqunkuta nanachispa, simisqa Miraypi suyakuyninku hunt'akunanpaq pachak-pachak wata kananmanta willaspa. Qillqasqakunamanta yachaspaqa, hamut'anchik paykunaman saqisqa kasqankuta yuyaymananankupaq, ñawpaq wawa paqariq chay Miray kananta; hinallataq chay chaylla, imaynamanpas, Edén allinchananmanta, hinaspa yapamanta kawsay sach'aman yaykuy atinankumanta. Cain paqarimuqtinmi, Evam nirqan: "Apu Yayamanta qharitam chaskirqani."6 Wakin Hebreo yachaqkunaqa willanku, qillqasqata chiqanmanta hunt'asqata t'ikraspaqa, kayhinam nin: "Huk qharita, Apu Yayata, chaskirqani." Chayqa ninanmi: Kaypim kachkan chay Miray, Satanasta atipanapaq Apu Yayap llamk'ayninta ruwaq. Manam kanchu willakuy Abel paqarimuptin Evap chay hina rimasqanmanta. Payqa, yuyayninpi hap'inman karqa, hinaspapas chaynata yuyanman karqa, ñawpaq kaq wawan chay simi qusqata hunt'aq kasqanta. Ichaqa, Kainpa kaynin wiñarqaptin, hinaspa paypa millay puririyninta rikurqaptin, wawqenta wañuchinanpaq chay puririyninwan, suyakuyninkunaqa urmarqanmi, wañupurqanpas. Abel wañuchisqa manaraq kachkaspa, paykunapa rantinpi qhipaman haywana haywarikuymanta huk k'anchayta yachaytapas chaskisqachá karqanku; imaraykuchus Abelqa, Dyuspa yachachisqan hina, uwiñanta haywarikuypaq apamurqan, Kainñataqmi, wawqin hina yachachisqa kaspa, allpamanta rurukunata haywarikuypaq apamurqan, chaytaq phiñakuywan ch'ikikuypa saminwan chaqrusqa karqan. Abelpa haywasqanqa Cainpa haywasqanmanta aswan chaskisqam karqan, "iñiywanmi" haywasqa karqan, chaymantataqmi Pablu qillqan: "Pay wañusqaña kachkaspapas rimashanraqmi".7
GSAM 40¿Setchu Miray?
GSAM 40.1Abel wañusqan qhipamanmi Seth paqarirqan, chaypachataq suyakuy kawsarirqan; "Diosmi," nirqan Evam, "Abelpa rantinpi huk mirayta quwan, paytaqa Cainmi wañuchirqan."8 Qhipamanñataqmi Sethqa Adanpa mirayninpi yupasqa karqan. (Qhaway Génesis 5:3.) Cainqa, chiqaq ñawpaq kaq wawa kaspapas, manam miray yupaypi yupasqachu kachkan. Yaqapaschá Evaqa Sethñam simi qusqa Miray kasqanta yuyaykurqan. Qillqasqamantaqa rikhurinmi Seth paqarisqan qhipata runakuna Señorpa sutinwan sutichakuyta qallarisqankuta. (Qhaway Génesis 4:26 nisqapa patanpi.) Yaqapaschá chayta ruwarqanku Seth puchukay kamachiq, Señor kaq kananmanta, hinallataq Satanaspa suwasqa kamachikuyninta urmachinanmanta yuyaykuspa.
GSAM 40Noépi Suyakuy
GSAM 40.2Adanpa pachamanta Noepa paqariyninkama imakuna pasasqanmanta pisilla qillqasqapiqa, runakunapa mirayninmanta qillqasqallam kachkan. Noe ("Cheqaq" nispa, patanpi) paqarimuptinqa, suyakuyqa yapamanta paqarirqan, hinaspataq runakuna nirqanku: "Paymi samachiwasun makiykuwan llamk'asqaykumanta sayk'usqaykumantawan, Apunchikpa ñakasqan hallp'arayku."9 Diospa siminqa manam willawanchu imaynatas utaq mayninta sunquchayta suyasqankuta; ichaqa suyakuymi karqa chay allpa millaychasqa kasqan imaynallapas pisiyachisqa kananta. Noépa p'unchawninpi kaq millay ruwaymanta yachayqa, chaypacha runakuna huchawan millay ruwaykunawan pachata hunt'anankumanta, chayrayku lliw runakuna llump'aq unuwan pacha chinkachiywan chinkachisqa kanankumanta, hinaspa Noélla ayllunpiwan chay chinkachiymanta qispichisqa kasqankumanta; chaymantapas pachak iskay chunka wata pachata hamuq chinkachiymanta willanan kasqanpas, llapan chaykunaqa paykunamanta pakasqa karqan.
GSAM 41Babel Rurasqa
GSAM 41.1Llump'ay unumanta qhipaman, runakunamanmi Noeqa kamachirqan pachata hunt'anankupaq; ichaqa mirayta qallarispankuqa, Apu Yayap kamachikuyninta qhipancharqanku. Nimrodmi Babel llaqtap qhapaq suyunta sayarichirqan (qhipaman Babilonia sutiwan riqsisqa, kay pachapi ñawpaq kaq kamachikuy).10 Pisi tiempomanta runakunaqa Babel torreta wasichayta qallarirqanku, paykunapaq sutinchanankupaq, chaynataq mana ch'iqichisqa kanankupaq; chayqa Señorpa Noepa ñiqinpi yachachisqanpa hunt'a contranmi karqa. Señorpa munayninta hunt'ananpaq pacienciwan suyaymantaqa, paykuna kikinmi chay ruwayta makinkuman hap'irqanku, chaymi Diosqa siminkuta pantachirqa, chaynapitaq ch'iqichisqa karqanku.
GSAM 41Abraham Pachap Heredernin Kanampaq
GSAM 41.2Noemanta chunka miray urayman chay pisi willakuyta qatispaqa, Abrahampa waqyasqa kasqantam tarinchik, paymanmi Apu nirqan: "Tukuy kay rikunasqayki hallp'ata qosqayki, miraynikikunamanpas wiñaypaq. Hinaspapas miraynikikunataqa hallp'apa ñut'un hina mirachisaq; chhaynapi, sichus pipas hallp'apa ñut'unta yupayta atinman chayqa, miraynikikunapas yupasqam kanqa. Sayarikuy, kay allpata puriy suninpi kinrayninpipas; imaraykuchus qamman qusqayki."11 Kay Abrahamman allpata kapuqnin kananpaq rimasqanwanpas, Apuqa payman wañunanmanta sut'incharqan. Pablu nin payqa "huk llaqtaman lluqsisqanta, chayta qhipaman herenciapaq chaskinanpaq."12 Kay simi hunt'akunanmanta tapukuyqa, mana iskayrayaspa, Diospa huk rikuchikuyninpi Abrahamman sut'inchasqa karqan, payqa "huk llaqtata suyarqan, mayqinchus saphiyuq, mayqinchus Wasichaqninpas Ruraqninpas Diosmi" nisqata.13 Romanos 4:13 nisqapi nin, simiqa "pay pachap chaskiqnin kananpaqmi" karqan; manan kunan kawsayninpichu, aswanpas qhipaman, wañuspa kawsarimunqan qhipata.
GSAM 42.1Runap qhawarisqanmantaqa, Abrahamqa mana rikurqanchu imaynatas prometesqa mirayqa kikinpa wawan kanman karqa. Chayrayku payqa kamachiqnin Eliezer-ta miray hina akllayta munarqa. Apu Yayataq nirqa: "Manam chaynachu; aswanpas qampa kikin wiksaykimanta lluqsimuqmi kanqa." Kunanqa Apu Yayam qallarirqan payman rikuchiyta mirayninpa qhipa ruwaynin mana usqhaylla hunt'akunanta. Paymi Abrahamman nirqan: "Mirayniykiqa huk mana paykunap kaqnin hallp'api karu runa hina kanqa, paykunatataqmi sirvinqa; paykunataqmi tawa pachak wata ñak'arichinqaku... Qamríqa ñawpaq taytaykikunaman hawkalla rinki; allin machu kaspa p'ampasqa kanki."14
GSAM 42.2Abrahampa warminqa mana allin yuyayta qun, simi qusqa usqhaylla hunt'akunanpaq; ichaqa Isaac paqarimunña, Abrahampa Sarahpa chiqaq churin, kamachisqa warminmanta, chaymantaqa Apu Yayam nin Ismaelmanta Hagar mamanmanta ima: "Kay kamachita churinwan kachariychik."
GSAM 42.3Abrahampa iñiynin mallisqa kasqanpi, Isaacta altarpi haywasqanpi, payqa wañusqakuna kawsarinanmanta huk yachachiyta chaskirqan. Paymanta nin: "Payqa yuyaykurqan Dios atinmanmi karqan payta [Isaacta] wañusqakunamantapas kawsarichiyta; chaymantam rikch'anallapi payta chaskikurqan."15
GSAM 42Chiqaq Miray
GSAM 42.4Abrahammanmi huk kutin yachachisqa karqan, chay chiqaq Miray, mayqenmantachus llapan nacionkuna saminchasqa kananku karqan, aychanmanta mirayninkunamanta kaptinpas, chiqaqpuni Diospa Criston kananta; imaraykuchus Apuqa manam nirqanchu payman: "Askha runakuna hina miraykunata; aswanpas hukllamanta hina, Qampa Mirayniykiman, mayqenchus Cristo", nispa.16 Apóstol Pabluqa kaymanta nirqan: "Qillqaqa, Diospa pagano runakunata iñiywan chaninchananta ñawpaqmanta yachaspa, Abrahammanqa Evangelio willakuyta ñawpaqmantaña willarqan, nispa: 'Qanpim llapan nacionkuna saminchasqa kanqa'".17 Abrahamman rimasqa simiqa musuqmanta Isaacmanpas mirayninmanpas18 kutichisqa karqan, hinallataq Jacobmanpas.19
GSAM 42.5Jacob chunka iskayniyuq churiyuq kasqanrayku, kunanqa kay tapukuy paqarinman: ¿Mayqanninpiñataq cheqaq Miraypa miraynin qatinqa? Jacobpa churinkunamanta samaychasqa willakuyninpi, kayqa allichasqa karqan: "Kamachikuypa tawnan manan Judamanta chinkanqachu, nitaq kamachiy quq chakinkunap chawpinmanta, Siloh hamunankama; paymanmi llaqtakunap huñunakuynin kanqa."20 Kay hunt'akunanpaqqa, allinmi kaypi yachayta, Israel runakuna, huk niraq llaqtakunap kamachiyninpi kashaspapas, Sanhedrin nisqankuta hap'inankupaq saqisqa kasqankuta. Chaynapin Judá —Judío runakunap ayllun, Judamanta sutichasqa— kamachiyninkupi huk rimayniyuq karqanku, Shilo (Cristop) chiqamanta hamunankama.
GSAM 43Pachap Pakasqa Kaynin
GSAM 43.1Ñawpa taytakunaqa musuqmanta sayarichinamanta chaymanta simi qosqa Miraymantapas imallatapas yacharqanku; ichaqa hayk'aqchus utaq hayk'a unayñachus hamunan karqa, chayqa paykunamantaqa pakallapiraqmi karqa. Egiptopi Jacobpa miraynin yapakuchkaptin, hinallataq Asiriano—Faraón (Isaías 52:4)—"mana Josepta riqsiq"21, paykunata ñak'arichiptin, yuyayninkuqa Abrahamman nisqa 400 (chiqaqpiqa 430) watakunaman kutirqan, ñak'ariyninkupaq hinallataq karu llaqtapi kasqankupaq pachaman, chaykunamanta qispichiyqa prometesqa herenciankuta qallarinanta suyaspanku.
GSAM 43.2Moises paqarimuptinmi, tayta-mamanqa rikurqanku "allin wawa kasqanta".22 Diosmantam k'anchay chaskirqanku, payqa Diospa sutinpi Israelpa qispichiqnin kananta, chay millay kamachisqa kayninkumanta. Chiqamantaqa kay yachayqa Moisesmanmi qukusqa karqan; imaraykuchus tawa chunka watayuq kachkaspa, ñak'arichisqa Israel runakunawan kuska rinanpaq, paykunawan kuska ñak'arinanpaqpas allintaña tanteaqtin, manataq Faraonpa ususinpa churin, Egiptopa qhapaq tiyanaptaq qatiqnin kananta munaspachu,23 hinaspataq runankunapaq rimayta qallarispan, paykunata amachanapaq huk Egipciota wañuchispa, anchatam muspharqan paykuna ruwasqanta mana riqsisqankumanta; "payqa yuyaykurqanmi wawqinkunaqa yachanankupuni kasqanta, Diosqa paypa makinwan paykunata qispichinanta."24
GSAM 44.1Apunchikpa pacha chayamuptin Israel runakuna Egiptomanta lluqsinankupaq, paykunaqa lluqsirqanku, willasqa p'unchawpuni. Éxodo 12:40, 41. Manachá paykunaqa Moisespi qhipa kamachiqninkuta, nitaq chay simi chaskiq Miraypipas yuyaykurqankuchu, payqa Leví ayllumantam karqan, ¿manachu Jacobqa Diospa saminchasqan willakuyninpi willarqan Judamanta kamachiqninku kananta, Shilo hamunankama?
GSAM 44"Paytaqa Rikusaqmi, Ichaqa Manaraqmi Kunanqa."
GSAM 44.2Israel runakuna Canaánman ñanpi kachkaptinku, Moabpa qhapaqnin Balac (Lotpa miraynin), Balaamta waqyarirqan Israelta ñakananpaq. Apu Yayataq chay ñakayninta saminchayman tikrarqan, chaywanmi paykuna astawan k'anchayta chaskirqanku, chaytaqmi yuyayninkumanta chinkachinanpaq karqan, supaypa kamachikuyninmanta qhipa qispichiyqa Canaánman haykusqanku qhipallan kananta yuyasqankuta. Qillqasqap willakuyninqa kay hinatam nin: Balaamqa, Diospa rikuchisqanpi, nirqan: "Paytaqa rikusaqmi, ichaqa manan kunanpachu; qhawarisaqmi, ichaqa manan qayllapichu: Jacobmantan huk Quyllur lluqsimunqa, Israelmantan huk Kamachina sayarinqa, Moabpa k'uchunkunata takanqa, Sethpa llapan wawankunatataq chinkachinqa."25
GSAM 44.3Kay Abrahammanta paqariq achka miraymantaqa, Pablu kayhinatam rimarin: "Chayraykum huk runallamanta, wañusqaña hina kaqmantapas, hanaq pachapi quyllurkunahina achka miray paqarirqan, mama qucha patapi aqu hina mana yupay atina. Kaykunaqa llapankun iñiypi wañurqanku, mana chay simi qusqakunata chaskispa, aswanpas karumanta qhawarispa, iñispa, marq'arispa, hinaspataq willakurqanku kay pachapi karu llaqtamanta, puriqkuna kasqankuta."26
GSAM 44.4Israelpa sunqunqa manan llakikunan nitaq sunqun p'akinan karqanchu Balaampa willasqanwan, suyakuyninku hunt'akuynin "manan kunanpichu", nitaq "qayllapichu" kasqanmanta; imaraykuchus Apuqa, kay willakuypa ñawpaqllanpi, kikin kawsayninrayku jurarqan chay sumaq kawsay pacha qhipaman chayamunanpaq. Moisespa siminpi nirqan: "Ichaqa, imaynan ñuqa kawsani, llapan pachan Apupa k'anchayninwan hunt'asqa kanqa."27 Profeta Habacucpa p'unchawninkunapi, pusaq pachak suqta chunka kimsayuq wata qhipaman, chay kikin cheqaq kaymi yapamanta rimarisqa karqan, ichaqa hamuq ruway hinaraq rimasqa: "pachaqa hunt'asqa kanqam Señorpa k'anchayninmanta yachaywan, imaynan yaku quchata hunt'an hinata."28
GSAM 45Santuarionpi Yupaychay Cheqaqpa Huk Rikch'aynin
GSAM 45.1Apu Yayam Israelta Egiptomanta hurqurqan chayqa, llapan campamentopi uyarichispa chanin kawsaypaq kamachikuyninkunata willarqan, hinaspataq chay kikimanta huk qillqata qusqa paykunaman rumipi, kikin ruk'ananwan ch'iqusqata, wiñaypaq chay Qispichiqman qhawarichisqa kanankupaq, pichus qhipaman paykunarayku kikinmanta haywanata ruwanqa; chay ancha chaniyuq yawarninraykutaq huchankuna pichasqa kananpaq, ch'in pampapi huk santuarionta sayarichirqan. Kay tabernaculo, utaq santuario, tukuy ruwayninpi, Moisesqa yuyaychasqa karqa ruwananpaq chay rikch'ayman hinapuni, imaynan Apu payman urqupi rikuchirqan.29 Kay santuarionpi sirwiyqa Cristop hanaq pachapi kaq santuarionpi chiqaq sirwiyninpa llanthunmi karqan.30 Santuarionpi haywarikuykunap hinaspa wañuchikuykunap Diospa yuyaykusqanqa runakunaman "hamuq allin kaqkunap" llanthunta rikuchinallanmi karqan,31 Supaypa kallpachakusqanqa runakunata pusaymi karqan, paykunaqa haywarikuyllatapuni qhawarinankupaq, manataq Cristotapas nitaq chiqaq sirwiynintapas, chaymanta kayqa huk rikuchinallanmi karqan. Chaynapin payqa maskharqan paykunata pusayta, qispichikunankupaq kikinpa rurasqankunapi iñinankupaq.
GSAM 45.2Apunchikpa munayninmi karqa runankunap kamachiqnin kay, —Israel runakunap—, paykunapaq maqanakuyta, hinallataq llaqtakunata atipayta. Payqa kamachinanpaq ñanniyuqmi karqa, kay qatiq qillqapi rikuchikun hina: "Canaán allpapi qanchis llaqtakunata chinkachispa, paykunamanmi allpankuta suñaywan rakinakurqa. Chaymantataq paykunaman taripaqkunata qurqa yaqa tawa pachak pichqa chunka wata, Samuel watukuqkama."32
GSAM 45Israel Huk Qhapaqta Mañakun
GSAM 45.3Israel runakunaqa sut'itam mana munarqankuchu Apunchikpa kamachikuyninta. Ichaqa, paypa yuyayninmi, munayninmi karqa paykuna huk sapaq llaqta kanankupaq, muyuriqninkupi llapan huk llaqtakunamanta t'aqasqa. Paykuna kamachikuyninkunata allinta hunt'aspankuqa, llaqtakunapas paykunamanta ninkumanmi karqa: "Chiqapuni kay hatun llaqtaqa yachayniyuq, hamut'aq runakunam. Imaptinchus, ¿mayqin hatun nacionmi paykuna hina Diosta paykunapaq qayllapi hap'in, Apu Diosninchik hina, tukuy imapi payta waqyasqanchikpi?"33
GSAM 46.1Mana kusisqa kaspanku, Samuelmanta mañakurqanku paykunapaq huk qhapaqta churananta, hinaspan Apuqa Samuelman nirqan: "Paykunaqa ñuqata mana chaskiwarqankuchu, manaña paykunap hawanpi qhapaq kayniyta munaspa."34 Huk kutitawanmi Samuelman nirqanku, aswan sinchita kamachispa hina: "Kunanqa huk qhapaqta churaykuwayku, llapan huk llaqtakuna hina ñuqanchikta taripanampaq."35 Samuelqa allin yuyaywanmi paykunaman sut'incharqan huk qhapaqniyuq kaspanku ima ñak'ariypas paykunaman chayamunanta, ichaqa "chaywanpas runakunaqa manam Samuelpa kunkan uyariyta munarqankuchu; hinaspam nirqanku: 'Manam; aswanpas huk qhapaqtam nuqanchikpaq churasunchik, llapan huk llaqtakuna hina kananchikpaq, chay qhapaqtaq nuqanchikta taripanampaq, ñawpaqenchikta purinampaq, awqanchikunawan maqanakunampaq' nispa."36
GSAM 46.2Chaymi pichqa pachak wata hina kamachisqa karqanku qhapaqkunawan, ñawpaqtaqa huk qhapaq suyullapi Saulpa, Davidpa, Salomonpapas kamachiyninpi; chaymanta iskay qhapaq suyukunapi t'aqasqa, Israelpi Judapiwan. Pisi qhapaqninkunallam allin chanin karqanku, aswan askhaqtaqmi mana allin karqanku, runakunata waka yupaychayman hatun huchakunamanpas pusarispa. Chaymi runakunaqa manan muyuriqninkupi llaqtakuna hina qhapaqniyuq kasqallankuchu karqanku, aswanpas paykuna hinallataqmi karqanku millay ruwaypi, taytankupa Diosninta saqispa, hinaspa waka rumikunata hanaq pacha quyllurkunatapas yupaychaspa.
GSAM 46.3Apu Yayam kay qhapaq kamachikuymanta nirqan, Oseas willakuqpa siminwan: "Israel, qam kikiykitam chinkachikunki; ichaqa ñuqapim yanapayniyki kachkan. Ñuqam qampa qhapaqniyki kasaq; maypitaq kachkan huk, llapan llaqtakunaykipi qamta qispichisuqniyki? Hinallataq taripaqniykikunapas, pikunamantachus nirqanki: 'Qhapaqta, umallikunatapas quwaychik' nispa? Ñuqam phiñakuyniypi huk qhapaqta qurqayki, hinaspam hatun phiñakuyniypi qichurqani."37
GSAM 47Qhapaq Suyu T'ikrasqa
GSAM 47.1Kay qhapaq kamachikuyqa Chaldeokuna Jerusalen llaqtata ruphachinankukama, yupaychana wasipaq imaymanakunata apakunankukama, hinallataq Judata Babilonia llaqtaman wisk'asqata apanankukama hinam karqan, chaypi qanchis chunka watata qhiparqanku, paykunapaq willasqa kasqanman hina. Kay qhapaq kamachikuy tukukuptinmi, Apu Yayam profeta Ezequielpa siminwan, qhipa kaq qhapaqninku Sedeciasman nirqan, "Qam, Israelpa mana ch'uya millay apun, p'unchawniki chayamunña, huchallikuy tukukunqañam, kay hinam nin Apu Diosqa: Umallata hurquy, pillutapas qichuy: kayqa manañam kikinñachu kanqa: uraypi kaqta hatarichiy [Babiloniapa kamachiqninta], hanaqpi kaqtañataq uraykachiy [kay Juda ayllumanta ancha kikin hatunchakuq kamachiqta]. T'ikrasaq, t'ikrasaq, t'ikrasaqmi: manañam kanqachu, chayta chaskinanpaq hayñiyuq hamunankama, paymanmi qusaq."38
GSAM 47.2Kay chanin kamachiq, chiqaq Muhuqa, Cristoñam. Paymantam profeta Miqueas qillqarqan: "Qam, uywakunap torren, Sión llaqtap ususinpa sinchi wasin, qanmanmi hamunqa, ñawpaq kamachikuypas [kay pachapi kamachikuy, Cristopi kutichisqa]: qhapaq suyuqa Jerusalen llaqtap ususinmanmi hamunqa."39
GSAM 47.3Israel llaqta qhapaq k'aspinta chinkachiptinqa, Babilonia qhapaqpa makinkunamanmi pasarqan. Medo-Persia, Grecia, Roma suyukunap kamachiyninpi qati-qatilla kasqankurayku, chay qhapaq suyuqa kimsa kutitam t'ikrakurqan. Roma llaqtap qhapaqnin Cesar Augusto kamachiptinmi, Cristo, Davidpa qhapaq tiyananta chaskinanpaq chiqaq qatiqninqa,—warmipa, Abrahampa, Davidpapas chiqaq muhunqa,—wachasqa karqan, willasqa kasqanman hinataq.
GSAM 47.4Runakuna yachanankupaq chanin Kamachiq, chiqaq Muhu, mana pisi unaylla kaq qhapaq suyuyuq wañuq runallachu kasqanta, aswanpas aswan hatun kasqanta, Apuqa Salmista qillqaqta kaynata qillqananpaq tanqarqan: "Paytaqa piwi churiymanmi ruwasaq, kay pachapi qhapaqkunamanta aswan hatunman. Khuyapayayniytaqa paypaq wiñaypaq waqaychasaq, rimanakusqaytaq paywan takyasqa kanqa. Miraynintapas wiñaypaq sayarichisaq, qhapaq tiyanantapas hanaq pacha p'unchawkunahinata." "Mirayninqa wiñaypaqmi kanqa, qhapaq tiyanantaq ñawpaqeypi intihinata. Killa hinam wiñaypaq takyachisqa kanqa, hanaq pachapitaq huk chiqaq rikuchiq hina."40
GSAM 48.1Isaíaspa willakuyninpiqa kay Kamachiqmanta astawanmi kay hinata ñawinchanchik: "Ñuqanchikpaqmi huk wawa paqarimun, ñuqanchikpaqmi huk Churi qusqa kachkan: kamachikuyqa rikranpim kanqa; sutinñataqmi sutichasqa kanqa Tukuy-sumaq, Yuyaychaq, Atiyniyuq Dios, Wiñaypaq Tayta, Thak Kaypa Qhapaqnin. Kamachikuyninpa, thak kayninpa wiñayninqa manam tukukunqachu, Davidpa qhapaq tiyananpi, qhapaq kayninpipas, allin kamachinanpaq, chanin kamachiywan, allin ruraywan wiñaypaq wiñaykamapas takyachinanpaq. Suyu Awqaqkunap Apunpa k'uchi kayninmi kayta hunt'anqa."41
GSAM 48Enocpa Elíaspapas Apasqa Kaynin
GSAM 48.2Ñawpa pachakunapi wakin runakuna wañuyta mana mallirispa hanaq pachaman apasqa kasqankumanta willakun. Adanmanta qanchis kaq Enocmanta nispa nin: "Payqa Dioswanmi purirqan; manañam karqanchu, Diosmi apakurqan."42 "Iñiywanmi Enocqa apasqa karqan wañuyta mana rikunanpaq; manañam tarisqachu karqan, Dios payta apasqanrayku; apasqa kananpaq ñawpaqtaqa kaymi willakun, Diospa sunqunta suwasqanta."43
GSAM 48.3Huktawan, Elíaswan Eliseowan kuska purichkaptinku, "purishaspanku rimanakushaspanku, qonqayllamantam rikhurirqan nina karru, nina kawallukunapas, hinaspam iskayninkuta t'aqarqan; Elíasñataqmi muyuq wayrawan hanaq pachaman wicharirqan. Eliseotaq chayta rikuspam qaparirqan: ¡Taytay, taytay, Israelpa karrun, kawallunpi puriqkunapas! Manañam payta rikurqanchu."44
GSAM 48.4Enocqa Cristop tukuy pachap taripaqnin hina hamunanmanta kay simikunawan willarqan: "Qhawariychik, Apunchikqa achka chunka waranqa ch'uya runankunawan hamuchkan, llapankuta taripanapaq, hinaspapas paykunapura kaq mana Dyusman iñiqkunata llapan mana allin ruwasqankumanta, hinallataq paypa contranpi mana Dyusman iñiq huchasapakunap rimasqan llapan k'araq simikunamantawan huchachanapaq."45
GSAM 49Jobqa Apunchikpa Hamunanmanta Yachachirqan
GSAM 49.1Jobqa, Moisespa pachanpi kawsasqa nisqa, Cristopa hamunanmanta wakin yachayniyuqmi karqan, hinallataq wakin kawsarimuymanta; imaraykuchus nirqan: "¡Ay, simiykuna kunan qillqasqa kanman chayqa! ¡Ay, simiykuna qillqapi churasqa kanman karqa! ¡Rumipitaq fierro qillqanawan plomo nisqawan wiñaypaq qillqasqa! Yachanim Qispichiqniy kawsasqanta, paytaq qhipa p'unchawpi kay hallp'api sayarinanta; qaray chinkasqan qhipaman kurukuna kay kurkuyta thuñichiptinpas, ñuqaqa aychaypiraqmi Diosta rikusaq: paytaqa ñuqapuni rikusaq, ñawiykunataq qhawarinqa, manataq hukchu."46
GSAM 49Davidpa Tiyananqa Apupa Tiyananmi
GSAM 49.2Davidpa tiyanantaqa Apupa tiyanan nispam suticharqanku. "Salomonqa Apu Tiyanapi tiyarqan, taytan Davidpa rantinpi qhapaq hina."47 Apuqa "payman [Davidman] jurarqan, wiksanpa rurumanta, aychanman hina, Cristota sayarichinanta tiyanapi tiyanampaq: payqa kayta ñawpaqmanta rikuspam, Cristopa kawsarimuyninmanta rimarqan, nispas: 'Almanqa manam supaykunap wasinpi saqisqachu karqan, nitaq aychanpas ismusqachu karqan'."48 Hinallataqmi Cristop hamuq kamachikuyninmanta nillantaq: Payqa Davidpa qhapaq tiyanapi tiyaykunqa. (Qhaway Isaías 9:7.) Huktawan, "Pachap qhapaqninkunaqa sayarinku, kamachikuqkunataq huñunakunku, Apu Yayapa contranpi, Hawinchasqanpa contranpipas.... Ichaqa ñuqaqa churasqaymi kamachikuqniyta Sionpa ch'uya urquypi. Kamachikuynintan willasaq: Apu Yayaymi niwan: 'Qammi Churiy kanki; kunan p'unchawmi churiyarqayki'."49 Huktawan, "Apu Yayaymi Apuyman nirqan: 'Pañayniypi tiyay, awqaykikunata chakiykipaq tiyana ruwanaykama'."50
GSAM 49Judiokuna Musphasqa
GSAM 49.3Kay qillqasqakunaqa judiokunata pantachirqan. Kayqa mana allichay atina sasachakuymi karqan: sichus David payta Apu nispa suticharqan chayqa, ¿imaynatan payqa churin karqan? ¿Imaynatan payqa Davidpa muhunmanta paqarisqa wawa kayta atinman karqan, chaywanpas Immanuel—Nuqanchikwan Dios—kayta? Ichaqa Isaías, kikin willakuqnin, kaytan willarqan: "Huk mana qharita riqsiq sipas wiksayuqmi kanqa, hinaspa huk qhari wawatataq wachanqa, sutintaqmi Immanuel churanqa."51
GSAM 50.1Cristotaq allintam yacharqa mayqin tapukuychus chay k'amiq fariseokunata upallachinanta, chayraykum paykunata tapurqa: "¿Imatan yuyankichis Cristomanta? ¿Pipa churinmi payri? Paykunataqmi nirqaku: Davidpa churinmi. Paytaqmi nirqa: ¿Imaynataq Davidqa Espiritunpi Apu nispan waqyan, kaynata nispa: Apuqa Apuymanmi nirqa: Pañayniypi tiyay, awqaykikunata chakiykipaq tiyanan ruwanaykama? Chhaynaqa, sichus David payta Apu nispan sutichan, ¿imaynatan paypa churin kanman?"52
GSAM 50.2Kay yachaymantaqa yapamanta rimarikun Salmo 45:6, 7 nisqapi: "Tiyanakuyniykiqa, ¡Apu Yayáy!, wiñaypaq wiñaypaqmi: Qhapaq kayniykipa k'aspinqa chanin k'aspim. Chaninkayta munakunki, millay ruwaytataq cheqnikunki: chayraykum Dios, Diosniyki, kusikuypa wiranwan masiykikunamanta aswan allinta hawiykusurqanki."53 Kay Qillqakunata yuyaypi hapispaqa, judío runakunaqa hamuq Pusaqpa hinallataq Kutichimuqpa kayninmanta hatun yuyayniyuqmi karqanku. Mana huk hinachu kayta atinman karqa.
GSAM 50Hanan Pachamanta Muhu
GSAM 50.3Cristomanta paqarisqanmantawanqa sumaq sut'inchaymi qukurqan, imaptinchus Apunchikqa Miqueas willakuqpa siminwanmi dyus kasqanta sut'incharqan, chaylla paqarinan huch'uy llaqtachantawanpis: "Qamrí, Belén Efrata llaqtacha, Judá waranqankuna ukhupi huch'uylla kanki chaypas, qanmantam ñuqaman Israelpi kamachikuq kananpaq kaq runa lloqsimunqa; paypa lloqsimuyninqa ñawpa-ñawpa pachamantam, wiñay-wiñaymantam" (margenpi, Hebreo simipi, "wiñay pacha p'unchawkunamanta").54
GSAM 50Diospa Kayninqa Shekinahpi Phuyupipas Rikurirqan
GSAM 50.4Qhipaman Israel runakunap wiñay kawsayninpi, Salomon templo wasita sayarichiyta tukusqan qhipaman, paymi nirqan ancha "hatun sumaq" kanan kasqanta, chaypacha Diospa k'anchayninpa shekinahninqa khérubinkunap chawpinpi, pampachay tiyanap hawanpi, tiyarirqan. Qillqasqankama, templuta Diosman sapaqchasqanku raymipi, taytakurakuna ch'uya wasimanta lluqsimuqtinku, "phuyuqa Apu Yayap wasinta hunt'arqan, chaymi taytakurakunaqa mana sayayta atirqankuchu yupaychanankupaq chay phuyu rayku; Apu Yayap k'anchayninmi Apu Yayap wasinta hunt'arqan."55 Kay templopi Apunchikpa kayninqa runakunap ñawinpaq rikurikurqan k'anchay phuyu ukhupi. Apunchikqa chay kutipi Salomonpa mañakuyninman kutichirqan, hinaspataq payman nirqan: "Mañakuyniykita uyarirqani, kay kititataq akllarqani ñuqapaq haywana wasi kananpaq."56
GSAM 51.1Runakunaqa huchallikurqanku, waka yupaychayman urmarqanku, chayraykutaq llaqtankuwan santuarionku qanchis chunka wata ch'usaqchasqa karqan. Wisk'aymanta kutimusqanku qhipamanqa, qullana wasiqa Zerubabelpa makinwanmi musuqmanta sayarichisqa karqan. Salomonpa wasichasqanmanta aswan pisi k'anchayniyuqña karqan chaypas, Apuqa willaqninwanmi kaynata nirqan: "Kay qhipa kaq wasipa k'anchayninqa ñawpaq kaqpa k'anchayninmanta aswan hatunmi kanqa."57 Kay wasitaqa Herodesmi k'achancharqan, pationkunapitaqmi Qispichiq yachachirqan. Ñawpaq wasipiqa Aputa rikuchiq k'anchay phuyu karqan, ichaqa iskay kaqmanqa kikin Qispichiqmi haykurqan, llapan imakunap Ruraqnin.
GSAM 51Jesépa K'ullunpa K'anchayniyuq Kamachikuynin
GSAM 51.2Isaíaspa p'unchawninkunapi suyachkaqkunapaqqa, paypa willakuyninpi qhipa qispichiywan tupaq k'anchaq imakunamanta rikuchisqankunaqa kallpachaypaq hinallataq sunquchaypaqpas karqanpuni. Kay willakuykunaqa yapamanta sut'ita rikuchinku maymanta kay suyasqa Qispichiq hamunan kasqanta, kay hinata: "Hinaspataq Jesépa k'ullunmanta huk k'allma lloqsimunqa, saphinkunamantataq huk K'allma wiñanqa: hinaspataq Señorpa Espiritun paypi samarinqa, yachaypa hamut'aypa Espiritun, yuyaychaypa atiypa Espiritun, yachay-kaypa Señorpa manchayninpa Espiritunpas; hinallataqmi Señorpa manchayninpi utqay hamut'aqta ruwanqa; manan ñawinpa qhawasqanman hinachu taripanqa, manan ninrinpa uyarisqanman hinachu k'aminqa: aswanpas chiqaq kaywanmi wakchakunata taripanqa, kay pachapi llamp'u sunqukunapaqtaq chanin kaywan k'aminqa: siminpa k'aspinwanmi hallp'ata takanqa, siminpa samayninwantaqmi mana allin runakunata wañuchinqa."58
GSAM 52Profetakunap Yachachisqan Wañusqakunap Kawsariynin
GSAM 52.1Isaías willakuqpas wañusqakunaq kawsarinanmanta yachachirqanmi, kay sunquchana simikunapi: "Kay urqupim Tukuy Atiyniyuq Apu llapan runakunapaq huk raymita ruranqa wirasapa imakunamanta, qonchunpi puqusqa vinokunamanta, tullu wiranwan hunt'a wirasapa imakunamanta, qonchunpi puqusqa allin ch'uyanchasqa vinokunamanta. Hinaspam kay urqupi chinkachinqa llapan runakunap hawanpi churasqa qatanata, hinallataq llapan suyukunap hawanpi mast'arisqa llikllatapas. Wañuytaqa atipaypi millp'unqa; Apu Diosñataqmi llapan uyamanta waqayta pichanqa; llaqtankunap k'amiynintaqa llapan pachamanta chinkachinqa; Apu Diosmi chayta nirqan. Chay p'unchawpitaqmi ninkuqa: Qhawaychis, paymi Diosniyku, paytan suyachkarqayku, paymi qispichisun; paymi Apu Diosqa, paytan suyachkarqayku, qispichisqanwan kusisqa kawsasun, ancha kusisqataq kasun."59
GSAM 52Musuqyachisqa Pacha Qhapaq Suyu
GSAM 52.2Chay kikin willakuqmi nin, qhipa kamachikuy sayarichisqa kananpaq musuqyachisqa pacha kanqa: "Qhaway, musuq hanaq pachakunata [wayra pachakunata] musuq pachatapas kamarichkani; ñawpaq kaqtaq manan yuyarisqachu kanqa, nitaq yuyaymanasqapas [marginpi, Hebreo simipi, "sunquman chayan," chayqa, yapamanta munakuypaq]. Aswanpas qankunaqa kusikuychis wiñaypaq kamasqaywan: qhawaychis, ñuqaqa Jerusalen llaqtata kusikuypaq, runankunatataq q'uchukuypaq kamachkani. Hinaspataq ñuqaqa Jerusalenpi kusikusaq, runaykunapitaq q'uchukusaq; manañataqmi uyarikunqachu paypi waqaypa kunkan, nitaq qaparikuypa kunkanpas. Manam kanqañachu chaymanta [musuq pacha kamasqa kasqanmantapacha] pisi p'unchawniyuq wawaqa [pisi kawsayniyuq wawa], nitaq p'unchawninkunata mana hunt'aq machu runapas [manaraq pacha hunt'achkaspa machuyay]: imaraykuchus wawaqa pachak watayuqmi wañunqa [ñawpaq pachakunapi runakuna isqun pachak watakama kawsaptinqa, wawakunaqa pachak watayuqmi kayta atinman karqa]; ichaqa huchasapa pachak watayuqña kaptinqa [pachak watayuq kawsayninpa qhipa watakunapi] millaychasqa kanqa. [Musuq pacha paqarimuptin wañuqkunaqa "mana allin runakunap chinkayninpi" chinkasqakunan kanku. 2 Pedro 3:7.] Paykunaqa wasikunatam sayarichinqaku, chaykunapitaqmi tiyanqaku; uva chakrakunatataqmi tarpuykunqaku, ruruntataqmi mikhunqaku. Manam hukkunap tiyananpaqchu sayarichinqaku; manam hukkunap mikhunanpaqchu tarpuykunqaku: imaraykuchus sach'ap kawsaynin hina [Kawsaypa Sach'an, Septuaginta nisqanpi], chaynallataqmi llaqtaypa kawsayninpas, akllasqaykunataqmi unayta makinkuwan rurasqankuta kusikunqaku."60
GSAM 53.1Ezequielqa unay pachap karu qhawariyninmanta wañusqakunap kawsarimunankama qhawarin. Paynintakama Apunchik nin: "Qhawaychik, llaqtay, sepulturaykichikta kicharisaq, sepulturaykichikmanta hurquspa sayarichisaq, Israel allpamanpas pusamusaq."61
GSAM 53"Paymi Llakinchikkunata Apapurqan"
GSAM 53.2Isaíasman, evangelio willakuqman, aswan hunt'asqata rikuchikurqa Qispichiqpa runakunarayku ñak'ariynin, ñak'aynin, wañuyninpas. "Pitaq," nin willakuqqa, "ñuqaykup willakuyniykuta iñirqa? Pimantaq Señorpa rikran rikuchikurqa? Payqa ñawpaqenpi wiñanqa llullu yura hina, ch'aki hallp'amanta lluqsimuq saphi hina; mana rikch'ayniyuq, nitaq sumaq kayniyuqchu; payta qhawarispaqa, mana munapayana sumaq kaynin kanchu. Runakunap qhesachasqan, cheqnisqanmi; llakiy runa, ñak'ariywan riqsisqa; paymantaqa uyanchikta pakarqanchik; qhesachasqanmi karqan, manataqmi chanincharqanchikchu. Chiqapmi payqa ñuqanchikpa llakikunata apan, ñak'ariykunatapas q'ipinpi apan; ichaqa ñuqanchikqa yuyarqanchik payqa Diospa maqasqan, wanachisqan, ñak'arichisqan kasqanta. Aswanpas payqa huchanchikraykum k'irisqa karqan, mana allin ruwasqanchikraykum ñut'usqa karqan; allin kawsayninchikpa wanachiyninqa paypim karqan; hinaspam paypa q'irichakunawanqa hampisqa kanchik."62
GSAM 53.3¿Kaykunaqa ñuqap kawsayniypichu chayna sumaqta hunt'akunqa? nispa tapukunman karqa runakunaqa, profetapas. Kutichiyninqa kay hinam kanman karqa: Manam kunanraqchu hunt'akunqa; manaraqmi chay pachachu chayamun kay hatun Qispichiqpa hamunanpaq; ichaqa nin profetam: "Ñawiykikunam Qhapaqta k'anchayninpi rikunqa; anchata karupi kaq hallp'atam qhawarinqaku."63
GSAM 54Danielpa Willakuyninkunaqa Hamuq Pachata Rikuchin
GSAM 54.1Ichaqa, Daniel profetap siminwanmi Apunchikqa runankunata yachachiyta qallarirqan qatiqnin qatiqnin qhapaq suyukunamanta, mayqinkunachus wiñay qhapaq suyunta sayarichinankama kamachinqaku; hinallataq huk sapaq pachata rikuchinapaq, chayraq kanan ruwaymanta, Mesiaspa chiqap rikhurimuyninkama hinallataq wañuchisqa kanankama. Nabucodonosorpa musquyninpa sut'inchayninqa rikuchirqanmi pachantinpi kamachikuq tawa qhapaq suyukuna atiyninpi hatun kayninpipas pisiyananmanta, quri, qullqi, antakusi, q'illay imaynan chaninpi pisiyashan hinallataq; chaymantapas, tukukuyninpiqa, chay suyukunap p'akisqa, t'aqanakusqa kayninqa ñanqha t'uruwan chaqrusqa q'illaypa p'akikuq kayninman rikch'akunanmanta. Chaymantataqmi hamunan karqa hanaq pacha qhapaq suyu, chay qhapaq suyukuna ruphay mit'a eraspi kaq muhukunap qaranman tukupuqtin qhipanman, paykunapaq mana maypipas tiyanankupaq, Diospa qhapaq suyuntaq llapan pachata hunt'ananpaq.
GSAM 54.2Chaymanta, qanchis ñiqin capitulup rikuyninpi, tawa hatun uywakunap rikch'ayninkunawan, kaqlla yuyaymanta yapamanta rimakun, hinaspataq kay qhapaq suyukunap huk rikch'ayninkunapas rikuchisqa kachkan. Kay capitulupin qatirisqa kachkan "huch'uy waqra" atiypa puriyninwan ruwayninwan, chayqa tawa ñiqin qhapaq suyu chunka rak'iykunapi rak'isqa kasqan qhipamanmi paqarinan karqa, kimsanta urmachispa utaq kamachispa llapankup hawanpi huk samayniyuq kamachiq hina takyachikunanpaq. Kay papaq atiyqa tawa kaq qhapaq suyup rak'isqa, p'akikuq kayninpi hinalla kanqa, 1260 watakunapuni. Chaynapim sut'inchakurqa imakuna pasananmanta, Cristo Yayamanta qhapaq kayta chaskinan pachakama, hinaspa Ch'uya Aswan Hatunpa santunkunaman qunan pachakama; huk qhapaq kaymi, tukuy pachapi kamachinqa, wiñaypaq sayanqataq.
GSAM 55Iskay Waranqa Kinsa Pachak P'unchawkuna
GSAM 55.1Danielpa pusaq kaq capitulunpi, qhari uwija, kabra, chaymanta "ancha hatunman wiñaq huch'uy waqra" rikuyninpi, profetataqa hukmanta pacha tukukuykama apanku. 13, 14 kaq versiculokunapiqa, yuyayninqa huk pacha mit'aman pusasqa karqan—2300 p'unchawkuna—chayqa taripaykama aypan. Kayqa ancha unay pacha karqan, chaymi watukuqqa hamut'arqan; angelmi payman willarqan chay rikuyqa achka p'unchawkamaraq kasqanta. Manaraqmi p'unchawkunap qallarinanpaq pacha qusqachu karqan, chaymi capituluta tukuchin kaynata nispa: "Rikuymanta muspharqanim; ichaqa manam pipas hamut'arqanchu."
GSAM 55Cristoman Qanchis Chunka Simanakuna
GSAM 55.2Isqun ñiqin uma raki willan Danielpa mañakusqanman kutichispa, anqil payman hamusqanmanta, yachayta hamut'aytapas qunanpaq. Payqa qanchis chunka simanayuq pachamanta willarqan. Kay watakunamanta kaq simanakunamanta suqta chunka isqunniyuq simanaqa [willawanchikmi, shevooim simipa, "simanakuna" nispa t'ikrasqa, chay ninan kasqanta] Mesíakama aypananta. Chay pachap qallarinanpaq kamachikuyqa, "Jerusalen llaqtata kutichinapaq hinallataq sayarichinapaq", manaraqmi qusqachu karqa. Tapukuymi paqarin: ¿Imaynatan Danielqa yachanman karqan chay suqta chunka isqunniyuq simanakuna maypichus tukukunanta? Chunka iskayniyuq ñiqin capitulupi chay pacha tapukuymanta yapamanta rimakun, hinaspataq paypa "Ima tukukuynin kanqa kaykunamanta?" nisqa tapukuyninmanqa, kutichinku: Puriy ñanniykita, nispa, imaraykuchus chay simikunaqa "wichq'asqan hinaspa sellasqan kachkan tukukuy pachapaq", chaypachan "yachayniyuqkuna hamut'anqaku".
GSAM 55.3Cheqaqpunim kay pacha tapukuyqa apostol Pedroq rimasqan huknin kaq, pay nin: "Chay qispichiymantam profetakuna allinta maskharqanku hinaspa t'aqwirqanku, paykunam qamkunaman hamuq khuyapayaymanta profetizarqanku; maskhaspa ima pachamantachus, utaq imayna pachamantachus paykunapi kaq Cristoq Espiritun willachkasqa, ñawpaqmanta Cristoq ñak'ariyninkunamanta, chay qatiqnin hatun kaymantawan willaspa."64
GSAM 56Mana Allin Ruraqkunap Hamuq Kawsaynin
GSAM 56.1Malaquías, Mawk'a Testamentomanta profetakunap qhipa kaqnin, millay runakunap tukukuy puchukayninkumanta huk sunqu p'itay willakuyta saqin: "Qhawariychik, huk p'unchaw hamunqa, hurnu hina ruphana; llapan hatun tukuqkuna, arí, llapan millay ruraqkunapas, rutusqa q'achup puchun hina kanqaku; hamuq p'unchawtaq paykunata ruphaykunqa, nin Ejercitokunap Apun, manan saphintapas nitaq k'allmantapas paykunamanta saqispa. Ichaqa qamkunaman, sutiyta manchakuqkunamanqa, Chanin kaypa Intinqa paqarinqa, phurunkunapitaq hampiyta apamunqa; qamkunataq lloqsirinkichik, uywana wasipi kaq wakap wawankuna hina wiñankichik. Hinaspataq mana allin runakunata sarunkichik; imaraykuchus paykunaqa uchpa hina kanqaku chakiykichikpa sikinpi chay p'unchawpi, chayta ruwasaq p'unchawpi, nin Ejercitokunap Apun."65
GSAM 56.2Israel runakunap makinpi Mawk'a Testamentopi qillqasqa llapan kaykunawan, qispichiy yuyaypa achka rikch'ayninkunata paykunaman sut'inchaspa, ¡may hatunpunim karqa Diospa Simin qillqata k'uchi yachaqkunap sunqunpi kay, chay simisqa muhu hamunan pacha qayllaykamusqanta rikuspa yachaspa! Askha runakuna, sinagogakunapi sapa samana p'unchaw Qillqasqakunata ñawiriqkunapas, simita mana hamut'arqankuchu (Hechos 13:27), ichaqa iñiyniyuq, yachay mask'aqkunaqa, Espirituq pusarisqanwan Qillqasqakunata hunt'aq sonqowan mask'aspa, mana iskayrayaspa sinchita mañakurqanku, kay pachapi apostol Juan hina: "Hamuy, Apu Jesus, usqhayllata hamuy."
Notes
- Proverbios 13:12. ↩
- Hageo 2:6, 7. ↩
- Hebreos 12:26-28. ↩
- Isaías 28:13. ↩
- Proverbios 4:18. ↩
- Génesis 4:1. ↩
- Hebreos 11:4. ↩
- Génesis 4:25. ↩
- Génesis 5:29. ↩
- Génesis 9:1; 10:9, 10. ↩
- Génesis 13:15-17. ↩
- Hebreos 11:8. ↩
- Hebreos 11:10. ↩
- Génesis 15:13-15. ↩
- Hebreos 11:19. ↩
- Gálatas 3:16. ↩
- Gálatas 3:8. ↩
- Génesis 26:3-5. ↩
- Génesis 28:13. ↩
- Génesis 49:10. ↩
- Éxodo 1:8; Hechos 7:18. ↩
- Hebreos 11:23. ↩
- Qhaway Josephuspa Antiquities of the Jews, Iskay ñiqin Qillqa, isqun ñiqin Uma, qanchis ñiqin t'aqa; The Spirit of Prophecy, huk ñiqin T'aqa, 165, 166 p'anqakuna. ↩
- Hechos 7:25. ↩
- Números 24:17. ↩
- Hebreos 11:12, 13. ↩
- Números 14:21. ↩
- Habacuc 2:14. ↩
- Éxodo 25:40; 26:30; 27:8; Hechos 7:44. ↩
- Hebreos 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Hebreos 10:1. ↩
- Hechos 13:19, 20. ↩
- Deuteronomio 4:6, 7. ↩
- 1 Samuel 8:7. ↩
- 1 Samuel 8:5. ↩
- 1 Samuel 8:19, 20. ↩
- Oseas 13:9-11. ↩
- Ezequiel 21:25-27. ↩
- Miqueas 4:8. ↩
- Salmo 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaías 9:6, 7. ↩
- Génesis 5:24. ↩
- Hebreos 11:5. ↩
- 2 Qhapaqkuna 2:11, 12. ↩
- Judas 14, 15. ↩
- Job 19:23-27. ↩
- 1 Cronicas 29:23. ↩
- Hechos 2:30, 31. ↩
- Salmo 2:2-7. ↩
- Salmo 110:1. ↩
- Isaías 7:14. ↩
- Mateo 22:42-45; Salmo 110:1. ↩
- Hebreos 1:8, 9. ↩
- Miqueas 5:2. ↩
- 1 Qhapaqkuna 8:10, 11. ↩
- 2 Cronicas 7:12. ↩
- Hageo 2:9. ↩
- Isaías 11:1-4. ↩
- Isaías 25:6-9. ↩
- Isaías 65:17-22. ↩
- Ezequiel 37:12. ↩
- Isaías 53:1-5. ↩
- Isaías 33:17. ↩
- 1 Pedro 1:10, 11. ↩
- Malaquías 4:1-3. ↩