Pene 7 — Te Haereraa Vitiviti i Mua o te Poroi
GSAM 126.1“E ite atura vau i te tahi atu melahi puai i te pouraa mai mai te raʻi mai, ua faaahuhia i te ata; e anuanua to nia i toʻna upoo, e mai te mahana ra toʻna mata, e mai te mau pou auahi ra toʻna avae; e buka iti matara tei roto i toʻna rima; e ua tuu ihora oia i toʻna avae atau i nia i te moana, e toʻna avae aui i nia i te fenua, e ua pii hua ma te reo rahi, mai te liona e uuru ra; e ia pii hua oia, ua faaara aʻera na patiri e hitu i to ratou mau reo.... E te melahi taʻu i ite i te tiaraa i nia i te moana e i nia i te fenua ra, ua faateitei aʻera i toʻna rima i te raʻi, e ua tapu i tei ora e a muri noa ʻtu, o tei hamani i te raʻi e to reira mau mea, e te fenua e to reira mau mea, e te moana e to reira mau mea, e e ore roa te tau e toe: i te mau mahana râ o te reo o te hitu o te melahi, ia haamata oia i te faaoto i te pu ra, e hope ïa te parau moe a te Atua, mai taʻna i faaite i taʻna mau tavini, te mau peropheta ra.”1
GSAM 126Te Melahi, e Tapao no te mau Vea Taata
GSAM 126.2Mai tei faaitehia aʻena, ua tuuhia te ohipa pororaa i te evanelia i te taata, e ua fafau te Fatu i taʻna haamaitairaa i taua ohipa ra e tae noa ʻtu i te “hopeʻa o teie nei ao.”2 No reira, te melahi e hopoi ra i teie poroi, e tapao ïa no te hoê poroi no nia i te tau, o te tia ia porohia i te mau taata o te fenua nei. E porohia taua poroi ra na roto i te hoê buka “matara,” o te faaite maitai ra e ua tapirihia taua buka ra na mua aʻe. Mea herehia teie mau vea e te Atua; te vai ra hoi i nia iho ia ratou te “anuanua,” te tapao o te faufaa a te Atua, e te tia ra ratou ma te faaahuhia i te maramarama o te hanahana o te Atua, e te faaite ra ratou i te poroi i raro aʻe i te mana o te Atua Hamani i te mau mea atoa. Te mea e faaitehia i ô nei, e poroi ïa no nia i te tau, tei “taatihia” na mua aʻe, i teie nei râ ua porohia na roto i te hoê buka “matara.”
GSAM 127.1I roto i te mau pene na mua aʻe, ua haapapuhia e ua faataa te Fatu i te tau e horoʻahia ai te maramarama no nia i te hopeʻa o te tau rahi o te tohu — te 2300 mahana — o te aratai i te haavaraa hiʻopoʻoraa; e ua tupu mau te parau tohu e faarahihia te ite, na roto i te faatiaraa mai i te taata e rave rahi taʻna i faaite i taua maramarama ra; e ua faataa atoa oia i te tau e haapiihia ai te “parabole o te suke,” na roto i te faatiaraa mai i taʻna mau orometua i taua taime e i taua vahi ra, ia haere ratou e faaite i taua parabole ra i to te ao nei. Ua faataa papu atoa oia i te taime e rahi ai te poroi no nia i te tau e tae roa ʻtu i toʻna tuʻoraa puai, e ua tupu papu atoa te reira.
GSAM 127Te Tuʻoraa Puai o te Poroi Matamua
GSAM 127.2E parau faufaa ia ite i te taime e faahitihia ai te tuʻoraa puai o teie poroi. I ô nei, ua tuuhia te reira i rotopu i te faaotoraa o te ono e te hitu o te pu. E itehia te reira na roto i toʻna vairaa i roto i te aamu o te mau Papai, e na roto atoa i te poroi iho, o te na ô ra e: “I te mau mahana o te reo o te hitu o te melahi, ia haamata oia i te faaoto i te pu ra, e hope ïa te parau moe a te Atua, mai taʻna i faaite i taʻna mau tavini, te mau peropheta ra.” E haapapuraa papu roa teie e e tae te tau i porohia i roto i teie poroi e tae noa ʻtu i te faaotoraa o te hitu o te pu.
GSAM 127Te Tau o te Tuʻoraa Puai
GSAM 127.3Ia faaoto te hitu o te melahi i te pu, te taio nei tatou e “ua matara te hiero o te Atua i te raʻi ra, e ua itehia i roto i toʻna hiero te afata o toʻna faufaa.”3 I roto i te taviniraa o te vahi moʻa i te fenua nei, ua iritihia te piha e vai ra te afata — te vahi moʻa roa — hoê noa taime i te matahiti; i te mahana ïa o te taraehara, no te faaore i te mau hara — te tamāraa o te vahi moʻa. Te tau ta te mau peropheta i faahiti, e ravehia ai teie ohipa tamāraa e te Mesia, tei te hopeʻa ïa o te 2300 mahana.4 Ua parau-atoa-hia e, ia faaoto te hitu o te melahi i te pu, e parau mai te mau reo i te raʻi e ua tae i te tau e haavahia ai te feia pohe.5
GSAM 128.1Te faaite nei teie tapao tohu o te Apokalupo 10 i te tau e haere atu ai teie poroi “ma te reo rahi,” e i te hopeʻa, “mai te liona e uuru ra.” Ia au i teie parau tohu, te tau e rahi ai te poroi e tae noa ʻtu i toʻna “tuʻoraa puai,” mai te hopeʻa ïa o te ono o te pu e tae atu i te hopeʻa o taua tau tohu ra o te aratai i te tamāraa o te vahi moʻa; oia hoi, e tae atu i te hopeʻa o te 2300 mahana. Ua tupu te mau mea i tohuhia e na pu matamua e maha i roto i te mau tamaʻi a te mau Goths, te mau Vandals, te mau Huns, e te tahi atu â, o tei faataa i te pae tooa o te râ o Roma ei tuhaa aore ra ei basileia e ahuru.
GSAM 128Te Pae o te Pu
GSAM 128.2Te faaite nei te pae o te pu i te tupuraa mai o te faaroo Mahometa e toʻna ata o te mau haapiiraa hape, te tau iho â râ o na “avaʻe e pae,” oia hoi 150 matahiti mau, mai te taime e “arii to ratou i nia iho ia ratou.” I te 27 no Tiurai, 1299, ua aro atu o Othman, te taata nana i haamau i te hau Otomana, i te fenua no Nicomedia. Mai taua taime ra, ua haafifi e ua “haamauiui” te mau Otomana i te hau o Roma i te pae hitia o te râ e tae noa ʻtu i te 27 no Tiurai, 1449; o na 150 matahiti ïa o te faaotoraa o te pae o te pu. I taua taime ra, ua haere mai te mau Tureke e to ratou mau nuu e aro i te oire iho o Constantinople, ma te faaohipa i te raau paura i roto i ta ratou tamaʻi; e na roto i te hoê pupuhi fenua teiaha roa, ta te taata papai aamu ra o Gibbon i parau e ua titauhia e 60 puaatoro no te huti, ua pupuhi ratou i te mau ofai rarahi i nia i te mau patu o Constantinople.
GSAM 128Te Hopeʻa o te Ono o te Pu
GSAM 128.3I taua tau ra, ua pohe o John Palleologus, ta te feia papai aamu e faahiti ei emepera Heleni hopeʻa. O Constantine Decozes tei tano ia mono iaʻna i nia i te terono; ua parauhia râ e, no toʻna mataʻu ia Amurath, te arii Tureke o te tamaʻi ra iaʻna, ua ani oia ia Amurath i te parau faatia ia parahi oia i nia i te terono. E au ra taua ohipa ra i te tuuraa i te terono i te mau Tureke. E inaha, aita i maoro, ua roaa i te mau Otomana te oire o Constantinople e te hau o Roma i te pae hitia o te râ. Na reira ratou i te “haapoheraa” i taua hau ra i te pae o te faatereraa, o te hau ïa ta ratou i “haamauiui” na mua aʻe. E “taparahi” ratou i te reira “hoê hora, e hoê mahana, e hoê avaʻe, e hoê matahiti.”
GSAM 129.1Ia ravehia teie ei tau tohu, hoê mahana no te hoê matahiti, eaha ïa te maororaa o te reira? Mea ohie te numeraa: hoê matahiti, 360 mahana, aore ra matahiti; hoê avaʻe, 30 mahana, aore ra matahiti; e hoê mahana, hoê matahiti — ia amuihia, e 391 mahana, aore ra e 391 matahiti mau. No te mea hoê hora o te hoê ïa o na tuhaa e 24 o te mahana, ei tapao, e afa ïa avaʻe, aore ra 15 mahana. Te taatoaraa ïa o te tau e faatere tiamâ ai te feia no te faaroo Mahometa i te fenua o Roma i te pae hitia o te râ, e 391 matahiti ïa e 15 mahana. Ia amuihia te reira i te 27 no Tiurai, 1449, e tae ïa tatou i te 11 no Atete, 1840, no te hopeʻa o te tau tiamâraa o te mau Tureke, mai tei faaitehia i raro aʻe i te ono o te pu.
GSAM 129Ua Tohu te Taote ra o Josiah Litch i te Hiʻaraa o te Hau Otomana
GSAM 129.2I te matahiti 1838, ua farii te Taote ra o Josiah Litch, no Philadelphia, Pennsylvania, i te parau mau ta William Miller i faaite, e ua apiti atu oia i te ohipa no te faaite rahi atu i te poroi. Ua faaineine oia i te mau parau no te nenei i roto i te mau vea no nia i na pu e hitu o te Apokalupo. Ua parau papu roa oia e e faaea te ono o te pu i te oto, e e hiʻa te mana Otomana i te 11 no Atete, 1840; e na taua ohipa ra e faaite papu i to te ao nei e, i roto i te tohu e faaohipa ra i te mau tapao, te faahohoʻa ra te hoê mahana i te hoê matahiti mau.
GSAM 129.3Ua rurutaina te tahi mau taeae, e tae noa ʻtu i te feia hoê â to ratou tiaturiraa e toʻna no nia i taua parau ra, i te mataʻu no te hopeʻa “ia ore te reira ia tupu” mai taʻna i parau. Aita râ te reira i haaparuparu iaʻna, ua tamau râ oia i te rave i te mau mea atoa e tia iaʻna no te faaite rahi i toʻna manaʻo no nia i te parau o te mau Tureke. Ua haaparare te mau vea i taʻna i parau no nia i taua ohipa ra. Ua tauaparau te mau pupu o te feia ore e faaroo i te Atua i taua parau ra i roto i ta ratou mau putuputuraa, e ua na ô ratou e: “Teie te hoê taata e tiaturi nei i taʻna parau noa ʻtu te ati e nehenehe e tupu, e ia tupu teie ohipa mai taʻna e parau ra, e haapapu roa te reira i taʻna parau e te faahohoʻa ra te hoê mahana i roto i te tohu i te hoê matahiti, e na 2300 mahana e 2300 ïa matahiti, e e hope te reira i te matahiti 1844.”
GSAM 130.1Ua faatupu te neneiraa i te oreroraa parau a te Taote ra o Litch i te anaanatae rahi i rotopu i te taata, e ua haapao te mau tausani taata i te hopeʻa o te mau peapea i tupu i rotopu ia Mehemet Ali, te tavana no Aiphiti, e te arii Tureke. Ua parau te mau hanere taata e: “Ia hope teie ohipa mai ta te taote i haapapu, e haapapu ïa te reira i te ture ‘matahiti-mahana’ no te tatararaa i te tau i faaitehia na roto i te mau tapao, e e riro ïa tatou ei Petania.”
GSAM 130Te Arii Tureke i te Tamaʻiraa i te Tavana no Aiphiti
GSAM 130.2E rave rahi matahiti hou te matahiti 1840, ua tamaʻi te arii Tureke ia Mehemet Ali, te tavana no Aiphiti. I te matahiti 1838, ua tapeahia te peapea i rotopu i te arii e toʻna tavana no Aiphiti no te hoê tau, na roto i te mana o te mau vea o te mau fenua ê. I te matahiti 1839 râ, ua haamata faahou te tamaʻi, e ua tamauhia e tae roa ʻtu i te hoê aroraa rahi i rotopu i te mau nuu o te arii e o Mehemet, i haamou-roa-hia ai te nuu o te arii, e ua haruhia toʻna mau pahi tamaʻi e Mehemet e ua afaihia i Aiphiti. Ua paruparu roa te arii, e i te haamataraa faahou o te tamaʻi i te avaʻe Atete, e piti noa pahi tamaʻi o te faito teitei roa e e toru pahi tamaʻi māmā taʻna, o te toea peapea ïa o te nuu pahi Tureke puai i mutaa iho. Ua patoi roa o Mehemet i te faahoʻi i teie mau pahi i te arii, e ua parau oia e, ia tamata te mau hau puai i te rave mai i te reira, e tutui oia i te reira i te auahi. Teie te huru o te mau ohipa i te matahiti 1840, i to Peretane, Rusia, Auteteria e Perusia raveraa mai i te parau e faaotiraa ia faaafaro i te peapea; ua papu hoi e, ia vaiiho-noa-hia o Mehemet, e riro oioi te terono o te arii iaʻna.
GSAM 131Te Raveraa mai a te mau Hau Puai Amui
GSAM 131.1“Ua farii te arii i teie raveraa mai a te mau hau puai amui, e na reira oia i te tuu-noa-raa i taua parau ra i roto i to ratou rima. Ua tupu te hoê amuiraa o teie mau hau i London, e ua tae mai te aratai ra o Effendi Bey Likgis ei vea Otomana i horoʻahia te mana atoa no te faaau i te parau. Ua papaʻihia te hoê parau titauraa hopeʻa, no te horoʻa i te tavana no Aiphiti. Ia au i te reira, e horoʻa te arii iaʻna i te faatereraa o Aiphiti noʻna e no toʻna huaai, e te tuhaa atoa o Suria mai te tuhaa miti e tomo ra i roto i te fenua i Suez e tae noa ʻtu i te roto o Tiberias, e te mataeinaa o Acre, e tae noa ʻtu i toʻna poheraa; e naʻna hoʻi e faarue i te tahi atu mau tuhaa atoa o te fenua o te arii taʻna e mau ra i taua taime ra, e e faahoʻi i te nuu pahi Otomana. Ia patoi oia i teie horoʻaraa a te arii, na na hau puai e maha e rave i te parau i roto i to ratou iho rima, e e faaohipa i te tahi atu mau ravea ta ratou e manaʻo e mea tano, no te faauru iaʻna ia farii i te faaau.
GSAM 131.2“Ua papu e, i te taime iho e tuuhia ai teie parau titauraa hopeʻa i roto i te rima o Mehemet Ali, e ore roa taua parau ra e vai faahou i raro aʻe i te mana o te taata i faahitihia na mua aʻe [te arii], e mai taua taime ra, e vai ïa te faaotiraa no nia i taʻna mau ohipa i roto i te rima o te mau hau ê.
GSAM 131Ua Tupu te Parau Tohu — Te Hopeʻa o te Tiamâraa o te mau Tureke
GSAM 131.3“Ua tono te arii ia Rifat Bey na nia i te hoê pahi auahi a te hau i Alexandria, no te faaite i te parau titauraa hopeʻa i te tavana. Ua tuuhia te reira i roto i toʻna rima, e ua farii oia i te reira, i te 11 no Atete, 1840! I taua iho mahana ra, ua hapono te arii i te hoê rata i te mau vea o na hau puai e maha, no te ani e eaha te faanahoraa e peehia ia patoi te tavana i te haapaʻo i te mau titauraa o taua parau hopeʻa ra. Ua pahono mai ratou e ua ineine te mau ravea, e aita e faufaa ia ahoaho oia no te mau mea atoa e nehenehe e tupu mai. I teie mahana i hope ai te tau e 391 matahiti e 15 mahana i faataahia no te vai-mauraa o te mana Otomana; e ihea ihora te tiamâraa o te arii? — Ua moe ïa!”6
GSAM 132.1Mai taua mahana ra e tae noa mai i teie nei, ua titauhia i te arii ia ohipa i raro aʻe i te mau faaueraa a te mau hau puai, e ia hiʻo i te amahamaharaa o toʻna basileia, a rave tataʻitahi ai ratou i toʻna mau tuhaa no to ratou iho faufaa.
GSAM 132Ua Ara te Anaanatae o te Taata i te Parau Tohu
GSAM 132.2Ua putapû roa te manaʻo o te taata i teie tupuraa faahiahia o te parau tohu. Ua rahi roa to ratou hinaaro i te faaroo i te parau no nia i te mau tohu i tupu e tei te tupuraa. Ua parau te Taote ra o Litch e, i roto i te tahi mau avaʻe i muri aʻe i te 11 no Atete, 1840, ua tae mai iaʻna te mau rata no ô mai i te feia tuiroo hau atu i te hoê tausani o tei ore i faaroo i te Atua, e te tahi o ratou e feia aratai i te mau pupu o te feia ore e faaroo. Ua parau ratou i roto i taua mau rata ra e ua faarue ratou i te aroraa i te Bibilia, e ua farii i te reira ei heheuraa a te Atua i te taata. Ua fariu hope roa te tahi o ratou i te Atua, e ua riro te tahi ei feia orero aravihi i roto i te tere rahi o te Taeraa mai piti. Ua na ô te tahi ia Taote Litch e: “Ua parau matou e te faahiti ra te feia tatara i te parau tohu i te mau api piro o te mau buka aamu tahito, no te haapapu i ta ratou mau parau no nia i te tupuraa o te mau tohu; i roto râ i teie ohipa, tei mua roa i to matou mata te mau mea i tupu mau.”
GSAM 132.3No te faaite e mea nafea, i te hopeʻa iho o te ono o te pu, te poroi o te Taeraa mai i te haamataraa i te haere “ma te reo rahi,” e faahiti au i te hoê ohipa mai ta te hoê o te feia i rave i teie poroi i faatia mai iaʻu.
GSAM 132.4I te matahiti 1840, ua farii o E. C. Williams, e taata hamani rahi i te mau tiahapa e te mau ie pahi no Rochester, New York, i te poroi, e ua titau oia i na Matahiapo ra o Miller e o Himes ia haere mai i Rochester e paraparau i na tausani taata o taua oire ra. Ua pahono mai raua e aita ta raua e moni navai no te aufau i te hoê fare rahi e ô ai te taata. Ua pahono oia e: “E tiahapa menemene taʻu, 120 avae te aano ia faitohia na roto i te ropuraa. E faatia vau i te reira, e tuu i te mau parahiraa, e e haapaʻo i te reira ma te aufau ore. A haere mai e poro i te poroi.” Ua na ô mai oia iaʻu e: “Ua haere mai raua, e aita roa te tiahapa i navai no te afa noa o te feia i haere mai e faaroo; ua faaô atu vau i te hoê tuhaa e 40 avae, e ua riro te tiahapa ei 160 x 120 avae te rahi. Ua î teie tiahapa i te taata i te mau mahana atoa, e ua putuputu te mau hanere i pihai iho i rapae, ua hinaaro rahi ratou atoa i te faaroo i te parau.”
GSAM 133Te mau Hanere e Poro ra i te Poroi
GSAM 133.1No te pahono i te anaanatae e rahi noa ra, ua faaohipahia te mau tiahapa rarahi, e ua faatupuhia te mau putuputuraa i roto i te mau uru raau i te tau veavea. Ua faaohipahia te tahi o te mau fare pureraa e te mau fare amuiraa rarahi roa i te tau toetoe, e ua î roa te mau fare atoa i te feia hinaaro i te faaroo. Aita te Matahiapo ra o Miller i tia faahou “fatata oia anaʻe” i roto i te faaiteraa i te poroi, mai toʻna huru hou te matahiti 1840; fatata e 300 taata tei apiti iaʻna i te pororaa i mua i te taata i te hopeʻa o te tau o te 2300 mahana, e i te tuʻoraa e: “E ore roa te tau e toe,” e: “Ua tae i te hora o taʻna haavaraa.” Te ite nei ïa tatou e, i te taeraa i te tau ta te Fatu i faataa no te haereraa o te poroi i mua i te ao atoa nei, ua tupu taʻna parau, e ua turaihia te mau mirioni taata e te hinaaro i te faaroo i te piiraa.
GSAM 133.2Tei tupu i roto i te tere i Amerika, ua tupu atoa ïa i te tahi atu mau fenua. Mai te matahiti 1840, e ere faahou e taata iti noa o te opere ra i ta ratou mau buka i neneihia; mai te mea ra e ua tia mai te mau ahuru taata i mua no te faaite i te tuʻoraa. I Peretane, e 700 orometua no te Ekalesia no Peretane anaʻe tei poro i te poroi, hau atu â i te mau ahuru o te tahi atu feia e rave ra i taua iho ohipa ra. I roto i te mau nunaa puai o te fenua nei hau atu i te 20, te haere ra te hoê poroi ma te itoito rahi, e ua parau te taata e hiʻo ra e: “Te rohi nei teie feia ma te aau atoa e te itoito rahi mau.”