Pene 4 — Te Tau Hopeʻa
GSAM 77.1“Ua parau atura vau, E tau Fatu, eaha te hopeʻaraa o teie nei mau mea? Ua na ô maira oia, A haere i to oe ra e Daniela: no te mea ua opanihia te mau parau e ua tapaohia e tae noa atu i te tau hopeʻa. ... E rave â te feia parau ino i te ino: e ore roa te hoê o te feia parau ino e ite i te auraa; area te feia paari ra, e ite ïa.”1
GSAM 77.1“Ua parau maira oia iaʻu, Ia ite oe i te auraa, e te tamaiti a te taata: no te tau hopeʻa hoi taua orama ra.”2
GSAM 77.1“Area oe, e Daniela, e opani oe i te mau parau, e e tapao i te buka e tae noa atu i te tau hopeʻa; e rave rahi te taata e horo haere i ô nei e i ô atu; e rahi atu â te ite.”3
GSAM 77.1Eaha te auraa o te “tau hopeʻa” i ô nei? E ere roa te reira i te hopeʻaraa iho, no te mea, ahiri e o te reira, e ore taua tuhaa o te parau tohu a Daniela tei “opanihia” ra e faufaʻa no te taata nei. No te mea hoi “no tatou te mau mea i heheuhia ra,”4 e mea faufaa ïa teie tuhaa i te hoê tau. No reira, te parau ra “tau hopeʻa,” e tau ïa na mua iti noa aʻe i te hopeʻaraa iho, e ite-maitai-hia ai te auraa o te mau mea i parauhia ia Daniela.
GSAM 77Te Mahana o Taʻna Faaineineraa
GSAM 77.2Papu maitai e o taua tau ra ta te peropheta Nahuma i parau e “te mahana o taʻna faaineineraa.” I ô nei, te parau ra te peropheta i te haamouraa o Nineve, e te “haruru o te papaʻi, e te haruru o te mau huira, e te mau puaahorofenua e ouʻa ra, e te mau pereoo e ouʻa ra.”5 Ua arataihia na mua te manaʻo o te peropheta i te hoê ati rahi atu â e tae mai i te ao atoa nei, ia “aueue te mau mouʻa i mua iaʻna, e ia tahe te mau aivi, e ia ama te fenua i mua i toʻna aro, oia ïa, te ao atoa e te feia atoa e parahi ra i reira. O vai te nehenehe e tia i mua i toʻna riri? e o vai te nehenehe e faaoromai i te uʻana o toʻna riri? Ua niniihia toʻna riri mai te auahi ra, e ua parari te mau mato iaʻna.... E faaoti roa oia i te haamouraa; e ore te ati e tupu faahou i te piti o te taime.”6
GSAM 78Te Mau Pereoo e te Mau Rama Auahi
GSAM 78.1Te parau faahou ra te peropheta no teie mahana faaineineraa: “E mau rama auahi to te mau pereoo i te mahana o taʻna faaineineraa, e e aueue rahi te mau tumu raau paina. E horo uʻana te mau pereoo na te mau aroa, e turai te tahi i te tahi i te mau eʻa aano: e au ratou i te mau rama, e horo ratou mai te uira ra. E taio oia i toʻna mau taata puai: e turori ratou i to ratou haereraa; e horo ratou i te patu, e e faaineinehia te parururaa.”7
GSAM 78.2Auê ïa te tano o teie faataaraa i te pereoo auahi vitiviti o teie nei tau, e te taata haapaʻo i te pereoo e taio noa ra, e e taio faahou ra, i toʻna mau taata ratere mai te hoê vahi faaea e tae atu i te tahi, e e turori ratou ia haere ratou i te taime e horo ra te pereoo auahi. Te vai atoa ra te faaohiparaa rahi i te mau tumu raau paina no te mau raau i raro aʻe i te mau auri o te eʻa pereoo auahi, te mau pou e mau ra i te eʻa, te mau fare paruru i te hiona, e te tahi atu â. Te parauhia ra e e maha ahuru ma hitu maile te roa o te mau fare paruru i te hiona, i hamanihia i te raau paina, i nia i te hoê eʻa e haere na nia i te mau mouʻa Sierra Nevada. E ua parau te peropheta e e tupu teie i te “mahana o taʻna faaineineraa.”
GSAM 78.3Ua parau atoa te peropheta Ioela no teie tau hopeʻa, i te horoʻaraahia te faaueraa i te mau tavini a te Fatu e, “E faaoto outou i te pu i Ziona, e faaoto i te parau faaara i toʻu mouʻa moʻa: ia rurutaina te feia atoa e parahi ra i te fenua; te haere mai nei hoi te mahana o Iehova, ua fatata roa mai ïa.”8
GSAM 78.4Ua parau-atoa-hia mai e te peropheta Zephania e, “E haaputuputu outou ia outou iho, oia ïa, e haaputuputu, e te nunaa hinaaro-ore-hia; hou te faaotiraa e faatupuhia ai, hou te mahana e mairi ai mai te ota ra, hou te riri uʻana o Iehova e tae mai ai i nia ia outou, hou te mahana o to Iehova riri e tae mai ai i nia ia outou. E imi outou ia Iehova, e te feia haehaa atoa o te fenua, tei haapaʻo i ta toʻna haavaraa i faaue; e imi i te parau-tia, e imi i te haehaa: peneiaʻe e hunahia outou i te mahana o to Iehova riri.”9
GSAM 79.1Ia ite maitai atu â tatou i te auraa o te parau ra “tau hopeʻa,” e i te taime e haamata ai taua tau ra, e hiʻo tatou i te tahi atu vahi e faaohipahia ai taua parau ra. I te pene ahuru ma hoê o Daniela, ua faaitehia te hoê mana hamani ino e faatere e tae noa atu i te tau hopeʻa. Ua parau te Fatu no taua mana hamani ino ra e, “E hiʻa vetahi o te feia ite, ia tamatahia ratou, ia tamâhia e ia faateateahia, e tae noa atu i te tau hopeʻa: no te mea te vai nei â te hoê tau faataahia no te reira [te tau hopeʻa].”10
GSAM 79Te Ohipa a te Tara Iti
GSAM 79.2Te farii amui nei te rahiraa o te feia porotetani e tatara i te mau Papai e o teie mana e te “tara iti” o Daniela pene hitu te ekalesia no Roma, tei mau i te mana faatere i te fenua i roto i te tau “faataahia.” Taua tau faataahia ra o te “hoê tau, e na tau, e te afaraa o te tau.”11 O te mau mahana tohu ïa e 1260—1260 matahiti—o te mana faatere i te fenua a te tara iti, mai te matahiti 538 e tae atu i te matahiti 1798 i muri aʻe i te Mesia. I taua matahiti hopeʻa ra, ua iritihia te mana faatere i te fenua a te tara iti, i te “tau faataahia.” No reira, i taua tau ra ua ore te taata e “hiʻa” i te rima o taua mana ra mai i mutaa ihora. Teie ïa matahiti,—1798,—o te tapao ïa no te haamataraa o taua tau ra ta teie parau tohu e pii ra “te tau hopeʻa.”
GSAM 79.3Ua faaoti te matahiti 1798 i na “hoê tausani e piti hanere e ono ahuru mahana”—1260 matahiti—e “tohu ai... ma te ahu oto” na “Ite e Piti” a te Fatu (te Faufaa Tahito e te Faufaa Apî).12 I te mau tenetere pouri o te hamani-ino-raa, ua tapeahia te mau Papai i roto i te reo Heleni e te reo Latino, e aita te feia riirii i taa i taua mau reo ra. Ua faaauhia teie hunaraa i te mau Papai i te faaahuraa ia raua “i te ahu oto.”
GSAM 80Te Haapoheraahia o na Ite e Piti
GSAM 80.1“Ia hope ta raua iteraa papu [i to raua ahuraa i te ahu oto], e aro te puaa e haere mai i nia mai te apoo faito-ore-hia ra ia raua [o Satani te faatupu ra e te rave ra i te ohipa na roto i te mau taata o teie nei ao], e e upootia oia i nia ia raua e e taparahi ia raua. E vai hoi to raua tino pohe i te aroa o te oire rahi, o Sodoma e o Aiphiti te iʻoa i te auraa varua ra, i reira atoa to tatou Fatu i faasataurohia ai [“te faasataurohia nei,” i te huriraa reo Tenemata e te Huriraa Faaapîhia]. E ite te tahi o te mau nunaa, e te mau opu fetii, e te mau reo, e te mau fenua i to raua tino pohe e toru mahana e te afaraa, e e ore ratou e faatia ia tuuhia to raua tino pohe i roto i te menema.”13
GSAM 80Te Faatere o te Riaria
GSAM 80.2Ua tupu te haapoheraahia o teie na Ite i roto i te “faatere o te riaria” i Farani, mai te matahiti 1792 e tae atu i te matahiti 1795—e toru matahiti e te afaraa. Noa ʻtu e ono aore ra e hitu matahiti to te Orureraa Hau Farani, i roto râ i na matahiti matamua e toru e te afaraa ratou i tutava rahi ai i te haamou i te Bibilia, te haapaʻoraa, e te feia atoa i itoito i te parau no te turu i te tahi aore ra i te tahi. Noa ʻtu e ua parau te Orureraa Hau Farani e te aro ra oia i te faatereraa arii e te mau ravea haavare a te mau tahuʻa, ua riro mau râ ei tamaʻi no te faaore i te Atua e te Bibilia. No te mau tau na mua iti aʻe i te Orureraa Hau, te taio nei tatou e,
GSAM 80.2“Eiaha roa ia moehia e, na mua aʻe i te Orureraa Hau o 1792, te parauhia ra e ua haaputu te feia i faatupu i te tiaturi-ore-raa i Farani i te moni na ratou iho e ua haamâuʻa e £900,000 [$4,500,000] i roto i te hoê matahiti, oia ïa, e rave rahi taime, no te hoo, te nenei, e te opere i te mau buka no te haaviivii i te manaʻo o te taata e no te faaineine ia ratou no te mau ohipa aroha ore.”14
GSAM 80Te Mau Taata Papai Tiaturi Ore
GSAM 80.3“Ua faaineinehia te eʻa no taua Orureraa Hau ra e te mau papai a Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, e te tahi atu â o taua huru ra; na roto i taua mau papai ra ratou i tutava ai i te haaparare i te mau manaʻo e haaparari i te haapaʻoraa i niuhia i nia i te natura e te haapaʻoraa i niuhia i nia i te heheuraa a te Atua. Aita te heheuraa i patoihia noa, ua tuu-ê-roa-hia râ; ua tiavaruhia te Atua mai te ao atoa nei, e ua monohia toʻna vahi i te hoê ata i hamanihia e te manaʻo, i piihia te Atua Vahine o te Feruriraa.”15
GSAM 81.1I te matahiti 1793, mai teie te huru o te manaʻo o te taata, e te pii hua ra ratou no te haapopou i te mau taata hauti i te fare teata no ta ratou mau parau faaino e te tâhitohito i te Atua e te Bibilia. Ei hiʻoraa, e faahiti tatou i teie:
GSAM 81.1“Ua tae te taata hauti arearea ra o Monert, i roto i te fare pure St. Roche [Paris], i te faito hopeʻa o te faaino i te Atua. ‘E te Atua, mai te peu e te vai mau nei oe,’ taʻna ïa parau, ‘a tahoo i to oe iʻoa tei faainohia! Te patoi atu nei au ia oe. Te mamû noa ra oe. Aita oe e itoito i te faaoto i to oe mau patiri. O vai te faaroo e te vai mau nei oe i muri aʻe i teie?’”16
GSAM 81Te Ohipa Faaino i te Atua i Lyons, Farani
GSAM 81.2Te ravea i “faasatauro faahou ai i te Tamaiti a te Atua, e i haama ai iaʻna i mua i te taata atoa” (Hebera 6:6) te feia i taparahi i na Ite, e itehia ïa i roto i te mau ohipa o te hoê oroa i faatupuhia e Fouché i Lyons, ei faahanahanaraa ia Chalier, te tavana no Lyons, tei haapohehia. Hou oia a tae atu ai i Lyons, ua faaue Fouché e
GSAM 81.2“ia haamouhia te mau tapao atoa o te haapaʻoraa; e ia papaihia i nia aʻe i te mau uputa o te mau aua menema e, E taoto mure ore te pohe.... Ua amohia te tii o te upoo e te ouma o Chalier na roto i te mau aroa, e ua apeehia e te hoê nahoa rahi o te feia taparahi taata e te mau vahine taiata. I muri iho ia ratou, ua haere mai te hoê asini e amo ra i te evanelia, te satauro, e te mau farii no te amuraa maa a te Fatu, tei tuu-oioi-hia i roto i te auahi, a faahepohia ai te asini ia inu i te uaina haamoʻahia i roto i te auʻa no te amuraa maa a te Fatu.”17
GSAM 81.3Teie te faataaraa o te hoê Oroa no te Feruriraa i faatupuhia i Paris:
GSAM 81.3“Ua haere ratou ei tere i te amuiraa faatere, e ua tâhitohito te nahoa taata ... i te mau ohipa moʻa a te haapaʻoraa ma te rave i te reira ei hautiraa maamaa roa.... Ua haere mai te mau tane e ahu uouo e e ahu roroa to nia iho, ma te himene i te mau haleluia, e ma te ori i te Carmagnole, i te vahi fariiraa taata i mua i te amuiraa faatere. I reira ratou i tuu ai i te pane haamoʻahia, te mau afata i vaiihohia ai te reira, e te mau tii auro e te ario. Ua parau ratou i te mau orero tâhitohito.... ‘E outou,’ ta te hoê pūpū no St. Denis ïa i pii, ‘e outou, e te mau mauhaa o te itoito faaroo matapo, e te mau feia moʻa haamaitaihia o te mau huru atoa, ia riro outou i teie nei ei feia here i to outou fenua, a tia amui mai, e a tavini i te fenua ma te haere i te fare hamaniraa moni ia tahehia outou i reira.’”18
GSAM 82Te Puta-mai-raa te Parau a te Atua i te Pouri
GSAM 82.1“E ia hope na mahana e toru e te afaraa, ua tomo ihora te Varua ora no ō mai i te Atua ra i roto ia raua” (na Ite), e “ua haere atura raua i nia i te raʻi na roto i te ata.”19 Ua tae i te tau a te Atua e puta mai ai taʻna parau i te pouri e ia tuuhia faahou i mua i te ao nei. Ua tae te tau (1798) e ravehia ai te ohipa misionare i te ao atoa nei. I te matahiti 1804, ua haamauhia te Taiete Bibilia Beretane. Ua pee mai e rave rahi atu â mau taiete Bibilia, e i teie nei ua hurihia te Bibilia i roto i te mau reo rarahi atoa o te ao nei. No reira, ua faaauhia te mau Papai, oia hoi na Ite e Piti, i te haereraa i nia i te raʻi na roto i te ata, i to raua faaiteraa-hua-raahia i te vahi e nehenehe ai te taatoaraa e ite e e taio ia raua.
GSAM 82.2I te tau o te Orureraa Hau Farani, ua parau Voltaire e, i muri aʻe i te hoê hanere matahiti, e ore te Bibilia e faaohipahia faahou. I te matahiti hoê hanere mai taua mahana ra, ua rahi aʻe te mau Bibilia i operehia i Farani anaʻe i te mau Bibilia atoa i itehia e te vai ra i te taime i parau ai Voltaire i teie parau faaahaaha faufaa ore. E te parauhia ra e te faaohipahia nei taua fare atoa i parau ai oia i teie parau ei fare Bibilia.
GSAM 82Ua Itehia te Ofai no Rosetta
GSAM 82.3E piti mea no te matahiti 1798 e no te nunaa Farani e tia ia tatou ia hiʻo: A tahi, i taua matahiti ra, ua turai te nuu Farani, i raro aʻe i te faatereraa a te raatira nuu ra o Berthier, i te faatereraa a te pâpa i Roma, ma te faatupu (ma te ite ore ratou iho) i te tupuraa o te parau tohu no taua ohipa ra, tei roto i taua buka iho ta ratou i tamaʻi atu; a piti, i taua atoa matahiti ra, i te pare St. Julien, i te amaa Rosetta o te anavai Nile, a heru ai te nuu Farani i te repo, ua ite mai ratou i te ofai roo rahi no Rosetta, e te vai nei taua ofai ra i te fare haaputuraa taoʻa tahito no Beretane. I nia i taua ofai ra te vai ra te hoê papai e toru toʻna huru: te mau tapao hohoʻa, te papai ta te mau tahuʻa i faaohipa; te papai a te feia riirii, te huru papai ta te taata noa i faaohipa; e te reo Heleni. O teie te taviri tei matara ai te mau papai a te feia riirii e te mau tapao hohoʻa, tei vai moe to ratou auraa e tae noa mai i taua taime ra. I teie nei, mai ta te tahi atu taata i parau ra, “te horoʻa mai nei te toʻi e te ope, ma te heru mai i teie mau papai i roto i te mau tapao a te feia riirii mai raro mai i te repo, i te mau haapapuraa rahi atu â no te tano o te mau aamu tahito o te Bibilia i ta te tahi atu mea i rapae aʻe i te mau Papai iho e horoʻa mai.” No reira, taua mau taata iho i manaʻo e faaore i te Bibilia, ua faaohipahia ïa ma te ite ore roa ratou iho no te faatupu i te hoê parau tohu, na roto i te iritiraa i te mana faatere a te pâpa i te hopeʻaraa o na matahiti e 1260; e ua ite atoa mai ratou i te taviri o taua mau papai ra e haapapu ra i te parau mau o te mau Papai ta ratou i tutava rahi i te haamou.
GSAM 83“E Tia Oe i To Oe Tuhaa”
GSAM 83.1Eaha ta te melahi i parau ia Daniela e e tupu i te tau hopeʻa? Mai te taime i faaroo ai oia i te taata moʻa i te parauraa e, “E tae noa atu i te 2300 mahana, ei reira e tamâhia ai te vahi moʻa,”20 ua î toʻna manaʻo i te peʻapeʻa no te “hopeʻaraa o teie nei mau mea,” e “eaha te maoro” o taua tau ra.21 I te pae hopeʻa, ua faaitehia mai iaʻna e e ere no toʻna iho tau te iteraa i taua taime ra. Ua parauhia iaʻna e, “A haere oe i to oe ra e tae noa atu i te hopeʻaraa: e faaea hoi oe, e e tia oe i to oe tuhaa i te hopeʻaraa o te mau mahana.”22
GSAM 83.2Ua manaʻo vetahi e te faahiti ra teie mau parau i te hopeʻaraa roa o te ao nei, e i taua taime ra Daniela e farii ai i taʻna utua, e te toea o te nunaa o te Fatu, e e tia i roto i toʻna tuhaa tufaa. Ua parauhia mai ia tatou e, te parau Hebera no te tuhaa tufaa, te tuhaa fenua, e te tahi atu â, o gheh-vel ïa. E ere te reira te parau i hurihia ei tuhaa i roto i teie irava; te parau i ô nei o goh rahl ïa. Te faaite mai nei te feia ite i te reo Hebera e, e hitu ahuru ma ono taime teie parau ra, goh rahl, i roto i te Faufaa Tahito, e o taua atoa parau ra tei faaohipahia i te faahitiraa i te tamâraa o te vahi moʻa ei hohoʻa no te mea e haere mai, i reira i tuuhia ai te mau rota no te faataa e o vai o na puaaniho e piti te haapohehia. A rave ai te tahuʻa rahi i te toto o te puaaniho a te Fatu, e a tomo ai i roto i te vahi moʻa no te rave i te ohipa tamâraa, ua tia to Iseraela atoa i rapae, ma te haapeʻapeʻa i to ratou varua e te faʻi i ta ratou mau hara, ia tia ratou ma te hara ore e ia farii i te haamaitairaa a te tahuʻa rahi ia haere mai oia i rapae i te vahi moʻa. I taua mahana ra ïa, ua tia Iseraela i roto i to ratou tuhaa.
GSAM 84.1Ia tae mai te tamâraa o te vahi moʻa no te taime hopeʻa, i te hopeʻaraa o te 2300 mahana, e hiʻopoʻahia te parau o Daniela, e te mau parau o te feia parau-tia atoa tei pohe, i mua i te Atua. Na reira ïa Daniela e tia ai i toʻna tuhaa.
GSAM 84Te Mau Parau i Tapaohia e Tae Noa Atu i te Matahiti 1798
GSAM 84.2Ei pahonoraa i te uiraa a Daniela, “E tau Fatu, eaha te hopeʻaraa o teie nei mau mea?”23 ua parauhia iaʻna e, “Ua opanihia te mau parau e ua tapaohia e tae noa atu i te tau hopeʻa.”24 Te mea i haapeʻapeʻa rahi i te manaʻo o Daniela, o te “afea?” te “eaha te maoro?” e te “eaha te hopeʻaraa?” O teie te mau mea i peʻapeʻa e i ahoaho ai te peropheta, e o teie anaʻe te mau mea e opanihia e e tapaohia e tae noa atu i te “tau hopeʻa,” e ere te buka taatoa a Daniela, mai ta vetahi i manaʻo. Hou teie tau o 1798, ua maramarama te feia e haapii ra i te mau parau tohu no nia i na hepetoma e hitu ahuru, e ua taa ia ratou e ua haamata te reira i te matahiti 457 hou te Mesia, e ua tupu te ohipa a te Mesia i mua i te taata, toʻna poheraa, e te tahi atu â, ma te tano roa i te taioraa o na hepetoma e ono ahuru ma iva e na hepetoma e hitu ahuru mai taua matahiti ra. No teie tupuraa tano roa o te ohipa a te Faaora ia au i teie taioraa, ua roaa mai ia ratou te hoê haapapuraa puai e o oia mau te Mesia, e ua papu roa ïa te matahiti o te haamataraa o na hepetoma e hitu ahuru, e ore e nehenehe e tauihia. No to ratou iteraa ore e o na hepetoma e hitu ahuru te tuhaa matamua o te 2300 mahana, ua vai tapaohia taua mea ra e tae noa atu i muri aʻe i te matahiti 1798, mai tei tohuhia.
GSAM 84Te taviri no te 2300 mahana
GSAM 84.3E hiʻo anaʻe tatou i teie nei i te mau mea i tupu. E tae roa i te matahiti 1798, aita te feia faataa i te mau parau tohu i ite afea te 2300 mahana e hope ai. Ua taa ia ratou te mau taipe, te tii e te mau puaa o te buka a Daniela, aita râ ratou i nehenehe e faaite afea te 2300 mahana e hope ai, no te mea aita â ratou i ite afea taua mau mahana ra i haamata ai. Ei haapapuraa i teie nei parau, te taio nei tatou i roto i te Tuʻoraa i te tuʻiraa pō, te hoê vea Petania tei neneihia i taua tau ra i te oire no New York, i te 15 no Tiunu 1842: “Mea au roa ia ite e, mai te matahiti 1798 mai, ua ite te tahi mau taata papai, tei ohipa ratou iho, i te mea aita roa i itehia na mua aʻe: oia hoi, te 70 hepetoma, o te taviri ïa no te 2300 mahana.”
GSAM 85E rave rahi tei ite i te maramarama
GSAM 85.1Ua “taatihia” teie ite e tae noa i te tau ta te Fatu i faataa no te iritiraa i te reira ia taa i toʻna nunaa. Oia atoa, ia tae mai te “tau hopeʻa”, e rave rahi te “horohoro haere noa” na roto i te mau Papai, i te imiraa i teie mau mea. Ia faaauhia te tahi mau huriraa o teie irava, e maramarama maitai ai teie manaʻo.
GSAM 85.2Te na ô ra te taote Adam Clarke: “E rave rahi te tutava i te imi i te auraa; e na roto i te reira e tupu rahi ai te ite.”
GSAM 85.3I roto i te Bibilia reo Heremani a Luther, tei faaapîhia, te taio nei tatou: “E rave rahi ïa te hiʻopoa i te reira, e e noaa ia ratou te maramarama rahi.”
GSAM 85.4Te na ô ra te Bibilia reo Heremani e mau huriraa faaauhia to roto: “E rave rahi te taio haere na roto i te reira, e e tupu rahi ïa te ite.”
GSAM 85.5Te Bibilia reo Heremani a L. Van Ess, ta te pâpa atoa i faatia i te mau taata Katorika ia taio, te huri ra ïa: “E rave rahi te imi maite na roto i te reira, e e rahi te ite.”
GSAM 85.6Te na ô ra te Bibilia reo no Sweden: “E rave rahi te imi maite i roto i te reira, e e tupu rahi te ite.”
GSAM 85.7Te na ô ra te huriraa faaapîhia i te reo no Denmark e no Norway: “E rave rahi te imi maite ma te itoito, e e rahi roa te ite.”
GSAM 85.8Te taio nei tatou i roto i te Tuʻoraa i te tuʻiraa pō o te 15 no Tiunu 1842, no nia i teie imiraa e te noaaraa mai o te ite i te mau mea i taatihia hou te matahiti 1798: “E ere anei i te mea maere ia tupu amui teie nei mea, e rave rahi taata papai, aita hoê i ite i te tahi atu, ua tae ratou i te hoê â faaotiraa i te hoê â tau?”
GSAM 86.1Te faaite atu nei matou i te hoê tapura o na taata e na pupu e 20 tei ite i te parau mau no nia i te hopea o te 2300 mahana. Aita ratou i ite i te reira na roto i te paraparauraa te tahi i te tahi, na roto râ i te imiraa maite i te mau Papai, ma te arataihia e te Varua o te Atua. I te omuaraa o teie tapura, te tuu nei matou ia William Miller, no te hau fenua no New York; i muri iho, A. J. Krupp, no Philadelphia, Pa.; David McGregor, no Falmouth, Maine; Edward Irving, no Beretane; Archibald Mason, no Scotland; W. E. Davis, no South Carolina; Joseph Wolff, tei ohipa i te mau vahi rau no Asia; Alexander Campbell, i roto i taʻna mârôraa e o Robert Owen, i te matahiti 1829; te tapena A. Landers, no Liverpool, Beretane; Leonard Heinrich Kelber, no Stuttgart, Heremani; Lacunza, no Paniora; Hentzepeter, no The Hague, Holland; te taote Capadose, no Amsterdam, Holland; Rau, no Bavaria; te mau tahuʻa no Tartary, i te matahiti 1821; te feia haapii i te Bibilia no Yemen, i roto i ta ratou buka tei piihia “Seera”; Hengstenberg, i te tahi atu tuhaa no Heremani; te mau taata no Rusia i te miti Caspian; te mau Molokaners i te mau pae miti Baltic, e te tahi atu â.
GSAM 86.2E faaite mai te mau parau i muri nei e mea nafea teie tumu parau i te maramaramaraa rii noa i te feia haapii i te parau tohu, noa te ite ore te tahi i te tahi:—
GSAM 86.3I roto i te Tuʻoraa i te tuʻiraa pō o te 15 no Tiunu 1842, te vai ra teie mau parau: “Ua tae noa mai nei te hoê buka, teie toʻna iʻoa: ‘E piti tatararaa no nia i te mau numera tohu a Daniela no te 2300 mahana, e te hopoia a te Kerisetiano ia imi i te parau no te faaoraraa o te Ekalesia, na Archibald Mason, orometua o te evanelia, Wishawtown, Scotland, Newberg. Ua neneihia mai te neneiraa no Glasgow, na Ward M. Gazeley, 1820.’ I roto i teie buka, te na ô ra o Mason: ‘Ua ite noa iho nei au i te hoê buka iti, tei neneihia na mua i Marite e te orometua Wm. E. Davis, no South Carolina, e tei nenei-faahou-hia i te matahiti 1818 i Warkington, i te pae apatoa no Beretane. Te haapapu nei teie taata papai e ua haamata te 2300 mahana e te 70 hepetoma i te hoê â taime (pene 9:24). Ua turaihia vau ia farii i teie manaʻo.’”
GSAM 87Davis, no South Carolina
GSAM 87.1I roto i taua â numera o te Tuʻoraa i te tuʻiraa pō, ua parau te taata faatere o te vea: “E au ra e ua papaihia te buka a Davis i te area matahiti 1810.” No nia i te mau tumu i faataahia i roto i te buka, te na ô ra oia: “E nehenehe roa te taata taio e manaʻo e te taio ra oia i te mau papai a Miller, Litch, Stores, aore ra Hale. Te tiaturi nei râ matou e aita hoê o te feia papai no nia i te Taeraa mai piti i teie nei tau i ite e te vai ra teie buka, e tae noa i te hepetoma i mairi iho nei. Aita roa te taata faatere o teie vea [te Tuʻoraa] i faaroo aenei i te reira. Te manaʻo o Davis no nia i te tau, tei fariihia e Mason, e hope ïa te 2300 mahana i te matahiti ati Iuda 1843—to tatou matahiti 1844 ïa.”
GSAM 87Joseph Wolff e e 20 atu â
GSAM 87.2I roto i te Tuʻoraa i te tuʻiraa pō o te 31 no Atete 1843, te taio nei tatou e “i te matahiti 1822, ua nenei o Joseph Wolff (no Beretane) i te hoê buka tei piihia ‘E hoʻi faahou mai oia, te Tamaiti a te taata i nia i te mau ata o te raʻi.’” E teie atoa: “I te matahiti 1826, ua putuputu e 20 taata no te mau haapaoraa atoa e mau ra i te haapiiraa tiʻa, i London, e o Wolff, no te haapii i te Bibilia. Ua tae paatoa ratou i te hoê â faaotiraa. Ua amui ratou e 45 matahiti i te 1260.” Ia amuihia e 45 matahiti i te 1260 matahiti tei hope i te matahiti 1798, e tae ïa tatou i te hopea o te matahiti ati Iuda 1843, o to tatou matahiti 1844 mau ïa.
GSAM 87Te manaʻo o Alexander Campbell
GSAM 87.3I roto i taua â numera o te vea, ua parauhia no Alexander Campbell e “i te matahiti 1829, ua tupu taʻna mârôraa tuiroo e o Robert Owen, te taata tiaturi ore i te Atua. I roto i te reira, ua parau oia e te tae ra te mau orama a Daniela i te hopea o te tau, e te 2300 mahana, e mau matahiti ïa, e e hope te reira i te area 1847 matahiti mai te fanauraa o te Mesia mai. Ia au i taʻna iho faaiteraa, ua tupu taua fanauraa ra e maha matahiti hou te matahiti i matauhia i te taiohia.” No reira, ia au i taʻna taioraa, e hope mau te 2300 mahana i te hopea o na matahiti ati Iuda taatoa e 1843 mai te omuaraa o te tau A.D.—oia mau te matahiti 1844.
GSAM 88.1I roto i te Tuʻoraa i te tuʻiraa pō o te 21 no Tetepa 1843, te vai ra te hoê faaiteraa no nia i te hoê buka tei tae mai, teie toʻna iʻoa: “Te hoê reo ia Beretane e ia Marite, te faaite ra ia au i te mau Papai i te Taeraa mai piti o to tatou Fatu e Faaora, o ta tatou e pure nei i te mau mahana atoa, i te na ôraa e, ‘Ia tae to oe ra basileia, ia haapaohia to oe hinaaro i te fenua nei mai tei te raʻi atoa na,’25 na te tapena A. Landers, no Liverpool, ua neneihia e S. Kent e toʻna mau hoa, 1839.”
GSAM 88.2“Mai te tahi atu mau taata, te faaite ra oia i te hoê taioraa o te tau, ma te tuu i te hopea o te 2300 mahana i te 1847 matahiti mai te fanauraa mau o te Mesia mai.” O to tatou matahiti 1844 ïa, no te mea ua fanauhia oia e maha matahiti hou te matahiti i matauhia i te taiohia.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau o te 17 no Me 1892, te vai ra te hoê papai na te orometua L. R. Conradi, no Hamburg, Heremani, te na ô ra oia e:—
GSAM 88.4“Ua faaroo paha te rahiraa o to tatou mau taata taio i te parau no Bengel, te taata faatere tuiroo o te Ekalesia Lutero. I te senekele i mairi [ia au ia Schaff, ua pohe o Bengel i te matahiti 1751], ua faataa oia i te tau e fa mai ai to tatou Fatu i te matahiti 1836, ma te niu i taʻna mau taioraa i nia i te numera 666 i roto i te Apokalupo. Hou roa râ taua tau ra a hope ai, ua haamata te tahi atu taata i te papai, e faatere haapii toʻna tiaraa, o Leonard Heinrich Kelber toʻna iʻoa. Ua matara taʻna buka iti matamua i te matahiti 1824, tei piihia ‘Te fatata mai nei te hopea’, e tatararaa no Mataio 24 e 25 to roto. Ua neneihia te reira i Bavaria. I te matahiti 1835 râ, ua matara mai i Stuttgart te hoê buka iti rahi aʻe, hoê â iʻoa toʻna, e 126 api to roto. E au maitaihia teie parau, e no te horoa i to tatou mau taata taio i te hoê manaʻo maramarama aʻe, te tuu atu nei au i te hoê huriraa o te api upoo parau: ‘Te tae mai nei te hopea, tei haapapuhia ma te maite e te mau tumu papu na roto i te parau a te Atua e te mau mea i tupu aita i maoro aenei; te faaore roa nei i te mau manaʻo faahapa atoa i te tiairaa i te taeraa mai o to tatou Fatu, aore ra i te taioraa i te tau; te faaite papu nei e mea nafea te taata faatere Bengel i hape ai e hitu matahiti no nia i te matahiti rahi e faaoti ai i te mau mea; e ere hoi o 1836, o te matahiti 1843 râ te hopea, i reira e hope ai te aroraa rahi i rotopu i te maramarama e te pouri, e e haamata ai i te fenua nei te faatereraa hau a to tatou Fatu ra o Iesu, tei tiai-maoro-hia.’
GSAM 89.1“Ua matara mai te piti o te neneiraa i te matahiti 1841, i Stuttgart atoa, e ia au i taʻu i ite, te tahi atu i Saxony. Mai ta te api upoo parau e faaite ra, i muri aʻe i te pahonoraa i te mau manaʻo faahapa i matauhia, te faaite nei te buka iti ma te maramarama e te papu i te taairaa i rotopu i te 2300 mahana o Daniela 8 e te 70 hepetoma o Daniela 9, e te aratai nei i te reira i te matahiti 1843 (1843 no te mau ati Iuda—to tatou 1844 ïa). I te toea o te buka, te faaite nei oia na roto i te mau tapao o te tau e e mea fatata taua ohipa ra.
GSAM 89.2“Te matararaa mai e rave rahi neneiraa, e haapapuraa teie anaʻe iho i te anaanatae i faatupuhia e te reira. Te Taeae Schäche, e ora nei i teie nei i Auteraria, ua ite oia i te hoê faaararaa no nia i te reira, i roto atoa i te tuhaa fenua atea no Silesia. I muri aʻe i toʻna aniraa ia tonohia mai te buka, ua taio oia i te reira ma te anaanatae rahi, i muri i te mau opani i ponaohia. Aita e tapao i roto i te buka e ua ite te taata papai i te tahi atu tere mai teie i roto i te ao nei; na roto râ i te Varua o te Atua, ua tae oia i te hoê â mau faaotiraa.
GSAM 89.3“I te matahiti 1842, ua papai oia i te hoê buka iti rahi atu â e 286 api, i Stuttgart atoa, no nia i ‘Te mau manaʻo tumu e te mau manaʻo no roto mai i te mau Papai no nia i te poieteraa e te maoro o te ao nei; aore ra, te hoê pahonoraa maite i teie uiraa: No te aha te Atua i poiete ai i te ao nei i roto i na mahana e ono i pee mai te tahi i te tahi—te fatataraa mai o to tatou Fatu no te haava i te anati-Mesia—te mau ohipa rahi e te oaoa o te matahiti 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4I te area matahiti 1812, ua nenei o Lacunza, i Paniora, i te hoê buka tei piihia Te taeraa mai o te Mesia ma te hanahana e te roo. Ua rave te taata papai i te iʻoa “Ben Ezra” no te huna i toʻna iho iʻoa, e ua manaʻohia e e ati Iuda oia tei farii i te faaroo Kerisetiano. I muri aʻe i te haamataraa o ta Edward Irving, no Beretane, ohipa no nia i te Taeraa mai piti, ua huri oia i taua buka ra i roto i te reo Beretane. Ua faaite ïa te buka i taʻna parau i roto i na reo e piti aore ra hau atu.
GSAM 89.5Mea au roa, i muri aʻe i te mairiraa o te mau matahiti, ia haaputuputu i te mau faaotiraa a te feia haapii rau. Mai te omuaraa o te senekele i mairi e tae noa i te matahiti 1840, ua taio ratou i te tau no te 2300 mahana, e ua tuu i te 70 hepetoma ei tuhaa matamua o taua tau ra. E mea au atoa ia ite e ua farii paatoa ratou e e hope taua tau ra i te matahiti 1844.
GSAM 901844, te hopea mau o te 2300 mahana
GSAM 90.1E tupu paha teie uiraa: E nehenehe anei tatou e tiaturi papu e o 1844 te taiʻo mahana mau no te hopea o te 2300 mahana? E! Eita hoi te hoê tupuraa haavare o te hoê parau tohu e nehenehe e tae mai i te taime tiʻa no toʻna tupuraa mau; oia atoa, e tia ia tatou ia faaoti papu e o te matahiti 1844 te hopea tiʻa no te 2300 mahana. Na te Atua, tei taati i taua ite ra e tae noa i te matahiti 1798, e tei fafau e i reira e anaana mai ai te maramarama, i aratai na roto i toʻna Varua hape ore i te feia i imi maite iaʻna, ia noaa ia ratou te maramarama tiʻa no nia i te tau. Ua tae mai toʻna taime ia “tupu rahi” te “ite” no nia i taua tumu parau ra, e ua horoa mai oia i te maramarama mau.
GSAM 90.2I te mea e ua itea mai te hopea o te tau tei haamaramaramahia i te nunaa i te “tau hopeʻa”, e mea maitai ia imi i te auraa o taua iteraa ra. Te ite nei tatou e i taua tau ra, i te faaotiraa i te ohipa o te evanelia, e tia ia faaitehia te taime papu no te haavaraa. “E ua ite atura vau,” te na ô ra o Ioane, “i te tahi atu melahi e maue ra na ropu i te raʻi, e evanelia mure ore taʻna ei pororaa i te feia e parahi ra i te fenua nei, e i te mau nunaa atoa, e te mau opu, e te mau reo, e te mau taata, ma te parau i te reo puai e, A mataʻu i te Atua, e a faahanahana iaʻna; ua tae hoi i te hora o taʻna haavaraa: e a haamori iaʻna i poiete i te raʻi, e te fenua, e te miti, e te mau pape pihaa.”27 Eita te mau melahi mau e poro i te evanelia i te taata. O te taata ta te Fatu iho i maiti no te poro i taʻna evanelia e tae noa i te hopea o te ao nei.28 No reira, o teie melahi te taipe o te hoê poroi evanelia e faaite ra e ua tae mai te taime no te haavaraa ia “haamata i te fare o te Atua.”29 E ore teie huru poroi e nehenehe e faaitehia na roto i te mau Papai e tae noa i te taime i itehia ai i roto i te mau Papai te tau e aratai ra i te haavaraa. Te tau no te 2300 mahana, mai tei faahitihia aenei, e tae ïa i te haavaraa hiʻopoʻaraa o te nunaa o te Atua.
GSAM 91Te mahana taraehara, e taime haavaraa ïa
GSAM 91.1Ua taa i te mau ati Iuda, e te taa noa ra â ia ratou, e te mahana taraehara, te tamāraa o te vahi moʻa i te fenua nei, e mahana haavaraa ïa. I teie nei atoa, i roto i to ratou haapuraraahia, noa e eita ratou e nehenehe e rave i te mau taviniraa atoa o tahito tei taaihia i taua mahana moʻa ra, te haapao nei ratou i te reira ei mahana haavaraa. Ei haapapuraa i teie parau, e faahiti na mua matou i te hoê vea ati Iuda i neneihia i San Francisco, California, tei piihia Te Faaite parau ati Iuda, te vea a te mau ati Iuda e pee ra i te haapaoraa tumu, i te pae tooa o te râ o te mau mouʻa Rocky. I roto i te numera no Tetepa 1892, ua faaarahia e, hou te numera i muri aʻe a matara mai ai, e tae mai te hitu o te avaʻe e te mahana taraehara. Ta ratou iʻoa no te hitu o te avaʻe, o Tishree ïa, e no te ono, o Ellul ïa; no reira ua parau te vea: “Tei ô nei te avaʻe Ellul, e e faaroohia te mau reo faaararaa o te Shofar [te pu o te tia ia faaotohia mai te mahana matamua e tae noa i te ahuru o te mahana o te hitu o te avaʻe, Salamo 81:3, 4] i te mau poipoi atoa i roto i te mau sunago e pee ra i te haapaoraa tumu. Te faaara ra te reira ia faaineine no te mahana haamanaʻoraa, e no te haavaraa hopea o Yom Kippur.” I te mea e tei te hopea ratou o Ellul, te ono o te avaʻe, e te fatata ra o Tishree, te hitu o te avaʻe, i te haamata, e faaroo ratou i te mau poipoi atoa, e ahuru mahana te maoro, i te pu e faaite ra i te haavaraa hopea o te matahiti i roto i taua faanahoraa taipe ra.
GSAM 91Te faaiteraa a te hoê rabi ati Iuda
GSAM 91.2I te matahiti 1902 atoa, i to te rabi Isidore Myers, no te hoê amuiraa rahi o te mau ati Iuda i San Francisco, Cal., faaararaa i te mahana taraehara, ua parau oia: “Ia haere te ati Iseraela na nia i te paepae o te tau mai te hoê matahiti i te tahi atu, e haamanaʻo-puai-hia oia i te poieteraa e i te mana faatere o te Atua Poiete i nia i te mau mea atoa. Te piihia nei oia ia faatupu, ma te faaotoraa i te pu, i te oroʻa matahiti, mai te peu e e nehenehe e parauhia, no te fanauraa o te tau e no te faaarii-raahia o te Arii rahi. Te piihia atoa nei oia e te reo o taua â pu, aore ra Shofar, ia hiʻopoa maite i taʻna mau ohipa o te matahiti i mairi, a tia ai oia ma te rurutaina i mua i te mata o te Parau-tia Mure Ore, o te ite i te mau mea atoa e o te parahi ra i nia i te terono haavaraa.”
GSAM 92.1I te mea e i roto i te taviniraa o te hiero ati Iuda, ua tamāhia te vahi moʻa hoê taime i te mau matahiti atoa, e mea maramarama ïa ia Daniela e teie tamāraa o te vahi moʻa i te hopea o te 2300 mahana, e taaihia ïa i te tahi atu mea hau atu i te taviniraa taipe o te mau matahiti atoa. Ua haapii aena te Fatu i toʻna nunaa e, ia faaohipa oia i te mau taipe i roto i te parau tohu, e tia ia taiohia te tau i horoahia mai, “te mahana hoê ei matahiti hoê.”30 No reira, mai ta tatou i ite, te tae nei teie tau no te 2300 mahana i te faaotiraa o te ohipa a te Mesia ei tahuʻa rahi i roto i te vahi moʻa i te raʻi—i te haavaraa hiʻopoʻaraa o te feia tei hopoihia ta ratou mau parau i roto i te vahi moʻa i te raʻi, na roto i te faʻi hara.
GSAM 92Te poroi no te haavaraa, tei au ia faaitehia i te matahiti 1844
GSAM 92.2I te iteraahia te tau e haamata ai te haavaraa o te feia moʻa, ua iritihia te eʻa ia nehenehe e faaite i te poroi, ia au i te anairaa o te mau ohipa ta te Fatu i faataa e tei tapaohia i roto i te parau tohu: “Ua tae mai te hora o taʻna haavaraa.” A hiʻo na, aita te parau e na ô ra e e faaitehia te poroi i te taime iho e itea ai taua tau ra, te na ô ra râ e e haamaramaramahia te ite i “taatihia” na mua aʻe. Te ite papu nei tatou e ua tupu te reira. I roto i te mau pene i muri nei, e itehia e ua tapaʻo papu atoa te Fatu i te tau e faaitehia ai te poroi o te Taeraa mai, e ua faaitehia mau atoa taua poroi ra i to te ao nei mai tei tohuhia ra.
Notes
- Daniela 12:8-10. ↩
- Daniela 8:17. ↩
- Daniela 12:4. ↩
- Deuteronomi 29:29. ↩
- Nahuma 3:2. ↩
- Nahuma 1:5-9. ↩
- Nahuma 2:3-5. ↩
- Ioela 2:1. ↩
- Zephania 2:1-3. ↩
- Daniela 11:35. ↩
- Daniela 12:7. ↩
- Apokalupo 11:3. ↩
- Apokalupo 11:7-9. ↩
- Te mau Aamu Matahiti o te Bibilia Reo Beretane, na Anderson, api 494. ↩
- Thomas Dick, No te Haamaitairaa i te Totaiete, api 154. ↩
- Te Orureraa Hau Farani, na Thier, buka 2, api 371. ↩
- I taua buka ra, api 338. ↩
- I taua buka ra, api 365. ↩
- Apokalupo 11:11, 12. ↩
- Daniela 8:14. ↩
- Daniela 12:6-8. ↩
- Daniela 12:13. ↩
- Daniela 12:8. ↩
- Daniela 12:9. ↩
- Mataio 6:10. ↩
- Te taiʻo mahana i te hiti o Mataio 2:1. ↩
- Apokalupo 14:6, 7. ↩
- Mataio 28:19, 20. ↩
- Petero 1, 4:17. ↩
- Numera 14:34; Ezekiela 4:6. ↩