Pene 17 — Te Parau Mau i Haere i Mua i raro aʻe i te Mau Fifi
GSAM 265.1“Mai te tiai mamoe e imi i taʼna nǎnǎ i te mahana e vai ai oia i rotopu i taʼna mau mamoe i purara ra, oia atoa vau e imi ai i taʼu mau mamoe, e e faaora vau ia ratou mai te mau vahi atoa i puraraʼi ratou i te mahana ata e te pouri ra.”1
GSAM 265.2Te feia tei farii i te poroi a te toru o te melahi e tae roa mai i taua tau ra (1847), e feia veve ïa i te mau taoʻa o teie nei ao; no reira, mea iti roa ta ratou moni e nehenehe e horoʻa no te haaparareraa i te poroi. Ua ite te Matahiapo White e taʼna vahine, e te Matahiapo Bates atoa, i te faufaaraa o te haereraa e rave i te ohipa i rotopu i te mau taeae i purara ra, e i te titau-atoa-raahia ia faaineine i te mau papai e tuuhiaʼtu i roto i te rima o te taata, ei tauturu no te aratai ia ratou i te ite i te parau mau. Ua riro te buka iti a te Matahiapo Bates no nia i te Sabati ei tauturu rahi noʼna ia faataa i taua tumu parau ra, a haere ai oia i te mau vahi huru rau, e na roto atoa i te hapono-raa-hia taua buka iti ra na te rata. Ua rave oia i te ohipa ma te faaoromai tamau roa.
GSAM 265Te Haapaeraa a te Hoê Tuahine Apī no te Parau Mau
GSAM 265.3I te hoê taime, no te mea aita taʼna moni no te aufau i te tere, ua fatata oia i te reva na raro mai Massachusetts e tae atu i New Hampshire. I taua taime iho ra, ua tae mai te hoê rata na te hoê tuahine apī, tei farii i te rave i te ohipa fare no te $1 i te hepetoma, ia noaa iaʼna te tahi mea no te tauturu i te ohipa. I muri aʼe i te raveraa i te ohipa hoê hepetoma, ua puai roa te manaʻo i roto iaʼna e te hinaaro ra te Matahiapo Bates i te moni, haere atura oia i toʼna paoti ohipa e noaa atura iaʼna te aufauraa na mua, ia nehenehe iaʼna e hapono oioi atu i te $5. Ua aufau te Matahiapo Bates i taua moni ra i toʼna tere i New Hampshire na roto i te pereoo afai taata. I te mau vahi atoa, mea maitai te mau putuputuraa, e e rave rahi taata tei farii i te parau mau.
GSAM 266Te Faanahoraa i te Utuafare ma te Mau Tauihaa Fare Tarevahia
GSAM 266.1No te faaite i te aau haapae o te feia matamua tei rave i te ohipa no teie poroi, te faahiti nei tatou i teie mau parau a te Vahine White no nia i to raua huru oraraa i te tau toʻetoʻe o 1847-48. I reira, ua faaea raua i roto i te tahi mau piha o te fare aano o S. Howland, i Topsham, Maine, e ua faanaho raua i to raua utuafare ma te mau tauihaa fare tarevahia:—
GSAM 266.2“E mea veve maua, e ua faaruru maua i te mau tau fifi. Ua rave taʼu tane i te ohipa hutiraa ofai i nia i te purumu auri, e ua pau te iri o toʼna mau manimani rima, e ua tahe te toto i te mau vahi e rave rahi. Ua faaoti maua e eiaha e tiaturi i nia ia vetahi ê no te oraraa, ia rave râ i te ohipa no to maua iho oraraa, e ia vai atoa ta maua no te tauturu ia vetahi ê. Aita râ maua i manuïa. Ua rave puai roa taʼu tane i te ohipa, aita râ i noaa iaʼna te moni i tia ia aufauhia iaʼna no taʼna ohipa.
GSAM 266Te Matahiapo White e Tāpū ra i te Vahie
GSAM 266.3“Ua faarue taʼu tane i te ohipa o te purumu auri, e ua rave i taʼna opahi e haere atu i roto i te uru raau no te tāpū i te vahie. Noaʼtu te mauiui tamau i toʼna aoao, ua rave oia i te ohipa mai te poipoi roa e tae atu i te poiri, ia noaa iaʼna fatata i te afa tara i te mahana. No te rahi o te mauiui, aita oia i nehenehe e taoto i te pō. Aita i maoro, ua tae mai te mau rata a te mau taeae no roto mai i te mau tuhaa fenua huru rau, e titau manihini ra ia maua ia haere e farerei ia ratou. No te mea râ aita ta maua moni no te haere i rapae i te tuhaa fenua, ua pahono atu maua e aita â te eʻa i matara i mua ia maua.
GSAM 266.4“Ua tae mai te hoê rata a te Taeae Chamberlain, no Connecticut, e onoono ra ia maua ia haere i te hoê amuiraa i taua tuhaa fenua ra. Ua faaoti maua e haere ia noaa te moni. Ua faaafaro taʼu tane i te aufauraa e toʼna paoti ohipa, e ua itehia e ahuru tara â tei toe ia aufauhia iaʼna. Ua hoo vau i te mau ahu tei hinaaro-roa-hia i te afaraa o taua moni ra, e ua tāfai vau i te pereue roa o taʼu tane, ma te tuitui amui atoa i te mau tuhaa ahu rii ei mau tuhaa mono, e mea fifi roa ia ite i te ahu matamua o na rima o te pereue. E pae tara tei toe ia maua no te haere i Dorchester, Mass. Ua fatata te taatoaraa o ta maua mau taoʻa i teie nei ao i te vai i roto i ta maua afata. Ua noaa râ ia maua te hau o te feruriraa e te manaʻo haava mâ, e ua hau aʼe to maua haafaufaaraa i te reira i te mau maitai o teie nei ao.
GSAM 267.1“Ua haere maua i te fare o te Taeae Nichols; e hou maua a revaʼi, ua tuu mai te Tuahine Nichols e pae tara i roto i te rima o taʼu tane, e ua aufauhia to maua tere i Middletown, Conn. i taua moni ra. E taata ê maua i taua oire ra, e aita â maua i ite noaʼtu hoê o te mau taeae i roto i taua tuhaa fenua ra. E afa tara noa tei toe ia maua. Aita taʼu tane i maia i te faaohipa i taua moni ra no te tarahu i te hoê pereoo, no reira ua tuu oia i te afata i nia i te hoê haapuʻeraa iri, e ua haere maua na raro e imi i te tahi taata hoê â faaroo. Aita i maoro, ua ite maua i te Taeae Chamberlain, e ua aratai oia ia maua i toʼna fare.”
GSAM 267Amuiraa i Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Ua tupu teie amuiraa i Rocky Hill; e piha rahi, aita â i oti, i roto i te fare o te Taeae Belden te vahi putuputuraa. Te horoʻa mai nei teie tuhaa no te hoê rata a te Matahiapo White ia S. Howland i te tahi mau parau faahiahia no nia i taua putuputuraa ra:—
GSAM 267.3“I te 20 no Eperera [1848], ua hapono mai te Taeae Belden i taʼna pereoo i Middletown no te tii ia matou e te mau taeae i purara i taua oire ra. Ua tae matou i toʼna vahi [Rocky Hill] i te area hora maha i te avatea, e tau minuti noa i muri iho, ua tae mai na Taeae Bates e Gurney. Ua putuputu matou i taua ahiahi ra, fatata ahuru ma pae taata. I te poipoi mahana pae, ua tae noa mai te mau taeae, e fatata e pae ahuru to matou rahiraa. Aita ratou paatoa i mau hope roa i roto i te parau mau. Mea faahiahia roa ta matou putuputuraa i taua mahana ra. Ua faataa maitai te Taeae Bates i te mau faaueraa, e ua haapapu te mau iteraa papu puai i to ratou faufaaraa i roto i te aau. Ua haapuai te parau i te feia tei mau ê na i roto i te parau mau, e ua faaara i te feia aita â i faaoti papu.”2
GSAM 267Titau-manihini-hia i te Tuhaa Fenua no Oswego, N.Y.
GSAM 267.4No te parareraa o te buka iti a te Matahiapo Bates i rotopu i te mau Petania, ua haamata te tahi mau taata i roto i te tahi atu mau tuhaa fenua i te haapaʻo i te Sabati. Ua papai mai o Hiram Edson, no Port Gibson, N.Y., e titau manihini ra i te Matahiapo White e te Vahine White, e te tahi atu mau taata, ia haere i te hoê amuiraa a te mau taata haapaʻo i te Sabati i Volney, i te Tuhaa Fenua no Oswego, i Atete 1848. Ua parau oia e mea veve te rahiraa o te mau taeae, e aita oia e nehenehe e fafau e e tauturu rahi ratou i te aufauraa i te mau haamâuʻaraa. Ua noaa i te Matahiapo White e $40 no taʼna ohipa i roto i te aua aihere no te faamarô. Ua hoo ratou i te mau ahu tei hinaaro-roa-hia i te tahi tuhaa o taua moni ra, e ua aufauhia to ratou tere i Volney e te hoʻiraa mai i te moni i toe ra.
GSAM 268.1Ua tupu teie amuiraa i te pae tooa o te râ o New York i roto i te fare pereoo o te Taata Arnold. Fatata e toru ahuru ma pae taata tei tae mai, o te mau taata atoa ïa i nehenehe e haaputuputuhia i taua pae o te tuhaa fenua ra; aita râ paha e piti noa taata i tuea to raua manaʻo. Te onoono ra te taata tataitahi i toʼna iho mau manaʻo, ma te parau e e au te reira i te Bibilia. Ua hinaaro puai ratou paatoa e faaite e e poro i to ratou mau manaʻo. Ua parauhiaʼtu ia ratou e aita te Matahiapo White e taʼna vahine i haere mai na te atea roa no te faaroo ia ratou, ua haere mai râ no te haapii ia ratou i te parau mau. Te manaʻo ra te Taata Arnold e ua hope ê na te hoê tausani matahiti o te Apokalupo 20, e o na hoê hanere e maha ahuru ma maha tausani i faahitihia i roto i te Apokalupo, o te feia ïa i faatiahia mai i te tia-faahou-raa o te Mesia.
GSAM 268Te Patoi ra te Taata Arnold i te Mau Oroʻa
GSAM 268.2A vai ai te mau tapaʻo no to tatou Fatu i pohe i mua i teie amuiraa, e a fatata ai ratou i te haamanaʻo i toʼna mau mauiui, ua tia mai te Taata Arnold e ua parau e aita toʼna e faaroo i ta ratou e fatata i te rave,—e te tamaaraa a te Fatu, e tamau-raa ïa i te Pasa, e ia faatupuhia hoê noa taime i te matahiti.
GSAM 268.3Ua riro teie mau manaʻo taa ê huru ê ei hopoia teimaha i nia i te Vahine White. Ua ite maitai oia e ua hape te Taata Arnold, e ua î toʼna aau i te oto rahi, no te mea e au ra e aita te Atua i faaturahia. Ua mataʻu te tahi pae e te pohe ra oia; ua pure râ te mau Matahiapo Bates, White, Chamberlain, Gurney e Edson noʼna, e ua faaroo mai te Fatu ma te aroha i te mau pure a taʼna mau tavini, e ua puai faahou mai oia. Ua vai te maramarama o te raʻi i nia iho iaʼna, e aita i maoro, aita oia i ite faahou i te mau mea o teie nei ao. I roto i teie huru, ua faaitehia iaʼna te tahi mau hape a te feia i reira, e te parau mau atoa e taa ê ra i taua mau hape ra. Ua faaitehia e teie mau manaʻo tahoê ore, ta ratou i parau e e au i te Bibilia, e au noa ïa i to ratou iho mau manaʻo no nia i te Bibilia, e e tia ia ratou ia faarue i to ratou mau hape e ia tahoê i nia i te poroi a te toru o te melahi. Ua hope te putuputuraa ma te hanahana; ua upootia te parau mau. Te feia i tapea i teie mau manaʻo taa ê huru ê ra, ua faʻi ratou i to ratou mau hape, e ua tahoê i nia i te parau mau o teie nei tau o te poroi a te toru o te melahi, e ua haamaitai rahi te Atua ia ratou.
GSAM 269Te Hoê Orama e te Faaohiparaa Faahiahia i te Bibilia
GSAM 269.1Na te Taata Alexander Ross i faatia i teie aamu no nia i taua putuputuraa ra, i te 4 no Tenuare 1884. Oia te hoê o na taata e toru ahuru ma pae i roto i taua putuputuraa iti ra. Ua parau oia e:—
GSAM 269.2“I roto i te orama, ua tia te Tuahine White i nia i toʼna avae, e ua rave i te Bibilia a te utuafare i nia i toʼna rima aui; e buka faito matauhia. A tapea ai oia i te reira ma te matara i nia roa, ma te ore e hiʻo atu i te reira, ua huri oia na nia i tera e tera irava ma toʼna rima atau, e a tuu ai i toʼna manimani rima i nia i te irava, ua faahiti oia i taua irava ra. Ua hiʻo vau i te mau irava e rave rahi ia ite e te faahiti ra anei oia i te irava taʼna e faaite ra ma toʼna manimani rima. Naʻu iho aore ra na te tahi atu i roto i te amuiraa i hiʻo i te taatoaraa. I te mau taime atoa, ua faahiti oia i te irava taʼna e faaite ra, e ua na reira oia ma toʼna mata e hiʻo ra i nia, i te tahi pae ê atu i te Bibilia. O teie mau irava taʼna i faahiti tei faatopa i te mau haapiiraa hape a te mau taata haapaʻo i te Sabati tei putuputu i Volney i Atete 1848, e ua riro ei tumu i tahoê ai matou i nia i te parau mau.”
GSAM 269.3Oia mau, e mea etaeta roa te aau o te taata o te ore e faarue i te haapiiraa hape i faatitiaifarohia i roto i teie huru, na roto i te mau irava maramarama i faahitihia mai roto mai i te Bibilia, e na roto i teie raveʻa faahiahia. I muri aʼe i te faatitiaifaroraahia to ratou mau hape e to ratou tahoêraa i nia i te parau mau, ua reva teie amuiraa taata haapaʻo i te Sabati no te Tuhaa Fenua no Oswego mai taua putuputuraa ra e haaparare i te maramarama ia vetahi ê. Ua faaite papu te mau hotu e e ohipa na te Atua te reira. Ua ineine noa o Satani i te faataa ê, i te faahuehue e i te haapurara, na roto i te mau raveʻa atoa e nehenehe iaʼna e faaohipa. “E ere hoi te Atua i te tumu no te anoi noa, no te hau râ, mai tei roto i te mau ekalesia atoa o te feia moʻa.”3
GSAM 270Te Mau Faaoraraa Maʻi na roto i te Semeio
GSAM 270.1I muri aʼe i te amuiraa i faahitihia na mua, ua faatupuhia te mau putuputuraa i te Tuhaa Fenua no Madison, i Port Gibson, i Port Byron, e i te oire no New York. I muri iho, ua tupu te hoê putuputuraa rahi i Connecticut. I te tahi o teie mau vahi, ua haafatata roa mai te Fatu i taʼna mau tavini, e ua tae te mana faaora o te Taote Rahi i nia i te feia maʻi, ei pahonoraa i te mau pure uʻana a toʼna nunaa, a pee ai ratou i te aratairaa i tuuhia i roto i te Episetole a Iakobo.4 Ua faaorahia i to ratou mau maʻi, te tahi atoa mau taata ta te mau taote i parau e aita e tiaturiraa faahou no ratou. Ua ite-pinepine-hia te mau ohipa mai teie te huru i te mau taime huru rau mai 1845 mai â.
GSAM 270Te Faaoromai ra te Feia Matamua i te Mau Fifi
GSAM 270.2I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau o te 5 no Fepuare 1880, ua parau te Matahiapo White, a faahiti ai i taua mau mahana matamua ra, e:—
GSAM 270.3“I roto i ta matou mau ohipa matamua, ua poia matou no te ereraa i te maa e au, e ua toʻetoʻe no te ereraa i te ahu e au. Ua haapae atoa matou i te mau mea e titauhia no te oraraa, ia faaherehere i te moni no te ohipa a te Atua. I taua taime ra atoa, ua haaparuparu roa matou i to matou tino no te rave i te rahiraa ohipa rahi e au ra e mea titauhia ia rave, i roto i te papairaa, te faaineineraa i te mau papai no te neneiraa, te mau tere, e te pororaa mai te tahi tuhaa fenua i te tahi atu.”
GSAM 270.4Ua riro te matahiti 1848 ei matahiti faufaa ia haamanaʻohia, i roto i te aamu o te Taeraa mai e i roto atoa i te mau ohipa faatereraa hau. Ua faataa-maitai-roa-hia te mau parau mau o te poroi a te toru o te melahi, e te matara ra te eʻa i te mau pae huru rau no te haereraa i mua o te ohipa. I taua taime ra, te tupu ra te mau ohipa i roto i te ao o te peu e te faatereraa hau ma te hoê huru o te nehenehe e faaara faahou i te ara-maite-raa o te feia e haapii ra i te parau tohu. Taa ê atu i te faahuehueraa rahi i rotopu i te mau nunaa o te Ao Tahito, ua haamata atoa i Hydesville, i te Tuhaa Fenua no Wayne, N.Y., te mau faaiteraa o te tiaturiraa apī i te aparauraa e te mau varua o te feia pohe. Ua parau te feia e haapii ra i te Bibilia e e mea papu e o te “mau varua o te mau demoni, o te haaputuputu i te mau nunaa o te fenua nei no te tamaʻi o te mahana o te Fatu” te reira.
GSAM 271Te Faahuehueraa o te Mau Nunaa i te Matahiti 1848
GSAM 271.1I te mahana 21 no Fepuare 1848, a putuputu ai te mau taata o te aorai o Louis Phillippe, no Farani, i pihai iho iaʼna, ua parau oia e: “Aita roa vau i parahi papu aʼe i nia i te terono o te hau emepera i to teie pō.” I te ahiahi poiri o te mahana i muri iho, ma te hoê “pereue poto matotoru,” ua faahua oia e e taata faahoro pereoo tarahu, e ua horo i rapae i te mau patu o te oire no Paris e imi i te hoê haapuraa no te paruru i toʼna ora. Te parauhia ra e ua tupu teie tauiraa rahi e te oioi no te tahi ohipa taʼna i rave no te turu i te haruraa mana a te pâpa, e ua riri toʼna mau taata e taʼna mau faehau i te reira. I taua mahana ra, ua oti iaʼna te hoê hiʻopoʻaraa rahi i te nuu Farani i roto i te oire no Paris; e i te haapuʻeraahia ta ratou mau mauhaa tamaʻi, ua hoʻi oia i te aorai. I reira, ua ouʻa taue te hoê tamaiti iti i nia i te hoê pupuhi fenua, ma te taʻiriʻiri i te hoê reva e toru toʼna û, e te tuô e: “IA TOPA TE PÂPA! IA TOPA TE PÂPA!!” Ua pee te mau faehau i taua tuôraa ra, e ua parare oioi te reira na roto i te mau anairaa, ma te puai noaʼtu, e ua amuihia atu te tuôraa e: “E IA TOPA ATOA TE ARII!” Tau hora noa i muri iho, ua î roa o Paris i te faahuehueraa rahi. Ma te mau pū i roto i to ratou rima, ua horo te mau faehau e te hoê nahoa taata e apee ra ia ratou i te aorai o te arii. I te faaite-raa-hia iaʼna taua orurehau ra, ua ru oia i te horo ê ma te taui i toʼna huru ia ore oia ia itehia.
GSAM 271Te mau nunaa tei ô i roto i te aroraa
GSAM 271.2Ua parare oioi te arepurepuraa e te hau ore o Farani i te tahi atu mau fenua. Ua roohia atoa o Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany e Roma i taua huru orureraa ra. I roto e toru avaʻe, ua arepurepu o Europa taatoa, e ua hau atu i te toru ahuru hau emepera e basileia tei roto i te ahoaho rahi roa. Ua tutuihia te mau terono i te au purumu, e te horo ra te mau arii e te mau emepera e te tapuni ra no te mataʻu ia pohe ratou. Ua tohu te feia faatere i te hau e e tupu te hoê orureraa rahi i te mau hau o te ao nei.
GSAM 272.1E rave rahi orometua Petania aita â i faaroo i te poroi a te toru o te melahi, tei ite i taua arepurepuraa ra e tei manaʻo e o te haaputuputuraa ïa o te mau nunaa no “te tamaʻi i taua mahana rahi o te Atua Mana hope ra.”5
GSAM 272Te iteraahia te poroi no te tuuraa i te tapao
GSAM 272.2I taua taime mau ra, te haapii ra te feia Mahana Hitu, Petania i roto i te mau Papai e te Sabati o te maha o te faaueraa, o te tapao ïa, aore ra te tapao haapapu, o te Atua ora, e ua tae mai te tau no te pororaa i te poroi no te tuuraa i te tapao i roto i te Apokalupo 7:1-4. Te imi ra ratou i te mau ravea e tae atu ai taua poroi ra i mua i te taata. A faaineine ai te feia haapaʻo i te mahana hitu no taua ohipa ra, te parau ra te feia Petania o te mahana matamua o te hepetoma e: “Ua taere roa outou e ta outou poroi no te tuuraa i te tapao, tei mua roa iho hoi ia tatou te tamaʻi o te mahana rahi e te taeraa mau mai o te Fatu.”
GSAM 272Ua hau taue te arepurepuraa
GSAM 272.3E toru avaʻe i muri iho, ua hau te orureraa i roto i te mau nunaa; e ere râ no te mea ua faaafarohia to ratou mau otoheraa, na roto râ i te hoê huru aita te feia papai vea iho i nehenehe e faataa. No taua ahoaho ra, ua parau o Horace Greeley i roto i te vea New York Tribune e: “Ua maere roa tatou paatoa i te tumu i tupu taue ai taua arepurepuraa i roto i te mau nunaa ra; ua hau atu râ to tatou maere i te tumu i faaea ai te reira.”
GSAM 272Te parau a te mero o te Apooraa Sena Choate no te huru o te Ao Tahito
GSAM 272.4Ia tae tatou i te matahiti 1851, e ite tatou e ua faahiti te mero o te Apooraa Sena Choate, i roto i te hoê oreroraa parau i mua i te Apooraa Rahi o te Hau Amui no Marite, i te huru o te mau ohipa i te Ao Tahito, ma te parau e:
GSAM 272.4“Ua ite maitai outou i taua huru ra e to te reira hohoʻa mau, e au ra e te vai ra te mau ata, te mau ata poiri e te pouri i nia iho; ua hau ore roa. I toʻu nei manaʻo, mai te mea ra e ua fatata te mau mana taa ê o te mau arii, te mau tiaraa o te taata e te mau riri tei haaputuhia i roto hoê tausani matahiti i te tatara i te ʻoʻe no te hoê aroraa e tahe ai te toto, mai tei roto i te orama o te Apokalupo, ‘e tae roa i te mau tavaha o te puaahorofenua,’ e e mou roa te hoê nunaa taata taatoa i reira; e taʻi mai te pere rahi o te tau i te tahi atu hora; e tamatamatahia te totaiete iho i te auahi e te auri, e mea no te natura e no te Atua o te natura anei, e ere anei.”
GSAM 273Te “iteraa papu” no te 18 no Novema 1848
GSAM 273.1A roohia ai te feia i parau e e aratai taua arepurepuraa i roto i te mau nunaa i te matahiti 1848 ra i te taeraa mai o te Fatu, i te hoê inoino mauiui, eaha ïa tei tupu i nia i te feia Mahana Hitu, Petania tei parau e ua tae mai te taime no te faaite i te “tapao o te Atua ora” i te taata? Ei pahonoraa, e faahiti matou i te hoê buka iti i neneihia e te Matahiapo Joseph Bates i te avaʻe Tenuare 1849. A parau ai oia i te hoê ohipa i tupu i te 18 no Novema 1848, ua na ô oia e:—
GSAM 273.2“Ua putuputu te tahi pupu iti taeae e tuahine i roto i te hoê putuputuraa i Dorchester, i pihai iho ia Boston, Massachusetts. Hou te putuputuraa a haamata ai, te hiʻopoa ra te tahi o matou i te tahi mau tuhaa o te poroi no te tuuraa i te tapao; e taa-ê-raa manaʻo to matou no nia i te tano o te auraa o te parau ‘te maraa ra,’ e te vai atu ra. E no te mea ua pure matou no te neneiraa i te poroi i te amuiraa i Topsham [Maine] aita i maoro aenei, e aita te ravea no te nenei i maramarama maitai, ua faaoti amui matou e tuu i te taatoaraa i te Atua. I muri aʻe i te tahi taime i roto i te pure uʻana no te maramarama e te haapiiraa, ua horoa te Atua i te Tuahine White i teie mau parau i roto i te orama.”
GSAM 273.2Te faahiti nei matou i te mau parau mai ta na i parau a vai ai oia i roto i te orama:—
GSAM 274Te mau parau i parauhia i roto i te orama
GSAM 274.1“Ihea te maramarama i anapanapa mai ai? Ia haapii mai ta oe melahi ia matou i te vahi i anapanapa mai ai te maramarama. Ua haamata te reira i te mea iti, i to oe horoaraa mai i te hoê maramarama i muri i te tahi. Ua taaihia te iteraa papu e te mau faaueraa, e ore e nehenehe e faataa ê; o te na ture ahuru na te Atua te mea na mua. Ua mauruuru roa oia i te haamataraa ta na ture i te maraa ma te puai, e i te haamataraa te mau vahi ano i te patu-faahou-hia. No te imi-maite-raa i ta na parau, ua riro te mea paruparu ei mea puai. Ua poto noa te tau tamatamataraa i nia i te reira. O te tapao ïa! Te maraa mai nei! Te tia mai nei, ma te haamata mai te hitiraa o te mahana. Mai te mahana, e toʻetoʻe i te omuaraa, e mahanahana haere râ e e hapono mai i to na mau hihi. I te tia-mai-raa o taua parau mau ra, e iti noa to na maramarama, ua rahi noa mai râ. Auê te puai o teie mau hihi! Te rahi haere nei to na puai. Tei nia i taua parau mau ra te faufaa e te maramarama rahi roa, no te mea e vai te reira e a muri noa aʻe, ia ore anaʻe te Bibilia e titauhia faahou. Ua tia mai te reira i reira i te pae hitia o te râ; ua haamata ma te hoê maramarama iti, e faaora râ to na mau hihi. Auê te puai o taua parau mau ra; o tei teitei roa ïa i muri aʻe i to ratou tomoraa i te fenua nehenehe, e rahi noa atu â râ e tae noa i to ratou riroraa ei feia pohe ore. Ua haamata mai te hitiraa o te mahana, e te tamau ra i to na haereʻa mai te mahana, eita roa râ te reira e toʻa.”
GSAM 274.2“Te tapea nei te mau melahi i na mataʻi e maha. Na te Atua e tapea nei i te mau mana. Aita te mau melahi i tuu atura, no te mea aita â i tuuhia te tapao i nia i te feia moʻa paatoa. Ia tia mai o Mikaela, e parare taua ati nei na te ao atoa. Inaha, ua ineine roa ratou i te pupuhi mai. Te tapeahia nei no te mea aita â i tuuhia te tapao i nia i te feia moʻa. Oia, a nenei i te mau mea ta oe i ite e i faaroo, e e apee mai te haamaitairaa a te Atua. A hiʻo na outou! Te maraa mai ra ma te puai, e te rahi noa ra te anaana.”6
GSAM 274.3I muri aʻe i to na haereraa mai i rapae i taua orama ra, ua parau o Vahine White i ta na tane e,
GSAM 274.3“E poroi taʻu na oe. E tia ia oe ia haamata i te nenei i te hoê vea iti e ia hapono atu i te taata. Ia nainai te reira i te omuaraa; ia taio râ te taata, e hapono mai ratou i te moni no te nenei, e e manuïa mai te omuaraa mai â. Mai teie omuaraa iti, ua faaitehia mai iaʻu e e riro te reira mai te mau anavai maramarama e taamio roa i te ao atoa.”
GSAM 275E mea feaa ia hiʻohia i te manaʻo o te taata
GSAM 275.1Ua horoahia teie mau parau tohu i te matahiti 1848 no nia i te tupuraa e te parareraa o te parau mau no te Sabati. Ia hiʻohia te huru o te ohipa i taua tau ra i te manaʻo o te taata, e parau ïa te feruriraa e: “E ore roa taua parau tohu ra e tupu.” Aita i maoro i muri aʻe i te horoaraahia taua parau tohu ra, ua parau te hoê taata i te hoê o to matou mau rave ohipa e: “E 144,000 matahiti ta outou e titauhia no te rave i ta outou e opua nei.” E na ô mai ratou e: “Eaha! E toru taata poro—te Matahiapo White e ta na vahine, e te Matahiapo Bates—aita hoê o ratou e moni, e iti aʻe i te hoê hanere taata e pee nei ia ratou, e feia moni ore atoa, e haere atu ma te tau hanere buka iti e vau ahuru api no nia i te Sabati, no te horoa i te hoê poroi faaararaa i to te ao atoa! E manaʻo maamaa mau!” A parau ai te feia tei feruri mai te reira ra e: “E ore e nehenehe!” ua parau te faaroo i te poroi e te iteraa papu e e manuïa mau te ohipa e: “Na roto i te iʻoa o te Atua o Iseraela e ravehia ai! E ma te tiaturi i to na puai, e tia ia ravehia!”
GSAM 275Te huru i neneihia ai te vea matamua a te feia Mahana Hitu, Petania
GSAM 275.2Mai te taime i horoahia ai te iteraa papu no nia i te ohipa neneiraa, ua rave rahi te mau pure a te feia haapaʻo i te mahana hitu, ia iriti mai te Fatu i te eʻa no te neneiraa i te hoê “vea iti.” Te mea tei ere-roa-hia, o te moni ïa no te nenei i te numera matamua. I te avaʻe Tiunu 1849, ua noaa i te Matahiapo White te ravea no te tâpû i na eka matie timote e maha ahuru, ma te hoê tipi matie roroa e ravehia e te rima, e e hitu ahuru ma pae tuhaa hanere o te tara ta na moni i te eka hoê; na roto i taua ravea ra i nehenehe ai oia e nenei i te numera matamua o taua vea iti ra. E tano paha ia tuu i ô nei i te hoê hohoʻa tano maitai o te api matamua o taua vea iti ra. E ite te taata taio i roto i te anairaa parau matamua i te mau parau a te Matahiapo White, i ta na na ôraa e: “Aita te eʻa i iritihia no te haamata i te ohipa e tae roa mai i teie nei.” E nehenehe atoa outou e ite e na to na haapaeraa i to na iho maitai i “iriti i te eʻa.”
GSAM 276Te faatiaraa a Vahine White no nia i te mau vea matamua
GSAM 276.1Te parau nei o Vahine White no nia i te omuaraa o te ohipa neneiraa e:—
GSAM 276.2“Ua haamata taʻu tane i te nenei i te hoê vea iti i Middletown, e vau maire te atea mai Rocky Hill mai, Connecticut, e e mea pinepine oia i te haere na raro i taua atearaa ra e i te hoʻi mai, noaʼtu e ua pirioi oia i taua taime ra. I to na hopoiraa mai i te numera matamua mai te fare neneiraa mai, ua tuu matou paatoa i te turi ati aʻe i te reira, ma te aau haehaa e te roimata rahi, e ua ani i te Fatu ia vai ta na haamaitairaa i nia i te mau tutavaraa paruparu a ta na tavini. I muri iho, ua papai oia i te mau nohoraa o te feia atoa ta na i manaʻo e e taio i taua vea ra, e ua hopoi atu i te fare rata i roto i te hoê pute ahu tapoʻi tahua. Ua hopoihia te mau numera atoa mai Middletown i Rocky Hill, e i te mau taime atoa, hou a faaineine ai no te fare rata, ua hohorahia ratou i mua i te Fatu, e ua horoahia te mau pure uʻana i te Atua ma te roimata atoa, ia apee mai ta na haamaitairaa i taua mau vea mamû ra. Aita i maoro, ua tae mai te mau rata e te moni no te nenei i te vea, e te parau apî maitai e ua farii te mau varua e rave rahi i te parau mau.”7
GSAM 276Ua tupu te parau tohu no te tautururaa i te vea
GSAM 276.3E manaʻo hohonu aʻe to matou i te anaanatae noa ia faaite matou i teie api matamua o te vea matamua i neneihia e te feia Mahana Hitu, Petania. Te taatoaraa o Te Parau Mau o Teie Tau, hoê ahuru ma hoê ïa numera e vau api to te numera hoê, e piti anairaa parau to te api hoê. Te aano o te tuhaa parau i nia i te api, e maha ïa inihi e pae tuhaa vau, e vau inihi te roa. Ua neneihia te mau numera 1 e 4 i te mau avaʻe Tiurai, Atete e Tetepa, i Middletown, Connecticut. Ua neneihia te mau numera 5 e tae i te 9 i Oswego, N.Y., e to ratou mau taiʻo mahana, o Titema 1849, Mati, Eperera e Me 1850 ïa. Te taiʻo mahana o te numera 11, o Novema 1850 ïa, e ua neneihia te reira i Paris, Maine. I roto i te numera 6, ua parau te Matahiapo White e: “A nenei ai i na numera matamua e maha, ua tae mai te moni hau atu i te mea e titauhia no te aufau i te mau vea. Ua faaohipahia te reira no te aufau i to matou mau haamâuʻaraa no te mau putuputuraa ta matou i haere atu.” I te roaraa o te matahiti 1849, na roto i te ohipa a teie mau vea e te mau ohipa matamua a te Matahiapo Bates, e rave rahi tei farii i te poroi i Vermont, Michigan e te tahi atu mau Hau.
GSAM 278.1Ia faaauhia i te huru o te ohipa i te matahiti 1848, e au ra e eita e manuïa, e hiʻo tatou i te tahi mau mea mau i te matahiti 1905, e na reira tatou e nehenehe ai e haava maitai aʻe i te hopearaa o teie ohipa: o te feia anei tei patoi i te omuaraa haehaa o te poroi tei tano, aore ra o te Atua o te raʻi, tei parau na roto i ta na tavini vahine no te puai “e rahi haere” o te ohipa “tuuraa i te tapao.”
GSAM 278Te haereraa i mua o te ohipa neneiraa
GSAM 278.2Te porohia nei e te neneihia nei teie parau mau i teie nei na roto fatata e maha ahuru reo faufaa o te ao nei. I te vahi o na orometua e toru, ua hau atu i te 600 i teie nei, ia taiohia te mau orometua faatoroahia e te feia i faatiahia ia poro, hau atu i te tahi atu mau hanere taata e rave nei i te ohipa ei taote, ei feia haapii i te Bibilia, ei orometua haapii e ei misionare no te rapaau maʻi. Te mau papai a te ekalesia, ua hau atu ïa i te pae ahuru vea taa ê, tei neneihia i roto fatata e piti ahuru fare neneiraa, tei Europa, Asia, Afirika, Marite Apatoerau e Apatoa, te mau motu no te Patifita e Auteralia. I roto i teie mau fare neneiraa, ua hau atu i te hoê tausani hoê hanere buka, buka iti e papai poroi taa ê tei neneihia. No te noaa hoê o te mau buka tataitahi, e te mau vea no te matahiti hoê, e titauhia fatata $340. I te vahi o te hoê hanere noa taata e pee nei i te poroi, fatata e 100,000 taata i teie nei te oaoa nei i roto i teie parau mau. Oia mau, “te maraa” nei teie poroi mai te mahana, e e nehenehe tatou e parau, mai te mau parau o te iteraa papu no te matahiti 1848 e: “Auê te puai o teie mau hihi!”
GSAM 278Te huru o te mau nunaa
GSAM 278.3A haere ai te poroi i mua mai teie te huru, eaha te huru o te mau nunaa? Mai taua taime ra mai â, ua faaroo pinepine tatou i roto i te mau vea i te mau parau no nia i te tamaʻi rahi e fatata i te tupu i Europa. Ua tupu te mârôraa i ô nei e te orureraa i ô atu, te tapeahia nei râ te “mataʻi puahiohio” rahi,—aita na “mataʻi e maha” e faatiahia ia pupuhi amui mai, “e tae noa i te tuuraahia te tapao i nia i te mau tavini o te Atua.” Ua papu i te taata atoa e te vai nei te mau tumu o te mârôraa e te tamaʻi i reira, aita râ e tupu mai ra, no te mea te tapeahia nei.
GSAM 279.1Aita i maoro hou to na poheraa, ua parau o Henry Ward Beecher i te haapaʻoraa i taua mau nuu rahi i Europa e: “Te iritiraa ïa i te toto ora na mua aʻe, no te mataʻu e e haamaniihia.” Ua faaau oia i te huru o te mau nunaa, e to ratou mau inoino e mau riri, e ta ratou haamataʻuraa te tahi i te tahi, i te hoê “tapearaa te tahi i te tahi,” mai te hoê pupu taata e faatoro ra i te mau tipi i te ouma o te tahi e te tahi; aita hoê o ratou i maia i te patia atu, no te mataʻu ia patia-atoa-hia mai. “Area râ,” ta na ïa parau, “e fatata te hoê o ratou i te ite i te taime tano no te patia atu, e i reira e tupu ai te aroraa rahi o te taatoaraa.”
GSAM 279Te faaauraa i te mau mauhaa tamaʻi
GSAM 279.2Mai te matahiti 1848 mai â, ua hamanihia te mau mauhaa tamaʻi e, ia faaauhia i te reira, e faarirohia te mau mauhaa maitai roa o taua tau ra ei mau taoʻa haʻuti noa i teie nei. Ua parau te “Taiete no te Hau” no Marite, i roto i ta na titauraa i te mau haamoriraa no te hau i te Tapati no te Hau,—te 15 no Titema 1895,—e: “I teie nei, noaʼtu te haereraa papu i mua o te oraraa o te taata, i te tahi aʻe pae, ua hau roa atu te mau faaineineraa no te tamaʻi i roto i te mau nunaa i tei itehia aenei.”
GSAM 279Te parau a te Tianara Miles no te mau faaineineraa no te tamaʻi
GSAM 279.3I roto i te hoê oreroraa parau i te hoê putuputuraa rahi i Washington, D.C., i te 12 no Tenuare 1904, ua parau te Tianara Nelson A. Miles e:—
GSAM 279.4“I roto i teie tau maramarama o te haereraa i mua e te oraraa ite e te maitai o te taata, e oaoa tatou i te tiaturi e ua iti mai te mau hopoia e te mau ati o te tamaʻi; noaʼtu râ e mea huru ê ia manaʻohia, aita roa i roto i te aamu o te ao nei e tau i haamâuʻa-noa-hia ai te taoʻa rahi mai teie nei no te faaineine i te tamaʻi, e aore atoa i iritihia mai te mau ohipa hauhia e rave rahi mirioni taata i haapiihia, i aravihi e i haapaʻo i te ture o te nuu, ma te mau mauhaa tamaʻi haamou rahi roa, mai tei teie nei tau.”
GSAM 280.1Te vai taere noa nei râ te mataʻi puahiohio o te tamaʻi, a tamau noa ai te ohipa tuuraa i te tapao.