Pene 6 — Te Poroi e te Feia Poro
GSAM 108.1“A papaʻi i te orama, e a faaite papu i te reira i nia i te mau papa, ia horo te taata e taio i te reira. No te mea e tau faataahia to te orama; i te hopea râ e parau mai ïa, e ore hoʻi e haavare: ia maoro mai, a tiai atu; e tae mau mai hoʻi, e ore e faataere.”1
GSAM 108.2“E ua ite atura vau i te tahi atu melahi i te maurere i ropu i te raʻi, e evanelia mure ore taʼna e poro i te feia e parahi i nia i te fenua, e i te mau fenua atoa, e te mau opu atoa, e te mau reo atoa, e te mau nunaa atoa, ma te parau ma te reo rahi e, A mataʻu i te Atua, e a faahanahana iaʼna; ua tae mai hoʻi te hora o taʼna haavaraa: e a haamori iaʼna i tei hamani i te raʻi, e te fenua, e te miti, e te mau puna pape.”2
GSAM 108.3Ua parau te feia i poro i te Taeraa mai e, i roto i teie “orama” e toʼna tau “faataahia,” ta te peropheta ra o Habakuka i faahiti, te vai atoa ra te mau orama o te mau parau tohu a Daniela e a te taata faaite i te Apokalupo. Ua faataa papu roa ratou i te reira na roto i te mau hohoʻa i nia i ta ratou mau tapura tohu, e e nehenehe mau te taata i taio i te faataaraa e “horo” e faaite i taua ite ra ia vetahi ê.
GSAM 108E Poroi Papu
GSAM 108.4E ere te pororaa a te mau Petania i te faaiteraa noa mai ta Paulo i rave i mua ia Felise, “Te parau-tia, te hitahita ore, e te haavaraa e tae mai;” e ere atoa i te parau a Martin Luther i muri aʼe i toʼna faaotiraa i te huriraa i te Bibilia, oia hoʻi, mai tei faatiahia, taʼna i parau fatata i toʼna poheraa e, “Ua papu iaʼu e aita te haavaraa i atea; oia mau, e ore te Fatu iho e faaea ê atu hau atu i te toru hanere matahiti.” E ere atoa i te parau a John Wesley, o tei parau e ua “manaʻo oia e e haamata paha te tau tausani matahiti ia hope fatata hoê hanere matahiti.” Ua parau te mau Petania e te horoa ra ratou i te poroi i faaitehia na roto i te hohoʻa i roto i te Apokalupo 14:6, 7, “Ua tae mai te hora o taʼna haavaraa,” e te tuʻoraa o te Apokalupo 10:6, “E ore roa te tau e vai faahou.” E ore taua parau tohu ra e tupu i te faaiteraa i te hoê ohipa “e tae mai,” e tae mai “i roto i te toru hanere matahiti,” aore ra “i roto i te hoê hanere matahiti,” i te hoê râ tau papu, “ua tae mai.” O taua huru poroi mau ra, e taua papuraa mau ra o tei titauhia e te mau parau tohu i faahitihia i nia nei, ta te mau Petania i poro i te ao atoa nei.
GSAM 109Te Haavaraa i te Taeraa mai o te Mesia
GSAM 109.1I te taime i faahitihia teie poroi no te taime matamua, ua tiaturi te mau pupu Kerisetiano atoa e e tupu te haavaraa i te Taeraa mai piti o te Mesia. No reira, te hoê nunaa i raro aʼe i taua mau huru tupuraa ra, o te horoa i te poroi e ua tae mai te hora o te haavaraa, e o te mau â i taua manaʻoraa ra, e poro atoa ïa ratou i te Taeraa mai piti o te Mesia. Oia mau, te mea i horoa i te puai i te poroi, e i faauru puai roa i te aau o te nunaa, o te faaiteraa ïa i te hoê tau papu. Na mua, ua parau ratou e e tae mai te hopea o te ao i te hoê taime i roto i te “matahiti ati Iuda” 1843, e ua vai taua tau ra i rotopu i te 21 no Mati 1843 e te 21 no Mati 1844. I muri aʼe i te hopearaa o taua tau ra, te ite nei tatou i roto i te vea Te Tuʻoraa i te Tuʻiraa Pō o te matahiti 1844 e ua faataahia te hoê mahana papu no te hopearaa o te mau tau tohu. O te ahururaa ïa o te mahana o te hituraa o te avaʻe ati Iuda, e tuati ra i te 22 no Atopa 1844.
GSAM 109Te Numeraraa i te 2300 Mahana
GSAM 109.2Te niu no taua tau ra—1843—o te 2300 mahana ïa o te Daniela 8. Ua parauhia e, no te mea ua taaihia taua mau “mahana” ra i te mau parau tohu i maitihiaʼi te mau puaa ei hohoʻa no te mau basileia, e tia ia faaohipahia te mau “mahana” ei tapao no te mau matahiti, ia au i ta te Fatu faataaraa i te tau taipe, mai tei horoahia i roto i te Numera 14:34 e te Ezekiela 4:5, 6; e o na hitu ahuru hepetoma—490 mahana—o te Daniela 9 te tuhaa matamua o te 2300 mahana, e ua haamata na tau e piti i te hoê â taime. Te ohipa i faahitihia i roto i te Daniela 9, o tei tapao i te haamataraa o na hitu ahuru hepetoma, o “te tuuraa i te faaueraa ia faatia faahou e ia patu ia Ierusalema.” Ua tuuhia taua faaueraa ra i te hituraa o te matahiti o Artaxerxes Longimanus, i te matahiti 457 hou te Mesia, mai tei papaihia i roto i te Esera 7.
GSAM 110.1Ua haapapuhia e o teie te matahiti mau no te haamataraa o na hitu ahuru hepetoma, no te mea i muri iho e ono ahuru ma iva iho â hepetoma—483 matahiti—mai te matahiti 457 hou te Mesia, oia hoʻi i te matahiti 27 i muri aʼe i te Mesia, ua bapetizohia te Mesia e Ioane, e ua haamata oia i taʼna taviniraa, ma te parau e, “Ua hope te tau,”3 e te tahi atu. Te haamataraa o te taviniraa a te Mesia i te matahiti 27 i muri aʼe i te Mesia, toʼna faasatauroraa e toru matahiti e te afa i muri aʼe i taua matahiti ra, “i ropu [i te afaraa] i te [hitu ahururaa o te] hepetoma,” te hopearaa o te ohipa taa ê i rotopu i te ati Iuda i te matahiti 34 i muri aʼe i te Mesia, e te fariuraa o Saulo i muri poto iho, te aposetolo i te mau nunaa ê, ua haapapu ïa e ua hope na hitu ahuru hepetoma i taua matahiti ra, e no reira ua haamata ratou i te matahiti 457 hou te Mesia. Teie ta ratou numeraraa: Ia iritihia te 457 mai roto mai i te 2300, e toe mai te 1843. E no te mea ua tupu na 457 matahiti hou te Mesia, e tae ïa tatou i te hopea o te 1843 no te hopearaa o te 2300 mahana.
GSAM 110Te mau Parau i Fariihia e te Feia Patoi
GSAM 110.2E parau mau tei parauhia e, “te mau parau e turu ra i te parau mau, ia fariihia e te feia iho e patoi ra i te reira, o te huru haapapuraa teitei roa ïa.” Aita roa te hoê o te feia patoi i te poroi o te Taeraa mai i parau e e tupu te haavaraa hiʻopoʻoraa i te nunaa o te Fatu hou te taeraa mai o te Mesia; ua tuati râ to ratou feruriraa i nia i teie parau i to te mau Petania. Ei haapapuraa i teie parau, e faahiti matou i te parau a na taata tuiroo e piti tei patoi.
GSAM 110.3Ua poro o N. Colver i roto i te fare pure i te purumu Marlboro, i Boston, i te matahiti 1842, no te patoi i te mau Petania, e ua parau oia e:—
GSAM 111.1“Mai te peu e e matahiti teie mau mahana, e hope ïa te ao i te matahiti 1843; e nehenehe te mau tamaroa haapii atoa e ite i te reira; no te mea mai te peu e ua hope te 490 i te poheraa o te Mesia, e hope ïa te 2300 mahana i te matahiti 1843; e e tia ia hope te ao, maori râ ia nehenehe e faaite e e ohipa ê atu te tupu, e aita vau e ite e nafea te reira e nehenehe ai.”
GSAM 111.2Ua parau te orometua haapii ra o Stuart, i taua iho â tau ra e:
GSAM 111.2“E mea taa ê te iteraa e, e rave rahi matahiti i teie nei to te rahiraa rahi o te feia faataa i te mau Papai i Beretane e i Marite matauraa i te hiʻo i te mau mahana i faahitihia i roto i te Daniela e te Apokalupo ei mau hohoʻa, aore ra ei mau tapao, no te mau matahiti. Ua fifi au i te imi i te tumu i haamataʼi teie peu parare roa, e e nehenehe au e parau, fatata i te ao atoa.”
GSAM 111Te Iteraa papu a te Orometua Haapii ra o Bush
GSAM 111.3Ua parau te orometua haapii ra o Bush e: “O te taata e patoi ia Miller no niʻa i taʼna tau, te patoi ra ïa iaʼna i niʻa i toʼna vahi puai roa. E mea tano taʼna tau; ua hape râ oia no niʻa i te ohipa e tupu.” Ua tiaturi o Bush i te fariuraa o te ao taatoa hou te taeraa mai o te Mesia. Toʼna manaʻoraa, e haamata te tau tausani matahiti i te matahiti 1844.
GSAM 111.4Ua haapii te mau orometua o te faaroo i te Taeraa mai, i roto i ta ratou mau oreroraa parau i mua i te taata, e ua faaite te aamu o te ao e te vai ra te mau nunaa i roto mau i te huru i tapaohia e te tii o te Daniela 2, i te taime e tairi ai te ofai i te avae o te tii, e e faatia ai te Atua o te raʻi i toʼna basileia; e i roto i te pene 7, i te taime “e horoahiaʼi te basileia e te mana e te rahi o te basileia i raro aʼe i te raʻi atoa i te feia moʻa o te Teitei.” Ua faaite atoa ratou e, te mau tapao—i roto i te natura, i te faatereraa o te mau nunaa, e i te haerea o te taata—o taua mau tapao mau ra ïa ta te mau Papai i tohu e e itehia ia fatata te Fatu i te fâ mai.
GSAM 111Te mau Mea Maere i te mau Raʻi
GSAM 111.5Te parau nei te Fatu na roto i te peropheta ra o Ioela e: “E faaite au i te mau mea maere i te mau raʻi e i te fenua, te toto, e te auahi, e te mau pou au auahi. E faarirohia te mahana ei pouri, e te avaʻe ei toto, hou te mahana rahi e te riaria o te Fatu e tae mai ai.”4 Ua tiaturi e ua haapii te mau Petania e, te anaana o te raʻi apatoerau i roto i te mau tenetere i mairi iho nei (tei matauhia i te parauhia te mau maramarama apatoerau), o te “auahi e te mau pou au auahi” ïa e tuati ra i ta te peropheta i faataa; e ia au i te mau parau papu roa e noaa mai i roto i te aamu (te faahiti nei matou i Te Buka no te Mau Ite Atoa no Edinburg ei iteraa papu), e mea varavara roa te reira i te itehia hou taua tau ra.
GSAM 112.1No reira, a haere noaʼi te poroi o te taeraa vitiviti mai o te Fatu i te mau vahi atea roa o te fenua, ua faaitehia te mau tapao i nia i te mau raʻi, o tei horoa i te puai i te parau mau, e o tei huti i te ara-maite-raa o te nunaa.
GSAM 112.2I te 25 no Tenuare 1837, ua itehia te hoê faaiteraa hanahana roa o te mau maramarama apatoerau mai te auahi te huru, e au ra e na te reira i faafariu tia i te manaʻo o te taata e rave rahi i ta te peropheta ra o Ioela i tohu no te mau mea e tupu hou te mahana rahi o te Fatu. No roto mai teie faataaraa i taua hohoʻa ra i te vea Te Faaara Parau Tapihooraa no New York o te 22 no Atopa 1839. Te tuati roa ra te reira i tei itehia e te taata papai i Victor, i te mataeinaa Ontario, N.Y.
GSAM 112Te mau Maramarama Apatoerau mai te Auahi o te Matahiti 1837
GSAM 112.3“I te ahiahi o te 25 no Tenuare 1837, ua itehia te hoê faaiteraa faahiahia o taua mau huru mea ra [oia hoʻi te mau maramarama apatoerau] i te mau vahi huru rau o te fenua, mai ta to tatou feia taio e haamanaʻo papu ra. I te mau vahi i tapoʻihia te repo i te hiona, e mea hanahana e te ‘riaria’ te hohoʻa i te hoê huru aita i itehia aenei. I te hoê vahi i pihai iho i te hoê mouʻa, ua faaite mai te feia i ite i taua hohoʻa ra e ua au te reira i ‘te mau are auahi e tahe mai i raro i te mouʻa,’ e i te rahiraa o te mau vahi i faaroohia mai, ua au te hiona i tapoʻi i te repo i te auahi i anoihia i te toto, area i nia aʻe (mai ta te aposetolo e parau ra), ‘ua ura te mau raʻi i te auahi,’ e ua au roa te reira i te faataaraa tohu o te mahana hopea, e rave rahi tei maere; ua riaria te mau tamarii i ite i te reira, e ua ui mai e, o te taeraa mai anei te reira o te haavaraa; e ua rurutaina atoa te mau animara ma te mataʻu rahi e itehia ra.”
GSAM 113.1Aita teie tapao a te peropheta ra o Ioela i faaitehia i Marite anaʻe, i te mea râ e te parare noa ra te haapiiraa o te taeraa mai o te Fatu i Beretane Rahi, ua faaitehia taua iho â tapao ra i te mau raʻi o taua fenua ra. Te faahiti nei te vea Te Faaara Parau Tapihooraa no New York o te 22 no Atopa 1839 i te parau i muri nei, no roto mai i te mau vea no Lonedona, no niʻa i te hoê mea faahiahia i itehia i taua fenua ra i te pô o te 3 no Tetepa:—
GSAM 113Te mau Maramarama Apatoerau o te Matahiti 1839
GSAM 113.2“LONEDONA, 5 NO TETEPA [1839].—I rotopu i te hora ahuru i te pô Mahana maha e te hora toru inanahi poipoi, ua itehia i te mau raʻi te hoê o te mau faaiteraa hanahana roa aʼe o teie mau mea taa ê, te mau fetia mairi e te mau maramarama apatoerau, i itehia i roto i te mau matahiti e rave rahi i mairi. Te tapao matamua o teie mea taa ê, i te toe ahururaa o te minuti hou te hora ahuru ïa, i te maraaraa mai te hoê mea uteute teatea, e au ra e e mahu, no te tuhaa apatoerau o te afaraa o te raʻi; ua parare rii noa te reira e tae roa i te ropu o te mau raʻi, e i te hora ahuru aore ra i te hora ahuru e te hau ahuru ma pae minuti, ua riro te taatoaraa, mai te hitia o te râ e tae atu i te tooa o te râ, ei ahu maramarama aano roa. E mea riaria roa toʼna hohoʻa, e ua au roa i te maramarama o te hoê auahi rahi mataʻutia. Ua taui rahi te maramarama; i te hoê taime e au ra e te topa ra i raro, e i muri iho ua maraa faahou mai ma te anaana rahi. Ua itehia te mau puʻe au auahi i anoihia i roto, e taviriviri noa ra, e e au ra e ua papu i te feia atoa e hiʻo ra e e ‘auahi rahi roa’ te reira.”
GSAM 113.3“E mea rahi roa te ahoaho o te oire rahi; e mau tausani taata te horo ra i te pae o taua ati rahi i manaʻohia ra. Ua taamuhia te mau puaahorofenua i te mau pereoo o te mau fare tinei auahi i te purumu Baker, te purumu Farringdon, te purumu Watling, te purumu Waterloo, e te mau pereoo atoa o te mau fare i te pae tooa o te râ o Lonedona—oia mau, te mau pereoo tinei auahi atoa i Lonedona—e ua horo vitiviti roa ratou i te ‘vahi o te haamouraa’ i manaʻohia ra, ma te itoito hau atu i to ratou matau, apeehia e te mau pereoo, te feia na nia i te puaahorofenua, e te mau nahoa taata rahi. Ua tae te tahi mau pereoo i High Gate e Halloway [fatata e maha maile] hou a itehia ai te hape. Ua vai taua mau hohoʻa ra hau atu i te piti hora, e a fatata noaʼi te poipoi, ua riro te mea e itehia ra ei hohoʻa hanahana roa.”
GSAM 114.1“I te hora piti i te poipoi, ua faaite taua mea ra i te hoê hohoʻa nehenehe roa, e mea fifi roa ia faataa. Ua maramarama o Lonedona taatoa mai te avatea te huru, e mea ateate roa te reva. Te afaraa apatoa o te raʻi, i taua taime ra, noaʼtu e aita e ata, e mea pouri roa; area te mau fetia e ore e nehenehe e taiohia, ua anaana nehenehe ïa. I te tahi atu pae o te mau raʻi, e hohoʻa taa ê roa e te hanahana to reira; e mea ateate roa, e mea puai roa te maramarama; te vai noa ra te mau fetia mairi te tahi i muri i te tahi, mea huru rau to ratou anaana—e au ra e ua tupu mai ratou i te ropu o te mau raʻi, e ua parare e tae noaʼtu i te huru e au ra e ua paaina. Ua riro toʼna huru mai te uira ra. Ua pupuhi haere te mau fetia rii e rave rahi roa na nia aʻe i te pae raʻi, e ua topa vitiviti roa i te fenua e aita e nehenehe i te mata ia pee maitai i to ratou haereʻa; e au ra e ua paaina atoa ratou e ua hohora i te hoê mahu uteute uriuri na nia i taua afaraa atoa o te raʻi ra. E mea nehenehe roa te mau û.”
GSAM 114.2“I te hora piti e te afa, ua taui taua hohoʻa ra ei pouri; e i te mahueraraa o taua pouri ra, ua itehia te hoê anuanua anaana i te vahi teitei roa o te raʻi, e na pihai iho i te hiti o te pouri i nia aʻe i te tuhaa apatoa o te fenua. I muri poto iho, ua toro mai i reira te mau pou maramarama mai te ario te huru. Ua rahi maere noa ratou, ma te anoihia i roto i te mahu uteute i tupu atoa i taua taime ra, e i to ratou taeraa i te teitei hope, ua hau roa te hohoʻa i te mea e nehenehe e manaʻohia. Te pupuhi haere noa ra te mau fetia i te mau pae atoa, e ua tamau te reira e tae atu i te hora maha, i reira pauroa ai i te mou.”
GSAM 114Te mau Hohoʻa Taa Ê i roto i te Mahana
GSAM 114.3A faaite noaʼi te feia poro ora i te parau mau o te taeraa mai o te Fatu, ua itehia te mau mea maere e rave rahi e te huru rau i roto i te mau raʻi i te mau vahi huru rau o te ao. I roto i taua mau mea ra, e navai noa to matou vahi no te faaite i te hohoʻa o te mahana i Norwich, i Beretane, i te avaʻe Titema 1843. Ua tupu te hoê mea mai te reira i New Haven, Conn., i te 9 no Tetepa 1844, e piti hora hou te avatea e e piti hora i muri iho, e ua itehia te reira e te mau tausani taata.
GSAM 115Te Hohoʻa Taa Ê o te Mahana
GSAM 115.1Te porotaʻa iti i roto, o te hohoʻa ïa o te mahana. E û anani teatea toʼna. Te tuhaa rapae o na porotaʻa e piti e haaati ra i te mahana, e ere hoê â te atea i rotopu ia raua e te mahana, hoê â ïa û tei itehia i nia i te reira; area te tuhaa roto o taua na porotaʻa ra, e û rearea puai ïa, e te raʻi i roto i taua na porotaʻa ra e û hiri uriuri toʼna, e area na porotaʻa rahi e toru e haere ra na roto e na raro aʻe i te mahana, ua itehia ïa mai te mau maramarama anaana taa maitai.
GSAM 115.2No niʻa i te mea i tupu i Beretane, te taio nei tatou i te hoê rata na E. Lloyd, no Lonedona, i te 3 no Tenuare 1844, mai teie i muri nei:—
GSAM 115.3“Ua itehia te hoê ‘tapao i roto i te mahana’ faahiahia e te mau taata rahi o Norwich e te mau vahi e haaati ra, aita taua huru mea ra i itehia aenei i Beretane. Ua itehia te reira i te avaʻe Titema i mairi iho nei, fatata i te hora 12 i te avatea, e ua vai noa e piti hora. Ua riaria roa te mau taata o taua vahi ra i te reira. Ua tupu te reira hou rii a haamata ai te mau Taeae ra o Winter, Burgess, e Routon i ta ratou ohipa misionare i taua oire ra. E au ra e ua faaineine te reira i te eʻa no te parau mau, e ua manuïa maitai ta ratou ohipa i reira.”
GSAM 116.1Te vai ra te faatiaraa o taua mea ra mai tei tupu i New Haven, Conn., i roto i te vea Te Tuʻoraa i te Tuʻiraa Pō o te 10 no Atopa 1844, e ua ravehia mai te reira no roto mai i te vea Te Paruru no New Haven o te 10 no Tetepa 1844. I roto i te faatiaraa i roto i Te Tuʻoraa, ua parau te taata faatere o te vea e, “Aita roa e taata paari i nehenehe e horoa i te hoê faataaraa no te tumu o teie mea e mauruuru ai oia iho.”
GSAM 116.2Ua neneihia atoa te hoê faatiaraa o teie hohoʻa i itehia i pihai iho i te mahana i New Haven, Conn., i te 9 no Tetepa 1844, i roto i te vea Te Vea no Hartford o te 12 no Tetepa 1844, e te parau ra te reira e:—
GSAM 116.3“E au ra e ua hiʻo maite te rahiraa o te mau taata o to tatou oire i te mau porotaʻa i haaati i te mahana i te Monire, 9 no Tetepa 1844, e piti hora hou te avatea e e piti hora i muri iho, e ua faatupu te reira i te hinaaro feruri maitai e ite hau atu â no niʻa i taua mau huru hohoʻa ra e to ratou tumu.
GSAM 116.4“E mea faahiahia teie mau porotaʻa maramarama no te maoro o to ratou vai-maite-raa, e ua horoa te reira i te mau taime au no te hiʻo-maite-raa. Fatata i te avatea, toʼna tuhaa rahi, e piti ïa porotaʻa hope roa, te hoê fatata e maha ahuru ma pae teteri te aano, e te mahana i toʼna pu, e te tahi fatata e hitu ahuru ma piti teteri te aano, e toʼna pu i te vahi teitei roa o te raʻi, area toʼna hiti na roto ïa i te mahana. Ua apeehia te porotaʻa iti e te hoê porotaʻa roa, e toʼna reni roa roa aʼe, e mea iti toʼna taa-ê-raa i te porotaʻa mau. I te pae e aro tia mai i te mahana, e toru ahuru ma ono teteri i te pae apatoerau o te vahi teitei roa o te raʻi, ua haere na roto i te porotaʻa rahi e piti atu porotaʻa fatata hoê â, aore ra hoê â mau, te aano, e ua tupu mai i te vahi e farerei ai ratou te hoê tuhaa anaana, mai te mea e tupu mai iho i te anoiraa o te maramarama o na porotaʻa anaana e toru. Ua faaite te porotaʻa i haaati i te mahana i te mau û o te anuanua, e mea pinepine te reira i te anaana e te nehenehe roa. Mea uouo e mea paruparu aʼe te maramarama o te tahi atu mau porotaʻa, i te mea e mea atea aʼe ratou i te mahana. Ua itehia râ te mau tuhaa rii o te mau porotaʻa e te mau û tei faataa-ê-hia [te mau û o te anuanua], i te mau taime huru rau, i te hitia o te râ e i te tooa o te râ atoa.... E mea papu e te tumu o taua aifaitoraa i to ratou hamaniraa, o te hoê ïa ture e faatere ra i te tupuraa o te mau porotaʻa maramarama; aita râ te huru o taua ture ra i itehia hope roa.... Aita i rahi roa te fifi no te faataa i te tupuraa o te porotaʻa e haaati ra i te mahana, no te mea te huru o toʼna tumu, e au rii ïa i te mea e faatupu ra i te anuanua, e mea fifi aʼe râ ia faataa i te tumu o te porotaʻa o te haere toʼna hiti na roto i te pu o te mahana.”
GSAM 117Te mau ohipa faahiahia e faatupu ra i te mau parau tohu o te mau Papai
GSAM 117.1E nehenehe tatou e ite e nafea teie mau ohipa faahiahia i itehia i nia i te raʻi i faaohipahia ai i Beretane e i Marite, ia taio tatou i te buka Te Faataaraa i te Pene Piti Ahuru ma Maha o Mataio, na Sylvester Bliss, i neneihia i Boston i te matahiti 1843. I muri aʻe i toʻna faahitiraa i te tahi mau aamu i faahitihia i nia nei, ua parau oia e:—
GSAM 117.2“No reira, e au ra e ua tupu pauroa te mau ‘tapao rahi’ e te mau ‘mea riaria’ i tohuhia i roto i te mau Papai o te parau mau, e tae noa hoʻi i te mau mea ta te Faaora i parau e e tupu na mua i toʻna taeraa mai.
GSAM 117.3“Mai te tupu-faahou-raa mai te mau rau o te mau tumu raau e faaite papu mai e ua fatata te tau veavea, oia atoa, ia tupu teie mau tapao, e ite papu ai te mau Kerisetiano e ua fatata te taeraa mai o te Mesia, tei te mau opani iho ïa. E ere i te mea e ua faatia noa to tatou Faaora ia ratou ia ite i te reira, te faaue ra râ oia ia ratou ia ite i te reira.”5
GSAM 117TE FEIA PORO
GSAM 117.4I muri aʻe i to tatou hiʻopoʻaraa i te tahi o te mau tuhaa rahi o te poroi o te Taeraa mai piti, mai tei porohia i te omuaraa, e mea anaanatae paha ia hiʻo i te tahi mau taata i rave i te hoê tuhaa faufaa i roto i taua pororaa rahi ra. Ua horoa aʻena tatou i te mau iʻoa o te mau taata e rave rahi i roto i te feia aravihi roa aʻe o te mau orometua o taua tau ra i te mau fenua ê, tei faatae i te tuʻoraa. A hiʻo ai tatou i te tahi o te feia i aratai i te ohipa i Marite, o tei amo i te hopoia o teie ohipa ta te Fatu i tuu i nia ia ratou, e ite papu atu â tatou e tei roto mau te rima o te Fatu i te tere.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1E hiʻo na tatou na mua i te aamu o William Miller, tei rave i te hoê tuhaa rahi roa i roto i te tere o te Taeraa mai i te mau Hau Amui no Marite, e no te taata e rave rahi, o ‘te haapiiraa a Miller’ anaʻe te iʻoa i matauhia no taua tere ra.
GSAM 118.2Ua fanauhia o William Miller i Pittsfield, Massachusetts, i te avaʻe Fepuare 1782. Mai toʻna tamarii-rii-raa mai â, ua itehia te mau tapao o te puai e te itoito o te feruriraa hau atu i tei matauhia. A mairi ai te tahi tau matahiti, ua ite papu atu â te feia atoa i matau iaʻna i taua mau tapao ra. E tino puai toʻna, e feruriraa itoito e te paari mai toʻna fanau-raa mai, e e haerea tia, aita e hapa e nehenehe e faaino iaʻna. E tau matahiti noa toʻna haapiiraa i te fare haapiiraa o te mataeinaa, e mea iti hoʻi te mau ravea i reira, ua fariihia râ e te taata e ua hau atu toʻna ite i to te mau orometua haapii i matauhia i reira.
GSAM 118.3Ua faaipoipo o Miller i te matahiti 1802, e ua noho oia i Poultney, Vermont. Te mau taata taʻna i amui mai toʻna revaraa i Poultney, e o tei tauturu rahi iaʻna i roto i te mau mea o teie nei ao, ua mau puai ratou i te mau manaʻo feaa e i te faaroo i te hoê Atua poiete anaʻe, aita e farii ra i ta te Atua heheuraa. E ere ratou i te mau taata haerea ino; e mau taata maitai râ i roto i te oire, e i te rahiraa o te taime, e haerea tura, e aroha e e hamani maitai to ratou. Ua patoi râ ratou i te Bibilia ei faito no te parau mau o te faaroo, e ua imi ratou i te mau tumu e au ra e mea tano no taua patoiraa ra, ma te rave i te tauturu i roto i te mau papai a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, e te tahi atu mau taata. Ua haapii maite o Miller i taua mau buka ra, e i te pae hopea ua faaite oia e te mau ra oia i te faaroo i te Atua poiete anaʻe. Ua parau oia iho e hoê ahuru ma piti matahiti toʻna mauraa i taua faaroo ra, mai te area matahiti 1804 mai.
GSAM 118.4Ua fariihia oia ei tapena, e ua tomo oia i roto i te nuu i te matahiti 1810. I toʻna hoʻiraa mai mai te nuu mai, ua afai oia i toʻna utuafare i Low Hampton, New York, no te haamata i te ohipa faaapu i reira i te matahiti 1812. Ei taata faaapu, ua rahi atu toʻna taime no te taio buka. Ua ite oia e aita toʻna mau manaʻo no te Atua poiete anaʻe i horoa mai i te papu e e noaa iaʻna te oaoa i muri aʻe i teie oraraa. I muri mai i te menema, e pouri anaʻe e e oto. Teie taʻna iho mau parau:
GSAM 118.4“E manaʻo toʻetoʻe e te faatupu i te riaria te ore-roa-raa; e te horoaraa i te parau no ta tatou mau ohipa, e haamouraa papu ïa no te taatoaraa. Mai te veo ra te raʻi i nia i toʻu upoo, e mai te auri ra te fenua i raro aʻe i toʻu avae. Te tau mure ore!—eaha ïa? E te pohe!—no te aha ïa? Rahi atu â toʻu imi i te tumu, atea atu â vau i te haapapuraa. Rahi atu â toʻu feruri, rahi atu â te taa-ê-raa o taʻu mau faaotiraa. Ua tamata vau i te faaea i te feruri, aita râ taʻu mau manaʻo i tia ia haavîhia. Ua ati mau vau, aita râ vau i ite i te tumu.... Aita i maoro i muri iho, ua faahitihia taue mai te huru o te Faaora ma te maramarama rahi i roto i toʻu feruriraa. Ua manaʻo vau e e vai paha te hoê taata maitai e te aroha roa o tei nehenehe e taraehara oia iho i ta tatou mau hara, e na reira e faaora ia tatou i te mauiui o te utua no te hara. Ua ite oioi au e mea au roa ia herehia taua taata ra; e ua manaʻo vau e e nehenehe au e rere i roto i toʻna na rima, e e tiaturi i toʻna aroha.”
GSAM 119Te fariuraa o William Miller
GSAM 119.1Ua parau faahou oia e:
GSAM 119.1“Ua ite au e te faaite mau mai ra te Bibilia i te Faaora o taʻu ïa e hinaaro ra; e ua maere au e nafea te hoê buka aita i faauruhia e te Atua e nehenehe ai e faaite i te mau parau tumu e tano maitai roa no te mau hinaaro o te hoê ao tei hiʻa i roto i te hara. Ua turaihia vau ia farii e e heheuraa mau te mau Papai no ǒ mai i te Atua. Ua riro te reira ei oaoaraa naʻu; e i roto ia Iesu, ua ite au i te hoê hoa.... Ua riro aʻera te Bibilia ei buka rahi naʻu e haapii, e e nehenehe au e parau ma te parau mau e ua imi au i toʻna auraa ma te oaoa rahi. Ua ite au e aita roa te afaraa i faaitehia mai iaʻu. Ua uiui au no te aha aita vau i ite na mua i toʻna nehenehe e toʻna hanahana, e ua maere au e ua tia iaʻu ia patoi i te reira i mua ra.”
GSAM 119.2Teie ta William Miller iho faataaraa i taʻna huru haapiiraa i te Bibilia:
GSAM 119.2“Ua faaoti au e tuu i te hiti i toʻu mau manaʻo atoa i mau aʻena, e e faaau maite i te tahi parau o te mau Papai i te tahi atu, e e tamau i te haapii i te reira ma te nahonaho.... Ia ite au i te tahi parau e mea mohimohi te auraa, ua matau vau i te faaau i te reira i te mau irava atoa e tuea i taua parau ra; e ma te tauturu o te buka a Cruden, ua hiʻopoʻa vau i te mau irava atoa o te mau Papai i reira te tahi o te mau parau faufaa o taua tuhaa mohimohi ra i itehia ai.... Ua tamau vau i te haapii i te Bibilia na reira i te taime matamua a taio ai au i te reira, no te area e piti matahiti, e ua papu roa iaʻu e na te Bibilia iho e faataa i toʻna auraa.
GSAM 120.1“A haapii ai au na reira, ua papu iaʻu e mai te peu e e nehenehe te mau parau tohu i tupu aʻena e faaite mai i te huru o te tupuraa o te mau parau tohu no a muri atu, aita ïa te mau manaʻo e rave rahi e farii ra, no te faatereraa varua a te Mesia—te hoê tausani matahiti o te hau i nia i te fenua nei hou te hopea o teie nei ao, e te hoʻiraa mai o te mau ati Iuda—e haapapuhia ra e te parau a te Atua.... Ua ite au i roto i te mau Papai i te haapiiraa maramarama e e pou faahou mai o Iesu Mesia i nia i teie fenua, ma te haere mai na roto i te mau ata o te raʻi, ma te hanahana atoa o toʻna Metua.
GSAM 120.2“Ua ite au i te hoê oaoa i roto i te haapiiraa i te mau Papai o taʻu i ore i manaʻo na mua e e nehenehe e noaa mai na roto i ta ratou mau haapiiraa. Ua haamata au i te haapii i te reira ma te ore e manaʻo e e ite au i te taime o te taeraa mai o te Faaora, e i te omuaraa, mea fifi roa iaʻu ia tiaturi i te faaotiraa taʻu i noaa; ua tae puai mai râ te mau haapapuraa i roto i toʻu feruriraa e aita vau i nehenehe e patoi i te mea tei papu iaʻu. Ua fatata roa vau i te mau papu i taʻu mau faaotiraa, e ua haamata vau i te tiai, i te ara e i te pure no te taeraa mai o te Faaora.”
GSAM 120.3Ua parau faahou oia e:
GSAM 120.3“Ua tiaturi au; e i reira iho ua tae mai te manaʻo puai i roto iaʻu e e hopoia naʻu te faaite i teie haapiiraa, ia tiaturi te ao e ia ineine i te farerei i te Haava e te Tane faaipoipo ia tae mai oia. Aita e faufaa ia faatia vau i ǒ nei i te mau mea atoa no toʻu mau tamataraa roa e te mauiui. E navaʻi noa ia parau e i muri aʻe i te tahi mau matahiti, ua turaihia vau e te Varua o te Atua, e te mana o te parau mau, e te here i te mau varua, ia rave i toʻu satauro e ia faaite i teie mau mea i te hoê ao e pohe ra e e mou ra.”
GSAM 120.4Mai te feia i turaihia e teie poroi i roto i te tahi atu mau fenua, ua manaʻo na mua o Miller e e faatupu oia i taʻna ohipa i faauehia na roto i te papaʻiraa e te neneiraa i roto i te mau vea na te taata atoa e i roto i te mau buka iti. Ua nenei oia na mua i toʻna mau manaʻo i roto i Te Faatae Parau no Vermont, te hoê vea a te mau bapetizo, i neneihia i Brandon, Vermont. I te matahiti 1831 ïa. Ua paraparau oia no te taime matamua i mua i te taata no nia i taua parau ra i te matahiti 1832. Ua parau oia no nia i taua putuputuraa ra e, ‘Ua ninii mai te Fatu i toʻna aroha i nia i te amuiraa, e e rave rahi tei faaroo e ua ora to ratou mau varua.’
GSAM 121.1I te matahiti 1836, ua neneihia taʻna mau aʻo i roto i te tahi mau vea o taua tau ra. I te tau toʻetoʻe o 1837-38, ua neneihia taʻna mau aʻo ei buka iti. I te matahiti 1838, ua neneihia te piti o te buka iti, e 204 api, e i roto i taua buka iti ra ua parau o Miller e e hiʻa paha te mana Otomana i te matahiti 1839 aore ra 1840. I te matahiti 1836 taʻna mau aʻo matamua i roto i te mau oire rahi. Ua paraparau oia i reira i roto i te mau oire o Randolph, Lowell, Groton, e Lynn, i Massachusetts.
GSAM 121.2E tae roa i te matahiti 1840, o Miller anaʻe fatata te taata i paraparau i mua i te taata no nia i te fatataraa mai o te Mesia. I taua matahiti ra, ua amui-taue-hia mai te mau hanere taata iaʻna no te poro i te poroi. E hiʻo tatou i roto i te pene i muri nei eaha te tumu o teie tauiraa rahi. I te tau toʻetoʻe o 1839-40, ua horoa o Miller i te tahi mau aʻo i Exeter, New Hampshire. I reira toʻna farereiraa matamua i te Matahiapo J. V. Himes, o tei farii i te faaroo i taua taime ra; mai taua mahana ra mai, ua ohipa apiti oia i te Matahiapo Miller ei taata nenei e ei taata poro itoito i te poroi rahi o te Taeraa mai piti.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3No nia i teie taata rave ohipa itoito i roto i teie tere rahi, te mea maitai roa aʻe, o te faahitiraa ïa i te parau a te taata tei papai i toʻna aamu. Ua parau oia e:—
GSAM 121.4“Ua fanauhia o Joshua V. Himes i Wickford, Rhode Island, i te 19 no Me 1805. Ua matauhia toʻna metua tane ei taata hoo i te mau fenua Initia Tooa o te Ra, e e melo faufaa oia no te Ekalesia epikopara no Paulo Moʻa i Wickford. E vahine marû toʻna metua vahine, e e here toʻna i te Faaora, o taʻna i faaite ma te aroha i taʻna tamaiti, o tei faaroo ma te aau tae.
GSAM 121.5“Ua opua te metua tane e haapii i taʻna tamaiti o Joshua no te riro ei orometua no te ekalesia taʻna iho i amui, aita râ te huru o te mau mea i faatia i te reira. E ohipa ê atu ta te Atua no taua tamaiti ra, e te faanaho ra oia i te mau mea ia tupu mai te mea taʻna i hinaaro. I te matahiti 1817, ua tono te metua tane i te tahi tauihaa hoo faufaa rahi i raro aʻe i te haapaʻoraa a te Tapena Carter, e o Alexander Stewart te tiaau o te tauihaa. Aita teie na taata i haapao i ta raua hopoia; e ia tae i te hoê tapaeraa pahi i te mau fenua Initia Tooa o te Ra, ua hoo atu raua i te pahi e te tauihaa, e ua horo ê atu. Ua taui teie ohipa i te mau opuaraa atoa no a muri aʻe o te taurearea o Joshua, o tei opuahia ia tonohia i te Fare Haapiiraa Teitei o Brown, i Providence, Rhode Island. Ua afaihia râ oia i New Bedford, Massachusetts, i te avaʻe Eperera 1821, e ua tuuhia oia i raro aʻe i te hoê faaau i pihai iho ia William Knights no te haapii i te tarai i te mau tauihaa raau no te fare.
GSAM 122.1“Ia tae oia i toʻna nohoraa apî, ua rave maite oia i te ohipa i horoahia iaʻna, ma te faaoti papu e ia riro oia ei taata aravihi roa i taʻna toroʻa. Aita râ i maoro, ua ite oia e aita te mau peu faaroo o te feia i pihai iho iaʻna i au roa iaʻna. Ua parau oia e, ‘Te mau ra toʻu fatu i te haapiiraa o te hoêraa anaʻe o te Atua, e ua afai oia iaʻu i taʻna ekalesia. O te Orometua Orville Dewey te tiai o te ekalesia. Aita i maoro toʻna faarueraa i te haapiiraa i matauhia e te mau ekalesia no te farii i taua faaroo ra. Toʻu haapiiraahia i raro aʻe i te Epikopo Griswold e te Orometua William Burge, tiai o te Ekalesia no Paulo Moʻa i Wickford, e toʻu faarooraa pinepine i te Taote Crocker, te taata parau aravihi no te Ekalesia no Ioane Moʻa, i Providence, Rhode Island, aita roa ïa i faaineine iaʻu ia farii i ta Dewey patoiraa, noa aʻe toʻna parau aravihi, i te mau haapiiraa a te Mesia e taʻna mau aposetolo.’
GSAM 122.2“No te mea aita e Ekalesia epikopara i New Bedford i taua taime ra, ua faaoti oia e haere i te Ekalesia kerisetiano Matamua [e ere no te Ekalesia a te mau Pipi], e i muri aʻe ua amui oia i taua amuiraa ra. ‘I ǒ nei,’ taʻna ïa parau, ‘ua ite au i te Bibilia matara e te tiamâraa o te manaʻo, e ua faaohipa maitai au ia raua toopiti.’ Tei raro aʻe teie ekalesia i te haapaʻoraa a te Orometua Moses Howe. Na te Orometua Clough i bapetizo ia Joshua V. Himes i te 2 no Fepuare 1823. Ma te aau e ura ra i te itoito no toʻna Fatu, ua haamata oioi oia, ahuru ma vau matahiti toʻna, i te faaite i te aamu o te satauro e i te aʻo i te mau taata ia tatarahapa. Teie taʻna parau no nia iaʻna iho:—
GSAM 122.3“‘Aita i maoro, ua riro au ei taata aʻo, e ua horoahia mai te parau faatia iaʻu no te faaohipa e no te faatupu i taʻu horoʻaraa.... Ua faaoti au i toʻu tau haapiiraa toroʻa ma te maitai, e ua haapopouhia vau. No e pae aore ra e ono matahiti râ, ua matau vau i te rave i te ohipa hau atu i tei titauhia, e na reira i noaa ai iaʻu hoê aore ra e piti mahana i te hepetoma no te haapii e no te ohipa misionare i roto i te mau mataeinaa veve, e ua tuu au i te hotu o taua ohipa ra i toʻu orometua.’
GSAM 123.1“I te matahiti 1825, ua faatoroahia oia ei misionare a te amuiraa no te mau ekalesia kerisetiano o te fenua i te pae apatoa no Massachusetts. ‘Aita e faanahoraa e aita e ravea no te faaamu i te mau misionare,’ ta te Matahiapo Himes ïa i parau, ‘e ua faaoti au e rave i te ohipa hoo no te faaamu iaʻu iho, e e poro ia au i tei tia iaʻu.’
GSAM 123.2“I te matahiti 1828, ua faarue oia ia New Bedford, ma te ore e feaa aore ra e ere i te itoito, ma te hoê râ faaotiraa papu e e upootia oia. Ua haere oia i Plymouth, i reira oia i poro ai i te parau a te Atua i roto i te mau fare haapiiraa, i roto i te mau piha i faaineinehia no te reira, e i te mau vahi atoa e noaa ai te feia e faaroo mai iaʻna. I te matahiti 1829, ua rave oia i taua huru ohipa ra i Fall River e tae noa i te matahiti 1830, i reira oia i reva ai i Boston ei orometua no te Ekalesia kerisetiano Matamua e te Piti; e ua faaea oia i reira no e toru ahuru ma toru matahiti. I te matahiti 1839, ua farii oia i te faaroo o te Taeraa mai, mai tei faataahia e te Matahiapo roo rahi o William Miller. Ua tomo oia i roto i teie ohipa apî ma toʻna itoito atoa, e ua î taʻna taviniraa i te auahi e te mana. I te matahiti 1840, ua haamata oia i te nenei i Te mau Tapao o te Tau, ma te paturu i te ohipa taʻna i horoa i toʻna aau atoa. Toʻna moni atoa, taʻna ohipa atoa, toʻna puai atoa, ua horoahia ïa no teie ohipa, e e mau tausani te taata i fariu i te faaroo.”
GSAM 123Te ohipa amui a Miller raua o Himes
GSAM 123.3Mai te matahiti 1840 e tae noa i te tau auhune o te matahiti 1844, ua amui te rahiraa o te ohipa a na Matahiapo Miller raua o Himes a haere ai raua i tera oire e tera oire, i roto i to raua tiahapa rahi roa i te tau veavea, e i roto i te mau ekalesia e te mau fare putuputuraa na te taata atoa i te tau toʻetoʻe. Na te puai rahi o te tino o te Matahiapo Himes i faatamau i toʻna ora e tae noa i toʻna tomoraa i roto i te iva ahuru ma piti o toʻna matahiti. Ua vai puai noa toʻna feruriraa e tae noa i te hopea. I te 28 no Tetepa 1894, ua horoa oia i te hoê aʻo o tei faaʻueue roa i te aau o te hoê amuiraa hau atu i te toru tausani taata Petania o te Mahana Hitu, i nia i te aua puhaparaa i Lansing, Michigan. E au ra e ua paraparau oia ma te rahiraa o te itoito e te puai o te mau mahana i mutaa iho. E mea faahiahia mau teie no te hoê taata e toru avaʻe tei mairi aʻena i roto i te iva ahuru ma hoê o toʻna matahiti, e tei roohia i te hoê maʻi e ore roa e nehenehe e faaorahia, o tei faatupu i toʻna pohe i te matahiti i muri iho.
GSAM 124.1Ua tiʻa na Matahiapo Miller raua o Himes, mai te huru ra, i ‘te aro o te aroraa’ i roto i te tere o te Taeraa mai piti i Marite. E piti anaʻe raua i roto i te mau ahuru taata tei ohipa e o raua no te poro i te haapiiraa o te taeraa mai o te Mesia; to ratou mau huru rahi, o te mau-papu-raa ïa i ta ratou opuaraa e te parau-tia mau. Te rahiraa o teie mau taata, no te pupu ïa ta to te ao e parau ra e ‘e mau taata na ratou iho i faatupu i to ratou ora’—e mau taata i paari na roto i to ratou farereiraa i te mau mea fifi o te oraraa, o tei haapii i te faaoti i te maitai o te hoê ohipa ia au i te mau parau tumu, ma te ore e imi i to ratou iho maitai. Hoê â to ratou huru e to te feia ta te Matahiapo Miller i parau e o ratou tei farii pinepine i te poroi mai roto mai i te mau ekalesia, ‘te mau melo paieti roa aʻe, tei horoa roa ia ratou i te Atua, e tei ora i roto i te faaroo.’ Ua haapapuhia teie parau e te mau orometua o te mau ekalesia huru rau, o tei parau, i muri aʻe i te faataa-ê-roa-raa o te mau Petania ia ratou e, ‘Ua rave te reira [te haapiiraa] i te mau melo maitai roa aʻe o ta tatou nana.’
GSAM 124Te tahi atu mau taata poro Petania faufaa
GSAM 124.2E mea anaanatae paha ia faahiti i te mau iʻoa o te tahi mau taata i rave i te hoê tuhaa faufaa e na Matahiapo Miller raua o Himes i roto i te tere o taua mau tau matamua ra. O Charles Fitch, no Cleveland, Ohio, te matamua i nia i te tapura; i te matahiti 1842, ua horoa mai oia i te manaʻo e ia faaohipahia te mau tapura hohoʻa no te faaite i te mau orama a Daniela e o te Apokalupo. No roto mai te tumu o teie manaʻo i te Habakuka 2:2, 3. Ua pohe o Charles Fitch i te 10 no Atopa 1844.
GSAM 124.3Te Taote Josiah Litch, no Philadelphia, o tei turaihia e te Fatu, mai ta tatou e ite i roto i te pene i muri nei, ia faaite i te hoê parau mau; e i te tupuraa o taua parau ra, ua tupu taue e ma te vitiviti te anaanatae o te taata i te poroi o te Taeraa mai.
GSAM 124.4Elon Galusha, no Lockport, New York, e orometua bapetizo roo rahi, e na roto i taʻna mau papai e taʻna mau taviniraa no nia i te fatataraa o te taeraa mai o te Fatu, ua tupu te hoê faaʻueueraa rahi i roto i taua ekalesia ra.
GSAM 125.1E. R. Pinney, no Seneca Falls, New York, te tahi atu orometua o te Ekalesia bapetizo tei horoa roa iaʻna no te Fatu, e ua riro taʻna taviniraa e taʻna mau papai ei puai i roto i te ohipa. E nehenehe mau oia e parauhia ‘Te miti o te fenua.’
GSAM 125.2Geo. Storrs, no te oire o New York, o tei riro ei taata faufaa no te faaara faahou i te faaroo hou toʻna fariuraa i te haapiiraa o te Taeraa mai. Ua faatupu taʻna mau papai i te hoê mana rahi o tei turai i te taata ia horoa hau atu ia ratou iho e ta ratou mau taoʻa no te ohipa; ua itehia iho â te reira i roto i te mau hepetoma hopea o te 2300 mahana. O oia tei horoa, i muri aʻe i te inoino, i te mau Petania e i to te ao nei, no ratou e hiʻopoʻa, i taʻna na aʻo e ono no nia i te huru o te taata, te huru o te feia pohe e te faautuaraa a muri aʻe.
GSAM 125.3O te Matahiapo Stockman, no Portland, Maine, te tahi atu taata rave ohipa itoito i roto i te mau faaoraraa faahou i te faaroo a William Miller i taua oire ra. Ua pohe oia tau hepetoma hou te hopea o te matahiti ati Iuda 1843, a tiaturi ai te mau Petania e a tiai ai ratou i te taeraa mai o te Fatu i taua taime ra.6
GSAM 125.4Te vai atoa ra te tahi atu mau taata faufaa; no te iti râ o te vahi, e faahiti noa tatou i to ratou mau iʻoa: o N. N. Whiting, o tei iriti i te Faufaa Apî na roto i te reo peretane, tei matauhia te iʻoa Te Iritiraa a Whiting; o S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; o George, Wesley, e Edwin Burnham (e toru taeae), e mau taata rave ohipa maitai anaʻe ratou i roto i te poroi.
Notes
- Habakuka 2:2, 3. ↩
- Apokalupo 14:6, 7. ↩
- Mareko 1:14, 15, ↩
- Ioela 2:30, 31. ↩
- Te Faataaraa i te Pene Piti Ahuru ma Maha o Mataio, mau api 49-60. S. Bliss, Boston, Massachusetts, 1843. ↩
- E mea ohie ia taa, mai tei faaitehia i roto i Te mau Papaʻiraa Matamua, api 17, no te aha na Matahiapo Fitch e Stockman i hinaaro rahi ai e ite eaha tei tupu mai to raua taotoraa. ↩