Pene 23 — Mau Fare Ea
GSAM 358.1“E TAʻU HERE E, te hinaaro nei au, hau atu i te mau mea atoa, ia maitai oe e ia ora to oe tino, mai to oe varua e maitai nei.”1
GSAM 358.2I te Sabati 6 no Tiunu 1863, ua haere te Matahiapo White e ta’na vahine i te hoê putuputuraa i te tiahapa, tei faatupuhia e na Matahiapo Cornell e Lawrence i Otsego, Michigan. I reira i horoahia ai i te Vahine White te hoê orama o tei faaite ia’na i te parau no te tauiraa no te ea. Mai taua taime ra, ua neneihia te mau parau no te ea e te huru oraraa maitai i roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau, e ua haamata oia i te papai i te mau mea i faaitehia ia’na no nia i te ea. Ua neneihia te tahi o taua mau parau ra i roto i te Iteraa papu numera 11, e i roto i te hoê buka tei parauhia E nafea ia ora.
GSAM 358.3Ua haamahitihitihia i mua i te taata te parau no te oraraa e maitai ai te ea, e to’na tuatiraa tano i te tupuraa o te tino, o te feruriraa e o te varua. I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau no te 25 no Atopa 1864, ua horoa te Matahiapo J. N. Andrews i teie mau mana‘o faufaa no nia i taua parau ra:—
GSAM 358Te mau parau a J. N. Andrews no nia i te oraraa e maitai ai te ea
GSAM 358.4“Te faarueraa i te mau maa atoa o te faaino i te tino, e te oraraa ma te haavî ia iho, i raro a‘e i te arata‘iraa a te haapiiraa maitai e te mana‘o haava i mua i te Atua, tei roto ïa i te mau mea faufaa roa no te ea maitai. E mau hiero to tatou tino no te Varua Mo‘a. Ia nehenehe tatou e faahanahana mau ia’na i roto i to tatou tino e to tatou varua, e mea titauhia roa ïa ia vai puai maitai te mau aravihi atoa o to tatou tino! Ia haamauruuruhia te Atua i te mea e te haamahitihitihia nei teie parau i mua i to tatou mau taata. Tei roto te ea e te puai i te mau mea faufaa roa no tatou, e e mea faufaa roa te reira no te feia o te ite i te mau ohipa rahi o te tau ati.”
GSAM 359.1Ua faaitoito to tatou mau orometua i te haapaoraa i te ea ia au i te Bibilia e te haavîraa ia iho a te Kerisetiano; e ere i roto ana‘e i te mau api o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau i paruruhia ai taua mau parau ra.
GSAM 359.2I te Amuiraa Rahi, i te 20 no Me 1866, ua horoahia teie haapiiraa na roto i te Vahine White (tei roto atoa te reira i te Iteraa papu numera 11):—
GSAM 359Ia faaineinehia te hoê fare ea
GSAM 359.3“Ua faaitehia mai ia‘u e e tia ia tatou ia faaineine i te hoê fare no te feia e mauiui nei, e no te feia e hinaaro e haapii e nafea ia haapa‘o i to ratou tino ia nehenehe ratou e paruru ia ratou i te ma‘i....
GSAM 359.4“Ia haere te feia ti‘aturi ore i te hoê fare i faataahia no te rapaau maitai i te ma‘i, e tei arata‘ihia e te mau taote, e mau taata haapaʻo i te Sabati hoi ratou, e tuu-roa-hia ratou i raro a‘e i te mana o te parau mau. Ia matau ratou i to tatou mau taata e i to tatou faaroo mau, e mou to ratou mana‘o ino i haava a‘ena ia tatou, e e tupu to ratou mana‘o maitai. Ma te tuuhia mai teie i raro a‘e i te mana o te parau mau, eita te tahi pae e fana‘o noa i te tamahanahanaraa i te mau paruparu o to ratou tino, e ite atoa râ ratou i te raau faaora no to ratou varua i ma‘ihia i te hara.
GSAM 359Te tohuraa i te mau hotu
GSAM 359.5“A maitai mai ai te ea o te feia ma‘i i te rapaauhia ma te paari, e a haamata ai ratou i te oaoa faahou i te oraraa, e tupu to ratou ti‘aturi i te feia i tauturu ia ora faahou ratou. Ua î to ratou aau i te mauruuru, e e farii ohie atu â ratou i te huero maitai o te parau mau; e i roto i te tahi mau aau e faaamuhia te reira, e tupu mai e e hotu mai no te hanahana o te Atua. Ia faaorahia te hoê noa a‘e o taua mau varua faufaa ra, e hau a‘e ïa to’na faufaa i te moni atoa e titauhia no te haamau i taua huru fare ra....
GSAM 359.6“Te tahi pae o te reva ma te ora faahou, aore ra ma te maitai roa a‘e, e riro ïa ei rave‘a no te faaite i to tatou faaroo i te mau vahi apî, e no te faateitei i te reva o te parau mau i te mau vahi e ore roa e nehenehe e tomo atu, ahiri aita i faaorehia na mua te mana‘o ino i roto i te feruriraa na roto i te faaearaa i rotopu i to tatou mau taata no te imi i te ea.”
GSAM 360.1Ua faaoti to tatou mau taata i putuputu mai, ma te hoê â reo i roto i te ma‘itiraa, e ia iritihia te hoê fare ea i Battle Creek aore ra i pihai iho, i te taime matamua e nehenehe ai. E ia vai taua fare ra i raro a‘e i te arata‘iraa rapaau a te Taote H. S. Lay, o tei farii a‘ena i te haapiiraa taote e o tei faaea hau atu i te hoê matahiti i roto i te hoê fare rapaau i te pae hitia o te râ, no te haapii i te mau rave‘a rapaau i te ma‘i ma te pape.
GSAM 360Ua hoohia mai te hoê fenua no te fare rapaau
GSAM 360.2I taua taime ra, e au te haamauraa i te hoê fare mai teie i te hoê ohipa rahi roa; e ahiri aita teie iteraa papu faaitoito no nia i te mau hotu e tupu mai, ua taere rii ïa te haamataraa i te ohipa. Aita râ i taere: tau mahana noa i muri a‘e i te hopea o te amuiraa, ua hoohia mai te fare nohoraa aano o te Haava Graves, e ta’na fenua e vau eka, o to’na ïa nohoraa nehenehe i te pae tooa o te râ o Battle Creek. Ua faati‘a-oioi-hia i pihai iho i teie fare te hoê tuhaa hau e piti tahua, ei mau piha hopuraa pape. I roto i teie mau fare i iritihia ai Te Fare tauiraa no te ea.
GSAM 360.3I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau no te 19 no Tiunu 1866, ua faataehia te aniraa matamua i te taatoaraa ia aufau i te mau tuhaa fatu o taua fare ra. I roto i taua numera ra o te vea, ua faaitehia e ua fafau a‘ena te mau ekalesia no Battle Creek, Michigan, e no Olcott, New York, i te aufau i te mau tuhaa fatu e $2,625 te faito, oia hoi 105 tuhaa e $25 te hoê. No te mea aita e ture i te Hau fenua no Michigan e nehenehe ai e haamau i te hoê taiete no te faatere i te mau fare ea, ua tuuhia te faufaa i te rima o te feia tiaau no te hoê tau, e tae noa ‘tu i te taime e nehenehe ai e haamau i te taiete ia au i te ture.
GSAM 360Ua haamatahia te hoê vea no te ea
GSAM 360.4I te 1 no Atete, ua haamata atoa te feia faatere i te nenei i te hoê vea no te ea i te mau ava‘e atoa, hoê ahuru ma ono api e te tapo‘i, mai te hoê buka iti ra te huru. Ua parauhia te reira Te Faaapīraa i te Ea. Te neneihia nei â teie vea i raro a‘e i te i‘oa Te Ea Maitai, e o te vea matamua ïa i teie nei no te ea i te ao atoa nei. Aita teie vea i faaite noa i te mau faaueraa no te ea e te haavîraa ia iho; ua riro atoa râ ei rave‘a faaite i te fare ea, o tei iritihia ma te mana no te farii i te feia ma‘i e te feia aufau i te nohoraa e te maa, i te 5 no Tetepa 1866. Teie ïa taua fare ra, ua hoohia, ua faaîhia i te mau tauihaa, e ua haamata te ohipa hou a pau ai e maha ava‘e mai te taime matamua i faahitihia ai te parau i to tatou mau taata. Ua fafauhia te moni e $11,000 no te mau tuhaa fatu, e ua aufau-a‘ena-hia te hoê tuhaa rahi o taua moni ra.
GSAM 361Ua haamauhia te hoê taiete rapaau
GSAM 361.1I te tau toetoe 1866-67, ua faati‘a te Apooraa faatupu ture no Michigan i te hoê ture e nehenehe ai e haamau i te hoê taiete no te faatere i te fare ea. I te 17 no Me 1867, ua ravehia teie taahiraa, ua fariihia te mau ture faatereraa, e ua tuuhia te mau fenua, te mau fare e te tahi atu mau faufaa i te rima o te mau tiaau i ma‘itihia ma te tano. Te faito taatoa o te moni i fafauhia no te mau tuhaa fatu e tae roa mai i taua mahana ra, e $26,100 ïa; e $18,264.87 o te reira tei aufauhia. E pupu taote e te feia tauturu aravihi to te fare ea, e ua fatata te mau fare i te î i te feia ma‘i. Ua farii a‘ena te tahi pae o ratou i to tatou faaroo, i te mea ua haapii ratou no nia ia tatou ei nunaa e no nia i te parau mau i muri a‘e i to ratou taeraa mai i te fare ea.
GSAM 361Te ahu e maitai ai te ea
GSAM 361.2I te mau tau atoa e i te mau fenua atoa, e ohie te aau natura i te pe‘e i te mana o teie nei ao, i to’na teoteo i te oraraa, i ta’na mau peu maamaa e te mau ahu auhia e te taata. Aita i taa ê te matahiti 1863 i roto i to tatou iho fenua, i te taime i faaitehia ai i te Vahine White te parau no te ea e te ahu. E itehia te reira i te hinaaro rahi o te mau vahine i te pe‘e i te peu i haapararehia, oia hoi te oomo i te mau tapearaa menemene i roto i te ahu; no to ratou rahi, e au te vahine e rave rahi i te hoê poihau i hurihia te ni‘a i raro, e te haere ra. Fatata i taua taime ra, ua haamatahia e piti atu huru ahu o tei haere roa i te faito au ore, e ua tupu te tauaparauraa rahi no te reira. Ma te faaite poto i teie mau huru ahu e nehenehe paha e faaineine i te taata taio ia taa maitai a‘e i te hoê iteraa papu i horoahia e te Vahine White no nia i te ahu, tei roto i Te mau Iteraa papu no te Ekalesia, numera 10.
GSAM 362Ua faahapahia te mau ahu i haere roa i te faito au ore
GSAM 362.1Te huru ahu matamua i haere roa i te faito au ore, o te mau ahu ïa e huti haere te tuhaa i muri i nia i te repo, mai te ahuru initi e tae i te afa iati aore ra hau atu i te roa, ia au i te hinaaro o te vahine e oomo ra. E pinepine teie mau tuhaa ahu i te vaiiho-noa-hia ia huti haere i nia i te repo, e ua pii te mau tane i taua mau ahu ra e ‘mau purumu no te mau purumu’. Te piti o te huru ahu, e taa ê roa ïa, e ua faahuru-noa-hia mai te ahu o te mau tane mai tei nehenehe. Ua fariihia teie huru ahu e te feia e pe‘e ra i te Paretenia Bloomer, no reira i parauhia ai e ‘te ahu Bloomer’. I te pae hopea, ua tauihia te i‘oa ei ‘Te Ahu Marite’. Ua faatupu te feia e turu ra i teie ahu i te mau amuiraa i tera e tera vahi, e e rave rahi to tatou mau tuahine o tei hinaaro e farii i te reira. Ua oomo iho â te tahi pae i te reira.
GSAM 362Te hoê iteraa papu no nia i te ahu
GSAM 362.2No nia i te mea i faaitehia i te Vahine White no te parau o te ahu, e faahiti atu vau i te tahi mau paratarafa no roto i te Iteraa papu numera 11:—
GSAM 362.3“O te nunaa haapao maitai o te Atua te maramarama o teie nei ao e te miti o te fenua, e e tia ia ratou ia haamana‘o tamau e mea faufaa to ratou mana i nia i te taata. Ahiri ratou e mono i te ahu roa roa i te ahu poto roa, e faaiti roa ïa ratou i to ratou mana. E fiu te feia ti‘aturi ore i te reira, e e hopoia hoi ta ratou ia rave i te maitai no taua feia ra e ia tutava i te aratai ia ratou i te Arenio a te Atua. E rave rahi haamaitairaa e nehenehe e ravehia i roto i te ahu o te mau vahine no te ea, ma te ore e faatupu i te hoê tauiraa rahi e fiu ai te taata e hi‘o mai ra.
GSAM 362Te ahu i tauihia no te maitai
GSAM 362.4“Eiaha roa te tino ia haapeahia e te mau ahu haavî tauupu e te mau ivi tohora. Ia aano maitai te ahu ia nehenehe te mahaha e te mafatu e rave maitai i ta raua ohipa. Ia tae te ahu i raro rii a‘e i te pae nia o te tiaa teitei, ia poto râ ia ore e tapea i te repo o te haerea taata e te purumu, ma te ore e titau ia hopoihia i nia e te rima. E tano atoa te hoê ahu poto a‘e i teie, e e mea au e te maitai no te ea o te mau vahine ia rave ratou i ta ratou mau ohipa i te fare, e no te feia iho â e titauhia ia rave rahi aore ra ia rave rii i te ohipa i rapae i te fare.
GSAM 363Ia tapo‘i-au-hia te tino taatoa i te ahu
GSAM 363.1“Noa ‘tu eaha te roa o te ahu, ia tapo‘i-maitai-hia to ratou mau avae mai to te mau tane. E nehenehe e na reira ma te oomo i te mau piripou e piti apa ahu, tei haapupuhia i te hoê taamu e tei tapeahia i te taparavae, aore ra i te piripou aano e haere e piri i raro; e ia navai to ratou roa ia tae i te tiaa. Ia na reira te mau avae e te mau taparavae i te tapo‘ihia, ua paruruhia ïa ratou i te mata‘i. Ia vai mahanahana e te au maitai te mau avae i roto i te ahu mahanahana, e faaauhia ïa te tereraa o te toto i te mau tuhaa atoa o te tino, e e vai viivii ore e te ora te toto, no te mea aita te reira e faatoetoehia e aita to’na tereraa natura na roto i te tino e tapeahia.”
GSAM 363.2Ua faaitehia te roa o teie ahu ei faito au e te maitai i ropu i te ahu e huti haere te tuhaa i muri i nia i te repo e te ahu Marite. Aita i parauhia e e faahepohia te hoê taata ia oomo i te reira, ia ore râ ratou ia pe‘e i te hoê haerea o te faaore i to ratou mana e o te faafiu i te feia e tia ia ratou ia tauturu. Aita i parauhia e e tia ia ratou ia tapo‘i i to ratou mau taparavae mai tei faaitehia i ǒ nei, e nehenehe râ e na reira. Mai te peu e e tupu taua fa ma te tahi atu rave‘a, mai te oomo i te mau ahu roa i raro a‘e i te ahu e te mau tapo‘i avae i rarahia ma te nira, e tuati maitai ïa te reira i taua iteraa papu ra.
GSAM 363E pae mea faufaa no te ahu e maitai ai te ea
GSAM 363.3E itehia e, i roto i te huru ahu i a‘ohia, e pae mea faufaa no te ahu e maitai ai te ea, oia hoi:—
GSAM 363.41. Te faarueraa i te mau ahu haavî tauupu e te mau mea atoa e haapea i te tauupu.
GSAM 363.52. Te faarueraa i te mau taamu atoa i te rima aore ra i te avae o te nehenehe e tapea i te tereraa tiamâ o te toto.
GSAM 364.13. Te tapo‘i-au-raa i te mau tuhaa atoa o te tino i te ahu, te mau avae e te mau taparavae iho â.
GSAM 364.24. Te tautau i te mau ahu vahine mai nia mai i te tapono, e eiaha roa e vaiiho ia tautau ratou i nia i te hope ma te mau taamu.
GSAM 364.35. Te roa o te ahu.
GSAM 364.4Te turuhia nei na mea matamua e maha e te mau taote maramarama atoa, e no te pae o te mea, ua faaruehia i teie nei te ahu e huti haere te tuhaa i muri i nia i te repo e te ahu poto roa atoa.
GSAM 364Te mau parau a te Vahine Jenness-Miller no nia i te ahu
GSAM 364.5I te matahiti 1890, i roto i te vea aivanaa roa a‘e no te ahu e maitai ai te ea i taua tau ra, ua a‘o te Vahine Jenness-Miller no New York i te mau vahine ia haapoto rii ratou i ta ratou mau ahu i tera e tera taime, ia ore te tauiraa ia tupu rahi roa i te taime hoê, e tae noa ‘tu i te faito e fatata i te pae nia o te tiaa teitei o te vahine,—o te roa mau ïa i a‘ohia i roto i te Iteraa papu numera 11.
GSAM 364Te haapapuraa a te Taote Trall
GSAM 364.6I te matahiti 1868, ua faanahohia ia haere mai te Taote R. T. Trall, no te Haapiiraa Teitei no te Rapaau ma te Haapa‘o i te Ea i Florence Heights, New Jersey, no te horoa i te hoê hepetoma haapiiraa i mua i to tatou mau orometua i Battle Creek, Michigan, i te hopea no Me. I te roaraa o taua haapiiraa ra, ua farii te Matahiapo White i te taote i to’na fare. Aita te Vahine White i haere i te mau haapiiraa, i te mea râ e e haere te taote i te mau mahana atoa na nia i te pereoo e te Matahiapo White e ta’na vahine e te Matahiapo J. N. Andrews, ua taa ia ratou e e faaroo oia i to’na mau mana‘o no nia i te haapaoraa i te ea, te ma‘i e to’na mau tumu, te mau mea e tupu i te mau raau rapaau, e te vai atu â. Ua paraparau noa oia i te mau mea i faaitehia ia’na i roto i te orama, aita râ oia i faaite i te tumu i noaa mai ai to’na ite. Ua parau te taote e te tuati ra te ite aivanaa no te rapaau i te mau mana‘o i faaitehia e ana. Ua parau mai te Matahiapo Andrews ia‘u e, i te hopea o te aparauraa i te piti o te mahana, ua ui te taote i te Vahine White i hea oia i farii ai i to’na parau tuite no te ite rapaau. Ua maere oia i te faarooraa e aita roa oia i haapii i teie mau mea, te faaite noa ra râ oia ia’na i te mau mea i faaitehia ia’na i Otsego, Michigan, i te 6 no Tiunu 1863. Ua haapapu oia ia’na e ua tuati roa to’na mau mana‘o atoa i te ite no te huru ohipa a te tino e te haapaoraa i te ea, e i nia i te mau parau e rave rahi, ua hohonu a‘e to te Vahine White ite i to te taote i noaa a‘enei. I muri a‘e fatata e pae mahana o taua mau tere e mau aparauraa ra, ua hinaaro te taote e ite no ǒ mai i te Matahiapo White no te aha oia i titau-manihini-hia ai ia faarue i ta’na haapiiraa teitei no te horoa i te mau haapiiraa i mua i te mau orometua i Battle Creek. Ua parau oia: ‘Ua ineine maitai te Vahine White, mai ia‘u atoa, no te horoa ia ratou i te haapiiraa e titauhia no te haapaoraa i te ea.’
GSAM 365Te farii nei te ite aivanaa no te rapaau
GSAM 365.1Ua vai ta’na mau papai e rave rahi no nia i te mau tuhaa rau o te haapaoraa i te ea i roto i te oraraa, i mua i te taata tau matahiti i teie nei, e ua haaputuhia e rave rahi o te reira i teie nei i roto i te hoê buka tei parauhia Te Haavîraa ia Iho a te Kerisetiano e te Haapaoraa i te Ea ia au i te Bibilia. Ua parau te tahi o te mau taote i haapii-maitai-roa-hia, i muri a‘e i te hi‘opoaraa maitai i teie mau papai, e te tuati roa ra te ite aivanaa no te rapaau i te reira. No’na râ, e ere teie mau papai i te hotu no te haapiiraa, e papa‘iraa noa râ i te mau mea i faaitehia ia’na e te Fatu i roto i te orama.
GSAM 365Te iteraa papu a te Taote Kellogg
GSAM 365.2Ei iteraa papu no te tuatiraa o te mau maimiraa o te ite aivanaa no te rapaau i te mau mea i faaitehia i roto i te orama i mua i te Vahine White i te matahiti 1863, e faahiti atu vau i te mau parau no roto mai i te omuaraa o Te Haavîraa ia Iho a te Kerisetiano, tei papa‘ihia e J. H. Kellogg, taote, o te faatere nei i te fare rapaau no Battle Creek, Michigan, tei roo i te ao atoa nei. Te parau nei oia:—
GSAM 365.3“1. I te taime matamua i matara mai ai te mau papai i faahitihia, fatata aita roa e haapa‘oraa i te parau no te ea, e ere noa i rotopu i te feia i faataehia ‘tu ai taua mau parau ra, i te ao taatoa atoa râ.
GSAM 365.4“2. Te feia iti i turu i te faufaaraa ia taui i te mau peu no te tino, ua haaparare atoa ïa ratou, apitihia i ta ratou parururaa i te mau faaueraa taui maitai mau, i te mau hape papu roa, e i te tahi mau taime, te mau hape faufau.
GSAM 366.1“3. Aita roa i te hoê vahi, e aita roa te hoê taata i faaite i te hoê haaputuraa parau mau no te haapaoraa i te ea, i faanaho-maitai-hia e te tuati te tahi i te tahi, aita e hape papu i roto, e tei au i te Bibilia e te mau faaueraa o te haapaoraa Kerisetiano.
GSAM 366.2“I roto i taua mau huru tupuraa ra i matara mai ai te mau papai i faahitihia. Aita te mau faaueraa i haapiihia i turuhia e te mana o te ite aivanaa; ua faaitehia râ ma te ohie e te afaro e te hoê vahine aita e faahua e ite aivanaa to’na, te parau nei râ e te papai nei oia ma te tauturu e te mana o te maramarama no ǒ mai i te Atua.
GSAM 366Ua mau te mau faaueraa i roto i te tamataraa
GSAM 366.3“Mea nafea teie mau faaueraa i faaitehia i roto i taua mau huru tupuraa taa ê ra, e taua mau parau faahiahia no nia i to ratou tumu ra, i te mau-maite-raa i te tamataraa a te tau e te mau mea i ite-mau-hia? E uiraa tano roa te reira. Tei roto to’na pahonoraa i te mau ohipa mau e nehenehe e hi‘opoahia e e haapapu-roa-hia.... Te mau faaueraa aita roa i haapa‘ohia aore ra i faaoohia a piti ahuru ma pae matahiti i teie nei, ua noaa marû noa ia ratou te ti‘aturi e te faaturaraa a te taata, e ua moe roa i te ao e aita ratou i fariihia mai teie i te mau taime atoa. Ua amui tamau mai te mau iteraa apî a te mau aivanaa e te mau faataaraa apî i te mau ohipa mau i matauhia a‘ena, i te tahi atu mau haapapuraa. E i teie nei, ua turu-puai-roa-hia te mau faaueraa atoa i paruruhia hau atu i te piti ahuru ma pae matahiti i teie nei e te mau haapapuraa no roto i te ite aivanaa.
GSAM 366Te haapapuraa e no ô mai i te Atua te mau orama
GSAM 366.4“E mea faahiahia mau teie, e e tapao papu no te maramarama e te arataʻiraa no ô mai i te Atua: i rotopu i te mau haapiiraa arepurepu e te patoi te tahi i te tahi, o tei parau e ua haamauhia ratou i nia i te ite aivanaa e te ite no roto mai i te ohipa, ua faahuru-ê-hia râ e te mau manaʻo haere roa i te hopea, e ua ore atura ratou e nehenehe e faatupu i te maitai no te rahi o te hape i anoihia i roto. E tia ia farii e e mea taa ê mau ia nehenehe te hoê taata, o te ore e parau e e ite aivanaa toʻna aore ra e haapiiraa teitei, e haaputuputu e e faanaho, mai roto mai i taua mau manaʻo arepurepu e te î i te hape ra a te tahi feia papai e te feruri i te mau parau no te ea, i te hoê amuiraa o te mau ture no te ea o tei au maitai te tahi i te tahi, tei ore e patoi te tahi i te tahi, e tei mau roa. Aita te mau aparauraa, te mau maimiraa, te mau iteraa apî e te mau mea i haapiihia i roto i na 25 matahiti i faaore i te hoê noa o teie mau ture; ua haapapu noa râ ratou i te mau haapiiraa i horoʻahia.” Ua tuuhia te mahana: “Battle Creek, Michigan, 1890.”
GSAM 367Te faarahiraa o te fare ea
GSAM 367.1I raro aʻe i te arataʻiraa a te taote J. H. Kellogg, o tei riro mai ei taote rahi no taua fare ra i te matahiti 1876, ua itehia e e rave rahi roa te feia e ani ra i te rapaauraa, e mea tia ia faarahi i te vahi i te tau tupu o 1877. I te matahiti 1876, ua tauihia te iʻoa o te fare, mai te Fare no te tauiraa no te ea, ei Fare faaearaa no te ea, te rapaauraa e te tâpûraa; e i te matahiti 1878, ua patuhia te hoê fare tumu apî.
GSAM 367.2E 136 x 46 avae te faito o taua fare ra, e e maha tahua i nia aʻe i te tahua raro i roto i te repo. Ua tamahanahanahia te fare taatoa e te mamaoa, e ua turamahia e te mori hau. Aita i maoro i muri aʻe i toʻna iritiraa, ua fatata i te î i te feia maʻi e te mau ratere.
GSAM 367.3E tae noa mai i taua tau ra, ua tupu ma te maere mau te mau mea i tohuhia i te matahiti 1866 i roto i te iteraa papu a Vahine White no nia i taua fare ra. E rave rahi ahururaa taata tei farii aʻena i te maramarama o te parau mau o teie nei tau; ua haamata ratou i te ite i teie feia i to ratou haereraa mai i te fare no te imi i te ea.
GSAM 367Te Fare faaearaa no te ea i te mataeinaa
GSAM 367.4I roto i Te mau Tapao o te Tau no te 22 no Novema 1877, ua faaite te taote M. G. Kellogg, taeae o J. H. Kellogg na te hoê noa metua, e ua noaa mai iaʻna te hoê fenua i te pae mouʻa o Howell, e piti ma te afa maire i te pae apatoerau hitia o te râ o St. Helena, i te mataeinaa no Napa, California. Ua fatata oia i te patu i te hoê fare e parauhia “Te Fare faaearaa no te ea i te mataeinaa”, i te hiti o Crystal Springs. I te tau toʻetoʻe o 1877-78 ua patuhia te hoê fare, e ua iritihia no te rapaau i te feia maʻi i te omuaraa o 1878. Mai te fare metua ra, te Fare faaearaa no te ea i Battle Creek, aita teie fare faaearaa no te ea i rahi noa mai, ua riro atoa râ ei vahi i arataʻihia ai e rave rahi roa taata ia ite e ia farii i te poroi.
GSAM 368Te Veʻa no te Ea o te Patifita
GSAM 368.1Ua riro te tau veavea o 1885 ei tau tupuraa rahi no te ohipa o te poroi a te toru o te melahi. I te 1 no Me, ua tuuhia te rapaauraa i te Fare faaearaa no te ea i te mataeinaa i St. Helena i raro aʻe i te arataʻiraa a te hoê taote i farii i te parau tuite au i te haapiiraa i titauhia. I te avaʻe Tiunu, ua haamata te neneiraa i te mau piti avaʻe atoa i Te Veʻa no te Ea o te Patifita e te Paruru i te Hitahita ore, e veʻa e 24 api, i raro aʻe i te hiʻopoʻaraa a Matahiapo J. H. Waggoner i te papairaa. Na teie mau ravea i horoʻa i te ora apî i te fare ea. Aita faahou te moni i ere mai te mau matahiti na mua aʻe; ua haamata râ te fare i te faaite i te mau matahiti atoa i te moni apî hau, ia oti te mau haamâuʻaraa, mai te $2,000 e tae atu i te $4,000 i te matahiti. I te matahiti i hope i Eperera 1891, ua hau atu taua moni apî hau ra i te $12,000.
GSAM 368.2I te putuputuraa a te Taiete no te Fare faaearaa no te ea i te mataeinaa i St. Helena, i te matahiti 1887, teie te parau i faaitehia no nia i te moni o te fare: i te 1 no Me 1885, e $5,322.76 noa te faufaa o te fare ia iritihia te mau tarahu atoa, oia hoi e $2,547.24 iti mai i te faufaa o te mau tuhaa taiete atoa i horoʻahia e tae roa i taua mahana ra. Te auraa, ua pau i te fare taana moni apî atoa e te $2,547.24 o taana moni tumu no te mau tuhaa taiete. I te 1 no Eperera 1887, e $21,372.64 te faufaa o te fare ia iritihia te mau tarahu atoa, oia hoi ua rahi mai te faufaa e $16,049.88 i roto i na avaʻe e piti ahuru ma toru. I roto i taua moni ra, ua hoo mai te taata i te mau tuhaa taiete e $5,280 te faufaa, e ua horoʻahia mai te mau ô i te fare e $2,497.60; no reira, no roto mai i te ohipa a te fare, e $8,272.28 te moni apî hau. I taua tau ra ua neneihia Te Veʻa no te Ea o te Patifita ei veʻa o te mau avaʻe atoa, e 32 api e te hoê tapoʻi, e ua itehia e ua hau roa toʻna faufaa i te faahaere i mua i te ohipa e te mau ture a te fare.
GSAM 369Te ohipa aroha
GSAM 369.1I roto i Te Misionare Rapaauraa no Tenuare 1891, ua parau te taote J. H. Kellogg no nia i te Fare faaearaa no te ea i Battle Creek:—
GSAM 369.2“Te faufaa o te rapaauraa i horoʻa-noa-hia na te feia veve i roto i na 25 matahiti o te oraraa o teie fare, ua hau roa ïa i te $100,000, e rave rahi taime te rahi i te moni tumu no te mau tuhaa taiete i tuuhia i te omuaraa.
GSAM 369.3“Taa ê atu i te ohipa aroha i faahitihia nei, ua tono teie fare i te feia orero, te feia tiaʻi maʻi, te mau orometua no te mau fare haapiiraa tunuraa maa, e te tahi atu feia i haapiihia no te mau huru ohipa misionare.”
GSAM 369Te hoê taparuraa no te mau otare
GSAM 369.4I te Amuiraa Rahi, i te 8 no Mati 1891, ua taparu uʻana te taote Kellogg no te mau otare. Ua parau oia: “Ua nominohia vau ei ‘tia no te taatoaraa’, e e riro vau ei tia no te feia aita to ratou e tia: te mau otare, o tei ore e taata no te haapao ia ratou.”
GSAM 369Te ô $30,000 a Vahine Haskell
GSAM 369.5I roto i Te Misionare i te Fenua Tumu no Tenuare 1892, ua faahitihia te hoê taparuraa uʻana no te moni e faatupu ai i te hoê fare no te mau tamarii otare. I roto i taua veʻa ra, ua papaihia te mau iʻoa o te feia tei fafau i te horoʻa i te moni no te fare, e $17,716 te taatoaraa. I te manaʻo o te feia e aratai ra i te opuaraa, e mea iti roa taua moni ra no taua ohipa rahi ra; no reira ua mataʻu ratou e e maoro te haamataraa o te ohipa. O Tei ite râ i te hopea mai te omuaraa mai, e Tei iaʻna ra te “mau puaatoro i nia i na mouʻa hoê tausani”, ua faanaho Oia i te mau mea e tupu ra, e i to te hoê vahine taoʻa rahi, aita oia i roto i to matou faaroo, o Vahine Caroline E. Haskell no Chicago, vahine ivi a Frederick Haskell, faarooraa i teie opuaraa ohipa aroha, ua horoʻa oioi oia i te $30,000 i te tomite patu fare. Teie anaʻe taana i titau: ia faaohipahia te moni taatoa no te patu i te hoê fare no te mau otare ia au i te mau opuaraa i faataahia aʻena; ia arataʻihia taua fare ra ma te aau matara e te horoʻa; e ia parauhia te fare, Te Fare Haamanaʻoraa Haskell, ei haamanaʻoraa i taana tane i pohe.
GSAM 370.1Ma te moni i horoʻahia mai, ua nehenehe te Taiete Misionare Rapaauraa e te Ohipa Aroha e patu e e iriti i taua fare ra no te mau otare i roto i te matahiti. Ua haamoʻahia taua fare ra i te 25 no Tenuare 1894. I te rahiraa o te tau mai taua mahana ra, te numera au noa o taua utuafare ra, oia hoi te mau otare, te feia tauturu e te mau orometua, hoê hanere ïa.
GSAM 370Te Fare Haamanaʻoraa James White
GSAM 370.2Taa ê atu i te haapaoraa e te faaamuraa i teie mau otare, e faatere atoa teie taiete i te hoê atu fare ohipa aroha, o Te Fare Haamanaʻoraa James White te iʻoa. I reira e haapaohia ai e e tamahanahanahia ai hau atu i te piti ahuru taata ruhiruhia e te fare ore.
GSAM 370Te mau misionare rapaauraa
GSAM 370.3I roto i teie huru ohipa, ua ravehia te hoê atu taahiraa itoito i mua i te haamataraahia te haapiiraa i te mau misionare rapaauraa. No te haapopou i teie tutavaraa no te faateitei i te huru o te huitaata, ua papai o Vahine White mai Preston, Auteraria, i te 16 no Tetepa 1892, e ua parau:—
GSAM 370.4“Te hinaaro nei au ia hoê hanere taata e haapiihia i te vahi hoê noa taata e haapiihia ra i teie nei. E tia ia na reira. E nehenehe te mau tane e te mau vahine e hau atu i te faufaa ei misionare rapaauraa i te misionare aita ta ratou e haapiiraa rapaauraa.”
GSAM 370.5Ua rahi roa mai te numera o te feia e pee ra i te haapiiraa no te faaineine ia ratou no te hoê oraraa taviniraa mai teie, mai te papairaahia te mau parau i nia aʻe nei.
GSAM 370Te tupuraa o te ohipa no te ea
GSAM 370.6I roto i Te Misionare Rapaauraa no Tenuare 1894, te vai ra te hoê parau poto o te faaite i te mau mea faahiahia no nia i te tupuraa o te ohipa no te ea. Teie te parau:
GSAM 371.1“Ua faanahohia te Fare no te tauiraa no te ea i te matahiti 1866.... Ua hoohia mai te hoê fare raau iti, e fare no te hoê utuafare i roto i te hoê vahi nehenehe e te maitai no te ea, i nia i te mau vahi teitei o Battle Creek, hoê o te mau oire e tupu ra i Michigan. E piti taote, e piti taata haapao i te hopuraa pape, hoê taata tiaʻi maʻi (aita i haapiihia), e toru aore ra e maha taata tauturu, hoê taata maʻi, e rave rahi roa mau fifi, e te hoê faaroo rahi i te tau i mua o te fare e te mau ture i haamauhia ai te reira: teie te omuaraa o te ohipa e vai nei i teie nei. Ua parauhia taua fare ra, Te Fare no te tauiraa no te ea.
GSAM 371.2“I te vahi i vai ai te fare iti matamua, te tiʻa nei i teie nei te hoê fare e 312 avae te roa e e 100 avae mai mua e tae roa i muri, e ono tahua te teitei. E nehenehe te reira e farii e toru hanere ratere, e ua tuuhia i roto te mau ravea atoa ta te ite aivanaa o teie nei tau e nehenehe e faaite mai no te haapao e no te faahoʻi i te ea o te feia maʻi. Hoê ahuru taote tei riro ei pupu taote, e e feia aravihi taa ê te rahiraa o ratou i roto i ta ratou iho tuhaa. Te feia tiaʻi maʻi e te tahi atu feia tauturu, e utuafare ïa hau atu i te toru hanere taata. Te feia e haere mai i te fare, no te mau tuhaa fenua atoa ïa o te Hau Amui no Marite, e e rave rahi atoa no te tahi atu mau fenua. E matara noa toʻna mau opani no te misionare, no te fenua nei aore ra no te fenua ê, no te mau amuiraa faaroo atoa; mea varavara roa e ore ai te hoê aore ra hau atu o teie mau ratere i roto i te utuafare.
GSAM 371Te fare maʻi o te Fare faaearaa no te ea
GSAM 371.3“Ua patuhia te fare maʻi i te matahiti 1888; e 100 x 60 avae toʻna faito, e e pae tahua te teitei. E toru o te mau tahua i nia e faaohipahia no te tuhaa tâpûraa o te Fare faaearaa no te ea, te mau piha no te feia maʻi e te mau piha amui no ratou. Te vai atoa nei i reira te mau piha toroa no te ohipa aroha a te fare. E piti ahuru fare iti tei haaputuputuhia ati aʻe; te tamahanahanahia ra te tahi o ratou e te mamaoa, e te turamahia ra e te uira mai te fare tumu. Ua î ratou i te feia maʻi aore ra te mau piahi. Ua faanahohia te hoê fare haapiiraa no te faaineine i te feia tiaʻi maʻi misionare rapaauraa i te 1 no Tiurai 1884. I roto i na avaʻe matamua e ono, e toru ahuru ma pae piahi tei tapaohia.”
GSAM 372Te parau tohu no te revaraa o te feia rave ohipa
GSAM 372.1No nia i te fare ea i St. Helena, California, ua parau o Vahine White i roto i te hoê rata i papaihia mai Tramelan, Helevetia, i te 6 no Fepuare 1887:—
GSAM 372.2“Ua parau te Atua e, ia haere te mau taata e taaihia ra i teie fare ma te haehaa e te auraro, ma te rave i to te Atua hinaaro, e ora te reira e e tupu i te ruperupe. E tonohia mai roto atu i te reira te mau misionare no te haamaitai ia vetahi ê i te maramarama ta te Atua i horoʻa ia ratou. Ma te varua o Iesu, e vavahi ratou i te mau idolo i te mau vahi teitei; e faaite ratou i te hape o te mau tiaturiraa faufaa ore, e e tanu ratou i te parau mau, te viivii ore e te moʻa i te vahi e poiherehia ra i teie nei te hape anaʻe, te haamâha i to ratou iho mau hinaaro, te hitahita e te ino.”
GSAM 372.3Te faahiti nei matou i teie mau parau, no te mea hoê â to ratou mana no te tahi atu mau fare mai teie.
GSAM 372Te manuïaraa i fafauhia no te ohipa no te ea
GSAM 372.4I roto i te hoê iteraa papu taa ê i horoʻahia i te ekalesia i te matahiti 1891, te taio nei tatou: “E vai te haamaitairaa a te Atua i nia i te mau tutavaraa atoa no te faaara i te anaanatae i te tauiraa no te ea; no te mea e hinaarohia te reira i te mau vahi atoa. E tia ia tupu te hoê faaara-faahou-raa no nia i teie parau; no te mea te opua nei te Atua e rave rahi ta Oia e faatupu na roto i teie ravea.”
GSAM 372Te Fare Haapiiraa Teitei Misionare Rapaauraa no Marite
GSAM 372.5Ua rahi rii noa te maramarama no nia i te huru rapaauraa maʻi ia au i te manaʻo tano, e tae roa i Tiunu 1895, i reira i titauhia ai te faanahoraa i te hoê fare haapiiraa no te rapaauraa. No te pahono i taua hinaaro ra, ua faanahohia Te Fare Haapiiraa Teitei Misionare Rapaauraa no Marite, ma te opuaraa taa ê ia haapiihia te mau taote no te rave i te ohipa i raro aʻe i te Taiete Misionare Rapaauraa e te Ohipa Aroha a te Mahana Hitu, Petania, i te fenua tumu e te mau fenua ê. Ua ravehia te mau oroa haamataraa i Battle Creek, i te 30 no Tetepa 1895, e ua iritihia te fare haapiiraa i te mahana i muri mai, te 1 no Atopa, ma te hoê piha e maha ahuru piahi.
GSAM 372.6I roto i te faaite a te fare haapiiraa teitei, te taio nei tatou:
GSAM 372.6“Ua haamauhia te fare haapiiraa teitei ei taiete i Chicago, i raro aʻe i te mau ture o te tuhaa fenua no Illinois. E au te hohonu e te taatoa o te haapiiraa i to te mau fare haapiiraa rapaauraa maitai roa aʻe i te Hau Amui no Marite. E horoʻahia te tahi tuhaa o te haapiiraa i Chicago, e te tahi tuhaa i Battle Creek, Michigan.”
GSAM 373.1No nia i te feia e faaineine ra no te ohipa misionare rapaauraa, te taio nei tatou i teie i roto i Te Misionare Rapaauraa no Atete 1895:
GSAM 373.1“Te numera o te feia tiaʻi maʻi e haapiihia nei i te Fare Haapiiraa no te feia tiaʻi maʻi o te Fare faaearaa no te ea i Battle Creek, ua hau atu ïa i te 250. Ua faataahia te hoê tiaraa ohipa na ratou tataitahi o tei aravihi aʻena no te rave i te ohipa misionare rapaauraa. Te titauhia nei te feia tiaʻi maʻi no te mau Motu o te Moana Apatoa, no Initia, no te mau Antilles, no Marite Apatoa, e piti ahuru ma pae aore ra e toru ahuru no te mau tuhaa fenua i te pae apatoa o te Hau Amui no Marite, e no to tatou mau oire rahi.”
GSAM 373Te tupuraa o te ohipa misionare rapaauraa
GSAM 373.2I te oroa horoʻaraa parau tuite no te piha o te feia tiaʻi maʻi misionare o te Fare faaearaa no te ea, i roto i te Tiahapa, i te 5 no Novema 1895, ua parau te taote Kellogg:—
GSAM 373.3“Ahuru ma piti matahiti i teie nei, i te hoê oroa mai teie, e piti taata tiaʻi maʻi tei farii i te parau tuite. I teie nei, te vai nei te hoê pupu e toru hanere e tae atu i te maha hanere taata tiaʻi maʻi. Te vai nei ahuru ma iva taote i te Fare faaearaa no te ea, e e piti ahuru ma piti i roto i te mau fare mai teie, o tei taaihia, te tahi ma te piri, te tahi ma te atea, i te Fare faaearaa no te ea, e tei raro aʻe i te hiʻopoʻaraa a te Taiete Misionare Rapaauraa e te Ohipa Aroha. E pae ahuru ma toru o to tatou feia tiaʻi maʻi tei roto i te mau fenua ê: i Tuete, i Mehiko tahito, i te Pae Tai Auro o Afirika, i Auteraria, i Afirika Apatoa, i Tanemata, i Initia, i Aotearoa, i Samoa e i Guiana Beretane. E ono ahuru ma toru piahi taote e haapiihia nei. E maha ahuru ma hoê o ratou i ô nei, e piti ahuru ma piti i te Fare Haapiiraa Tuatoru no Michigan e i te tahi atu mau fare haapiiraa. E piti ahuru ma piti taata tiaʻi maʻi e farii nei i ta ratou parau tuite i ô nei i teie pô; ua ineine roa ratou i te reva ei feia tiaʻi maʻi i haapapuhia to ratou aravihi.”
GSAM 373.4Ia hiʻopoa tatou i te tupuraa o to tatou mau fare ea e tae roa i te matahiti 1902, te ite nei tatou e te Fare faaearaa no te ea i Battle Creek, e toʻna fare haapiiraa teitei rapaauraa e toʻna fare haapiiraa no te feia tiaʻi maʻi, o te fare rahi roa aʻe ïa o taua huru ra i te ao nei e fatuhia ra e te Mahana Hitu, Petania.
GSAM 374Ua pau te mau fare tumu i te auahi
GSAM 374.1I te pô o te 18 no Fepuare 1902, ua pau i te auahi te fare tumu rahi e taana mau mauhaa maitai, e te fare maʻi aano. E maha hanere feia maʻi e te mau ratere i roto i te mau fare i taua taime ra; na roto râ i te mau tutavaraa itoito a te mau taote, te feia tiaʻi maʻi e te feia tauturu, e ma te parururaa taa ê a te Fatu, ua faahaerehia ratou paatoa i rapae i te mau fare ma te ore e pepe rahi.
GSAM 374Te Fare faaearaa no te ea apî
GSAM 374.2Ua patuhia te hoê atu fare i te vahi o te mau fare tahito, e mea rahi aʻe e te paari aʻe i te fare na mua. Ua tuuhia te ofai tihi o teie fare i te 12 no Me 1902, e ua haamoʻahia te fare i te 31 no Me 1903. Te parau nei te feia faatere no nia i te fare apî e “e mea paari e te vai-maoro-roa, ia au i te paari atoa e nehenehe e noaa i te hoê fare e patuhia i te auri, te ofai, te ofai tunuhia e te timâ.
GSAM 374.3“Te mau mauhaa o te fare, i roto i te mau tuhaa atoa, o te mau mea apî roa aʻe ïa, te taatoa roa aʻe, te viivii ore aʻe, te ohie roa aʻe ia faaohipa, e te paari roa aʻe e nehenehe e noaa. Te manaʻohia nei e, i teie nei ua oti roa, te horoʻa nei te Fare faaearaa no te ea i Battle Creek i te mau ravea e te mau maitai no te feia maʻi o te ore roa e hauhia e te tahi atu.
GSAM 374.4“Te opuaraa a te feia faatere o te fare, o te haaputuputu ïa i te vahi hoê, i raro aʻe i te mau huru maitai, i te mau ravea e te mau mauhaa apî atoa no te rapaau i te feia maʻi o tei fariihia i roto i te rapaauraa i niuhia i nia i te manaʻo tano, e ia faaohipahia taua mau ravea ra ma te haapao maitai e te maramarama.”
GSAM 374E rave rahi Fare faaearaa no te ea e haamauhia
GSAM 374.5Te maramarama i faaitehia mai i teie feia, oia hoi te hinaaro nei te Fatu ia vai e rave rahi fare faaearaa no te ea, e faito au noa to ratou rahi, i te mau vahi atoa o te ao nei, eiaha râ te tahi noa mau fare rahi roa. Te oaoa nei matou i te ite e ua haamatahia te iritiraa o te mau fare faaearaa no te ea iti i roto i te mau tuhaa rau o te ao nei, i roto iho â râ i na matahiti hopea hoê ahuru. I roto i Te Buka Matahiti a te Amuiraa Rahi no 1904, te vai ra te hoê tapura no teie mau fare iti aʻe, hau atu i te pae ahuru.
GSAM 375Te tapura o te mau Fare faaearaa no te ea
GSAM 375.1E mea anaanatae paha ia faatia i te mau mea i tupu e tae roa i te haamauraahia teie mau fare. No te iti râ o te vahi i roto i ta tatou buka, e tia ia tatou ia mauruuru noa i te hoê tapura o te mau fenua tei reira ratou, e to ratou numera i te mau fenua tataitahi. Te ite nei tatou i te Hau Amui no Marite, 35; Beretane Rahi, 3; Heremani, 1; Helevetia, 1; Tanemata, 1; Norevetia, 1; Tuete, 1; Afirika Apatoa, 1; Auteraria, 2; Aotearoa, 1; te Motu no Samoa, 1; Mehiko tahito, 1; Initia, 1; Tapone, 1.
GSAM 375Te tapura o te mau piha rapaauraa
GSAM 375.2Taa ê atu i teie mau fare faaearaa no te ea, te vai nei e piti ahuru ma piti piha rapaauraa: hoê ahuru ma hitu i roto i te Hau Amui no Marite; hoê i Iopa; hoê i Ierusalema, Paretetina; hoê i Guadalajara, Mehiko tahito; hoê i Kimberley, Afirika Apatoa; e hoê i Rockhampton, Auteraria. Taa ê atu i teie mau mea, te vai nei e piti ahuru ma ono fare tamaaraa maa tupu, i reira te taata e nehenehe ai e amu i te maa mâ e te maitai no te ea, e e farii atoa i te tahi haapiiraa, rahi aore ra iti, no nia i te huru oraraa tano.
GSAM 375.3Te faaite nei teie mau numera no nia i te haereraa i mua o te mau ture o te tauiraa no te ea e mea nafea te Fatu e nehenehe ai e “faatupu i te hoê ohipa rahi na roto i teie ravea”, mai tei tohuhia mai e te Atua i te matahiti 1866. Te faaite atoa nei ratou, mai tei faaitehia na mua i te matahiti 1863, e mea nafea “te mau ture o te tauiraa no te ea” e nehenehe ai e tauturu i te “faaineine i te hoê nunaa no te hopoihia i nia i te taeraa mai o te Fatu”. Ia rahi atura teie mau fare ea e hoê hanere taime, e ia faaoti oioi ratou i te ohipa i faataahia e i opuahia no ratou.
Notes
- 3 Ioane 2. ↩