Pene 21 — Te Rima Aratai i roto i te Ohipa
GSAM 322.1“E haapii atu vau ia oe, e faaite atu vau ia oe i te eʻa e haere ai oe.”1
GSAM 322.2Te taata e tiaturi i te Fatu ra, e ite tamau oia i to te Fatu aupururaa ia na. Te vai ra râ te mau taime e ite-papu-roa-hia teie aupururaa, mai te faaoraraa taa ê i te mau ino e te mau ati, tei itehia e tei ore i itehia, e te mau eʻa ta te Atua iho e iriti no te haaparareraa i ta na parau mau. O teie te mau mea e faatia-roa-hia i roto i teie pene.
GSAM 322Te orama matamua i Michigan
GSAM 322.3I te avaʻe Me 1853, ua haere te Matahiapo White e ta na vahine i Michigan. O te taime matamua ïa to raua haereraa i te pae tooa o te râ o Buffalo, N.Y. I te Sabati hopeʻa o Me, tei Tyrone raua, e i reira ua faaitehia i te Vahine White na roto i te orama te mau pupu taa ê o te mau taata haapaʻo i te Sabati i roto i taua tuhaa fenua ra, e te mau faaararaa no nia i te mau mana o te nehenehe e aro ia ratou. I te 2 no Tiunu, i Jackson, ua papai oia e vau api parau rarahi, no te faatia i te tahi o te mau mea i faaitehia ia na. Ua horoa mai oia iaʻu i te hoê papairaa o taua orama ra i papaihia i te penitara, ma te parau e e horoa vau ia na i te hoê papairaa maramarama maitai, i papaihia i te peni e te inita.
GSAM 322Te hoê vahine o tei parau e e moʻa oia
GSAM 322.4I roto i te tahi atu mau mea i faaitehia, ua faataahia te huru o te hoê vahine o tei imi i te tomo i roto i to matou mau taata. Ua parau oia e te faahua parau ra taua vahine ra e mea moʻa roa oia. Aita roa te Vahine White i farerei aenei ia na, e aita oia i ite i te tahi noa aʻe mea no nia ia na, maori râ tei faaitehia ia na i roto i teie orama. Ua faaite oia i ta taua vahine ra huru raveraa, e ua parau atoa e ia aʻohia oia, e faaite oia i te hoê huru mata faahua moʻa, e e parau, “Ua—ite—te—Fatu—i—toʻu—aau.” Ua parau oia e te ratere ra taua vahine ra na te fenua e te hoê taurearea, area ta na tane, e taata paari, tei te fare ïa e rave ra i te ohipa no te faaamu ia raua i roto i to raua haerea ino. Ua parau te Vahine White e ua faaite mai te Fatu ia na e “noa ˈtu te faahua moʻa o taua vahine ra, ua hara oia e taua taurearea ra i te ofatiraa i te hitu o te faaueraa.” Tei roto i taʻu pute te parau i papaihia no nia i teie ohipa, e ua tiai au ma te taiâ rii no te ite eaha to na hopeʻa.
GSAM 323Te putuputuraa i Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Ua faatupu matou i te mau putuputuraa i Jackson, Battle Creek, Bedford, e Hastings, e i muri iho ua tae matou i Vergennes, i te mataeinaa o Kent; i reira ïa taua vahine ra e ora ra. Ua tae matou i te fare e taoto ai matou i te po, i te 11 no Tiunu, hou rii te haamataraa o te Sabati. O te fare o te hoê Matahiapo White to matou faaearaa; e orometua oia na mua aʻe no te amuiraa faaroo Kerisetiano. No te mea e fenua teie no haamata-noa-hia aʻenei te taata i te noho, ua faaineinehia te hoê fare vairaa maa animara rahi, no patu-noa-hia aʻenei, e toru maile i mua aʻe, no ta matou mau putuputuraa. E mai tei itehia i muri iho, e piti atoa maile i te tahi pae aʻe o te vahi putuputuraa te fare o taua vahine i itehia i roto i te orama ra.
GSAM 323Te iteraa papu i te vahine itoito hape i te faaroo
GSAM 323.2I te 12 no Tiunu, i te hora 10:30 i te poipoi, ua putuputu matou i roto i te fare vairaa maa animara. Ua parahi te Vahine White i te hopeʻa aui o te paepae; ua parahi au i pihai iho ia na, e te Matahiapo Cornell i pihai iho iaʻu, e tei te pae atau o te paepae te Matahiapo White e paraparau ra. Ua paraparau oia fatata hoê ahuru ma pae minuti, ua tomo amui mai te hoê taata paari e te hoê taurearea, e ua parahi raua i nia i te parahiraa matamua, i pihai iho i te paepae. Ua apeehia raua e te hoê vahine teitei, rairai, e ereere to na iri, o tei parahi i pihai iho i te opani. I muri aʻe i te oreroraa poto a te Matahiapo White, ua tia mai te Vahine White e ua haamata i ta na mau parau ma te faahiti i te haapao maitai e tano i te mau orometua ia ore ratou ia faaino i te ohipa i tuuhia i roto i to ratou rima, ma te rave i teie irava: “Ia mâ outou o te amo i te mau farii a Iehova.” Ua parau oia e ere i te faanahoraa a te Atua ia pii i te hoê vahine ia ratere na te fenua e te hoê tane ê atu i ta na iho tane. I te pae hopeʻa, ua parau afaro oia e,
GSAM 323.2“Te parau ra taua vahine i parahi iho nei i pihai iho i te opani e na te Atua oia i pii ia poro. Te ratere ra oia e teie taurearea i parahi iho nei i mua i te paepae, area teie taata paari, ta na tane—ia aroha mai te Atua ia na!—te haa rahi ra oia i te fare no te imi i te moni ta raua e faaohipa nei no te faatupu i to raua ino. Te faahua parau ra oia e mea moʻa roa oia—ua haamoʻahia oia—tera râ, noa ˈtu to na faahua moʻa atoa, ua faaite mai te Atua iaʻu e ua hara oia e teie taurearea i te ofatiraa i te hitu o te faaueraa.”
GSAM 324.1Ua ite te feia atoa i reira e aita roa te Vahine White i ite aenei i teie mau taata e tae noa aʻera i to ratou tomoraa mai i roto i te fare vairaa maa animara. Na to na faataaraa ia ratou e ta na faaiteraa i to ratou huru, mai ta na i rave, i haaputapû i te manaʻo o te feia i reira, e ua faarahi i to ratou tiaturi e ua haapapu i to ratou faaroo i te mau orama.
GSAM 324Te mau parau i faahitihia mai tei tohuhia
GSAM 324.2A faaite ai te Vahine White i ta na iteraa papu, ua hiʻo te taata ma te taiâ i te Vahine Alcott, taua vahine i aʻohia ra, no te ite e nafea oia ia farii i te mau parau i faahitihia, e eaha ta na e rave e ta na e parau. Ahiri oia aita i hara i te mea i parihia ia na, e mea tano ia manaʻo e e tia mai oia e e patoi i taua mau parau atoa ra. Ahiri ua hara oia e ua ino roa, e nehenehe atoa oia e patoi i te mau parau atoa, noa ˈtu ua ite oia e e parau mau. Aita râ; ua rave mau oia i te mea ta te iteraa papu i parau e e rave oia ia aʻohia oia. Ua tia marû noa mai oia, a hiʻo noa ai te mata o te taata atoa ia na, e ma te faaite i te hoê huru mata faahua moʻa, ua parau marû noa oia e, “Ua—ite—te—Fatu—i—toʻu—aau,” e ua parahi faahou ma te ore e faahiti i te tahi atu parau. Ua parau mau oia i te mea ta te iteraa papu i parau e e parau oia, e hoê â atoa huru faahitiraa.
GSAM 325Ua fariihia te hara
GSAM 325.1E parau mau, ua ite te Atua i to raua aau, e ua ite atoa raua iho e ua hara raua i te mea i parihia; no te mea i muri iho ua parau taua taurearea ra ia Tane Gardner, te hoê taata no taua vahi ra o tei uiui maitai ia na no nia i taua ohipa ra, e, “E Tane Gardner, te mau parau a te Vahine White no nia ia maua, e parau mau roa ïa.” E taua vahine ra, i muri aʻe i to na parauraa i te Vahine Wilson, i Greenville, i te matahiti 1862, e “e ore oia e maia i te parau i te hoê noa aʻe parau ino no nia i te Tuahine White, o te itehia aʻe oia e te aro ra i te Atua,” ua farii oia e e parau mau tei faaitehia no nia ia na e taua taurearea ra.
GSAM 325Te pupu o Te Vea
GSAM 325.2I te tau auhune o 1853, ua amui mai te tahi feia au ore i Michigan e ua haamata i te nenei i te hoê vea tei piihia Te Vea o te Parau Mau. Mai te mea ra e te fa o taua vea ra e to na mau aratai, o te vavahiraa ïa e te faainoraa i te roo, e ere râ te paturaa. E rave rahi parau haavare i tuuhia i roto i to na mau api, o tei haafifi ia matou i roto i ta matou ohipa no te poroi. E no te mea o te taime matamua teie a farerei ai matou i te hoê aroraa huna ore mai teie, ua manaʻo matou e e hopoia na matou ia patoi i ta ratou mau parau faaino. Ua pau i te reira te taime e tano ia faaohipahia no te faahaere i mua i te parau mau i tuuhia i roto i to matou rima, e ua au maitai te reira i te mau opuaraa a Satani, o tei turai papu i teie patoiraa. Ua vai noa taua huru ra e tae noa aʻe i te ahiahi o te 20 no Tiunu 1855, i te hopeʻa-noa-raa o te hoê putuputuraa ta te Matahiapo White e ta na vahine, te Matahiapo Cottrell e o vau i faatupu i Oswego, N.Y. Ua haafifihia ta matou putuputuraa e te hoê taata o Lillis te iʻoa, o tei tomo mai e ua opere i taua mau parau faaino ra i rotopu i te taata. Ua faahiti-faahou-hia te uiraa e eaha ta matou hopoia no nia i teie ohipa. Te mau tutavaraa atoa i ravehia na mua aʻe no te pahono i ta ratou mau haavare, ua faatupu noa ïa i te tahi atu mau haavare ta ratou i hamani.
GSAM 325Aʻo e parau tohu
GSAM 325.3I roto i te hoê putuputuraa pure i taua ahiahi ra i te fare o John Place, i te oire no Oswego, ua horoahia i te Vahine White te hoê orama. Ua faaitehia ia na e ia tamau matou i ta matou ohipa, i te pororaa i te parau mau, ma te ore e haapao i te mau taata mai “te pupu o Te Vea,” e aro ratou ia ratou iho, e e mou ta ratou vea; e ia tupu te reira, e ite matou e ua tataipiti te rahiraa o to matou mau taata. Ma te tiaturi e no ô mai i te Fatu teie iteraa papu, ua haamata oioi matou i te rave mai tei parauhia.
GSAM 326Te parariraa o te pupu e te vea o Te Vea
GSAM 326.1Ua haere oioi te ohipa o te parau mau i mua, area “te pupu o Te Vea,” ua tupu te fifi i rotopu ia ratou iho. I roto i te hoê taime poto, ua purara taua pupu ra, e rave rahi o to ratou mau aratai i faarue i te Sabati. Aita i maoro, ua faaea ta ratou vea no te mea aita e turu faahou, e te taata o tei riro ei taata faatere i taua vea ra no te hoê tau, ua fariu atu i te haapiiraa i te fare haapiiraa. Aita râ oia i haapii na mua i te faatere ia na iho, e ua ore roa oia e nehenehe e faatere i ta na mau piahi. A tamata ai oia i te faatitiaifaro i te hoê tamaroa i roto i ta na fare haapiiraa, ua huti mai oia i te hoê pupuhi poto e na pere e rave rahi. Ua taʻi rii noa te pupuhi, aita râ i pahu. No te ape i te haapoheraahia e te nahoa taata, ua tia ia na ia horo i te po i Canada.
GSAM 326Te faahopeʻaraa no te ohipa o te Taeraa mai
GSAM 326.2I taua taime ra, ua hau aʻe te au maite e te hoêraa i rotopu i to matou mau taata i tei itehia i te mau tau atoa na mua aʻe; e a ravehia ai te mau tutavaraa no te haaparare i te poroi, ua matara mai te eʻa i te mau pae atoa.
GSAM 326.3I roto i te numera 10, buka 11, o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau, i te 14 no Tenuare 1858, ua parau te taata faatere i te vea no nia i te hopeʻa o te ohipa a Te Vea e: “I te taime o te au-ore-raa, a tutavahia ai i te vavahi i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau, e $700 noa te faufaa o te mau taoʻa a te ekalesia i te piha ohiparaa. Mai reira mai, ua maraa te reira i te $5,000. I taua tau ra, fatata hoê tausani taata e aufau ra no te farii i te vea; i teie nei, e piti tausani, hau atu â i te hoê tapura huru rahi o te feia e farii i te vea ma te aufau ore.”
GSAM 326.4Ua tae mai matou i te tau (1858) i amahamaha e i purara ai “te pupu o Te Vea,” e i ore roa ai Te Vea; no reira, e auraa rahi to te mau numera i faahitihia i nia nei. Mai te rahiraa o te feia e aufau no te farii i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau i tataipiti roa, ua hau atu atoa te rahiraa o te feia faaroo i te tataipiti. Na reira i tupu ai te parau tohu i faaitehia na roto i te Vahine White i Tiunu 1855.
GSAM 327Te manaʻo matamua no te mau putuputuraa i te tiahapa
GSAM 327.1I te mau mahana matamua o te poroi, e peu na matou ia faatupu i te mau putuputuraa i roto i te mau fare haapiiraa ia ore e noaa mai te hoê vahi maitai aʻe. I te hoê taime, i roto i te hoê fare mai te reira, ua putuputu mai te taata e rave rahi roa e e ore ratou e o i roto e piti fare haapiiraa mai te rahi o taua fare ra. Ia faaroo te taata atoa ia na, ua tia te taata orero i te hoê haamaramarama matara e ua paraparau i te feia i roto i te fare e i te hoê nahoa rahi aʻe i parahi i roto i ta ratou mau pereoo e i nia i te aihere. Na te iteraa i teie amuiraa rahi i faatupu i te manaʻo ia faatupu i te mau putuputuraa i te tiahapa.
GSAM 327Te putuputuraa matamua i te tiahapa i Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2No reira, i te 22 no Me 1854, ua faaoti te Matahiapo James White e te tahi atu mau taata i amui no te feruri, e e faanahoraa e nehenehe e ravehia te faaohiparaa i te mau tiahapa no te mau putuputuraa. I taua tau ra, mea varavara roa te mau tiahapa rarahi i te faaohipahia no te tahi atu mau mea ê atu i te mau hautiraa i roto i te aua, te mau faaiteiteraa animara e te tahi atu mau faaiteiteraa huru rau. O Michigan te tuhaa fenua matamua i tamata ai te mau Petania Mahana Hitu i taua huru raveraa ohipa ra. Ua haamata te putuputuraa matamua i te tiahapa i Battle Creek, i te 10 no Tiunu 1854. I teie nei tau, ua riro teie huru faatupuraa putuputuraa i te tau veavea ei ohipa rahi roa.
GSAM 327Te manaʻo no te mau amuiraa i te puhapa
GSAM 327.3I te matahiti 1868, ua ravehia te tahi atu taahiraa no te haere puai i mua. Ua feruri-maitai-hia te tano o te faatupuraa i te mau amuiraa i te puhapa, e ua faaotihia e e ravea maitai roa teie no te fariiraa i te mau putuputuraa rahi o to matou mau taata i te mau amuiraa rahi. Ma te hoê tiahapa rahi no te mau haamoriraa a te taatoaraa e te mau tiahapa utuafare naʻinaʻi aʻe, e nehenehe te taata e faaea ma te au, e na reira ratou e faaea ai e rave rahi mahana ma te maitai, no te aʻo e te haamoriraa.
GSAM 328Te amuiraa matamua i te puhapa i Wright, Mich.
GSAM 328.1Ua faatupuhia te amuiraa matamua i te puhapa i Wright, Mich., i te 1-7 no Tetepa 1868. Ua rahi roa teie mau amuiraa rahi faufaa o to matou mau taata, e hau atu i te pae ahuru amuiraa i te puhapa e faatupuhia nei i te mau matahiti atoa i te mau tuhaa taa ê o te mau fenua e ravehia nei te ohipa. E faatupuhia teie mau amuiraa i te puhapa, eiaha i Amerika anaʻe, i Europa atoa râ, Auteraria, Niu Tireni, e Afirika Apatoa.
GSAM 328.2Te amuiraa rahi roa aʻe o teie huru i faatupuhia e to matou mau taata, i te matahiti 1893 ïa, i Lansing, Mich. I taua amuiraa rahi ra, e 3,400 taata tei noho i roto hau atu i te 500 tiahapa utuafare. Hau atu i te 150,000 iati ahu tiahapa i faaohipahia no te hamaniraa i te mau tiahapa taa ê i roto i taua puhapa ra.
GSAM 328Te faaoraraa i te hoê ati pereoo auahi
GSAM 328.3I te mahana i muri aʻe i te faaotiraa ia hoo i ta matou tiahapa matamua e 60 avae (te 23 no Me 1854), e haere te Matahiapo White e ta na vahine, tei Jackson, Mich., i taua taime ra, i to raua tere i Wisconsin, i reira raua e rave ai i te ohipa no te hoê tau. Ua faaea matou i muri aʻe i te avatea i te fare o D. R. Palmer, e ere i te mea atea i te vahi faearaa pereoo auahi. E rave rahi taime i taua tau i muri aʻe i te avatea ra, ua parau te Matahiapo White e, “E manaʻo ê toʻu no nia i te haamataraa i teie tere; tera râ, e Ellen, e farereiraa ta taua i faataʻa, e e tia ia taua ia haere. Ahiri aita taʻu e farereiraa i faataʻa, e ore au e haere i teie po.”
GSAM 328.4A po mai ai, ua fatata te hora e tae mai ai te pereoo auahi, ua rave matou i te hoê taime pure. Mai te mea ra e ua arataihia matou paatoa ia pure no te parururaa i te Matahiapo White e ta na vahine i nia i teie tere. A tia ai matou, ua faaite te Matahiapo White i to na faaroo e e aupuru e e paruru te Fatu ia raua.
GSAM 328.5I te hora vau, ua haere au e o raua i te pereoo auahi no te tauturu ia raua ia imi i te mau parahiraa e ia faanaho i ta raua mau puohu taoʻa. Ua tomo matou i roto i te hoê pereoo e mau tua parahiraa teitei to roto, tei piihia i taua tau ra e “pereoo taotoraa.” Ua parau te Vahine White e, “E James, e ore au e nehenehe e faaea i roto i teie pereoo; e tia iaʻu ia haere i rapae.” Ua tauturu au ia raua ia noaa mai te hoê parahiraa i ropu i te pereoo i muri iho. Ua parahi te Vahine White ma ta na mau puohu taoʻa i nia i to na turi, ua parau râ oia e, “Aita vau e hau nei i roto i teie pereoo auahi.” Ua taʻi te oe, e i muri aʻe i toʻu parauraa oioi ia raua e “A haere râ,” ua haere oioi au i te fare o Cyrenius Smith no te taoto i taua po ra.
GSAM 329.1Fatata i te hora ahuru, ua maere roa matou paatoa i te faarooraa i te Matahiapo White e patoto mai ra i te opani ia tomo mai oia; ua manaʻo hoi matou e ua atea roa oia i nia i te eʻa i Chicago. Ua parau oia e ua mairi te pereoo auahi i rapae i te auri e toru maile i te pae tooa o te râ o Jackson; e ua parari roa te pae rahi o te mau pereoo, e te matini atoa. Noa ˈtu râ e ua pohe te tahi mau taata, ua ora mai oia e te Vahine White ma te ore roa e pepe. Ua noaa oioi ia na te hoê puaahorofenua e te hoê pereoo, e ua haere oia e o Abram Dodge e tii i te Vahine White. Ua amo te Matahiapo ia na i roto i to na na rima i te hoê atearaa, na nia i te fenua repo vari e te rari, e na roto i te hoê pape rii, e tae atu i te hoê vahi paruruhia, i te atea i te vahi o te ati.
GSAM 329.2I te poipoi roa i te mahana i muri iho, ua haere au e o Tane Dodge e hiʻo i te mau mea parari. I te hoê vahi e haere tiʻa ore ai te eʻa na nia i te auri, ua tarava te hoê puaatoro i nia iho i te auri no te faafaaea. Aita to te matini e auri turai puaatoro i mua, e no reira, i to na tairiraa i taua animara ra, ua hurihia oia i rapae i te auri i te pae aui. I te aueueraa matamua, i to te matini tairiraa i te repo, ua ouʻa roa te pereoo hopoia, e vai ra i roto te afata buka a te Matahiapo White, i rapae i te auri, e aita roa i ino. I taua iho taime ra, ua matara te pereoo horopatete hopeʻa i te tahi atu mau pereoo ma te tauturu ore a te taata, e ua faaea hau noa i nia i te auri. Ua haere noa te matini e to na pereoo afata vahie e pape na nia i te repo i rapae i te auri, e ono aore ra e vau faito raau te atea, e ua tairi te matini i te hoê tumu raau oki tei tâpûhia, fatata e toru avae te aano. No te puai o te mau pereoo e haere ra, ua huri te matini e ua faararo te niaraa, e ua fariu te hopeʻa o te pereoo afata vahie e pape e ua tarava na nia i te auri. Ua haere noa mai te pae rahi o te mau pereoo ma to ratou puai atoa, e ua tairi i taua matini parari ra; ua tupu ihora te piti o te aueueraa. Te pereoo matamua i tairi i te matini, o te pereoo hopoia vitiviti ïa, o tei parari roa ei raau vahie rii. Ua riro oia e te mau mea atoa i roto ei pueraa ota i nia e ati aʻe i te pereoo afata vahie e pape. To muri mai, o te pereoo horopatete no te piti o te pupu, hoê ahuru ma vau taata i roto; hoê tei pohe, e ua pepe te toea atoa, te tahi mea iti, te tahi mea rahi. Ua vahi-piti-hia teie pereoo e te pereoo taotoraa o tei tomo atu na roto ia na. Ua parari te pae mua o te pereoo taotoraa, e ua parari roa te parahiraa i ore ai te Vahine White i hinaaro e faaea.
GSAM 330Te haapapuraa o te faaoraraa a te Atua
GSAM 330.1A hiʻo ai matou i te mau mea parari, e i muri iho i te pereoo i parahi ai te Matahiapo White e ta na vahine i te taime o te ati, e tia hau noa ra o oia anaʻe, fatata hoê ahuru ma pae faito raau te atea i te mau mea parari, ua manaʻo matou i roto i to matou aau e ua faaroo te Atua i te pure; e o vai te ite e aita anei oia i tono i ta na melahi ia tatara i taua pereoo ra, ia ora mai ta na mau tavini ma te pepe ore? Ua puai roa aʻe teie manaʻo i roto ia matou i to te taata haapaʻo tapeʻaraa pereoo parauraa e e ere na na i tatara, e aita atoa e taata i nia i te paepae i te taime i tupu ai te reira. Ua parau oia e e mea ite-ore-hia e ana e te mau taata rave ohipa atoa o te pereoo auahi e nafea te reira i te tupuraa. E te mea maere roa aʻe no ratou, aita te fifi tuatiraa e te pine i parari, e te vai ra te pine e to na fifi i nia i te paepae o te pereoo parari, mai te mea ra e ua tuuhia i reira e te hoê rima haapao maitai.
GSAM 330.2I te ahiahi o te 24, ua oti i te tatara i te rahiraa o te mau ota i nia i te auri e ua haere faahou te mau pereoo auahi mai tei matauhia. Ua tomo faahou te Matahiapo White e te Vahine White i roto i te mau pereoo, e ua tae ma te hau i ta raua farereiraa i faataʻahia i Wisconsin.
GSAM 330Ua aʻohia te feia patoi
GSAM 330.3E ere te haereraa atoa o Iseraela i tahito ra i te mea ohie. E mau enemi to ratou i rapae, o tei imi i te haafifi i to ratou haereraa i mua i te mau taahiraa atoa. Te “nahoa taata anoʻi” e te feia aita i pûpû ia ratou i te Atua i roto i te puhapa, ua riro ïa ei mau mauhaa ineine, e na roto ia ratou i imi ai Satani i te faatupu i te mauruuru ore, te tamaʻi, te amuamu e te orure hau. Tei nia te rima faatupu maitai o te Atua i te feia tiaturi, e ua noaa te re i ta ratou mau tutavaraa; na te reira i haapapu e ua noaa i teie nunaa te maitai i mua i to na aro—e na te rima o te Fatu ratou i aratai.
GSAM 331.1Mai te reira atoa i te omuaraa e te haereraa i mua o te poroi a te toru o te melahi; aita i haere i mua no te mea e mau mea au i te aau natura o te taata te mau parau mau i faaitehia. Area râ, te tumu mau o te poroi—te Sabati o te Fatu—e patoi ïa i te mau maitai imi-noa-ia-na-iho e te mau maitai o teie nei ao, e e faataa ê i te feia e haapao i te reira i te mau ohipa a te ao e piti mahana i roto i te hepetoma. Ua farerei te ohipa o te parau mau o teie nei tau i to na mau enemi i rapae, tei faaoti e tei tamau maite i ta ratou mau tutavaraa ia haamou i te ohipa. No nia ia ratou, e nehenehe e parauhia i te mau parau a te papai taramo e: “Ahiri e ere o Iehova tei to tatou pae, ia parau Iseraela i teie nei; ahiri e ere o Iehova tei to tatou pae, i te tia-aroraa mai te taata ia tatou; ua horomii ora ïa ratou ia tatou, i te ura mai to ratou riri ia tatou.”2
GSAM 331.2I tera e tera taime, ua tia mai i rotopu ia matou te mau taata imi-noa-ia-ratou-iho e te mauruuru ore, ma te faaite i te mau mea rarahi e tupu ia faatupuhia ta ratou mau opuaraa; tera râ, mai te auahi rii haere noa i nia i te repo vari, ua pohe aenei to ratou mau mori e mea maoro. I taua taime atoa ra, ua haere papu e te tamau noa te ohipa o te parau mau o teie nei tau e ati noa aʻe teie nei ao, ma te rahi noa aʻe to na papuraa e to na puai i te mau taahiraa atoa i mua.
GSAM 331Na Matahiapo Stephenson e Hall
GSAM 331.3I te tau veavea o 1855, ua tamata na Matahiapo Stephenson e Hall i te faatupu i te hoê orureraa i roto i te tuhaa fenua o Wisconsin. Ua ite maitai te mau taeae aratai e ua hinaaro raua e hiʻopoʻa i te tahi atu mau parau atoa o to tatou faaroo ia au i ta raua haapiiraa no te ‘Tau e Haere Mai’. Ua hinaaro roa raua ia haapiihia te Mahana Hitu, Petania i te parau o te hoê tau tamataraa i muri aʻe i te Taeraa mai piti o te Mesia.
GSAM 331Te hoê parau tohu no raua
GSAM 331.4I te 20 no Novema 1855, ua horoʻahia ia Vahine White te hoê orama no ta raua haerea, e teie parau tohu no to raua hopeʻa: ‘E te taata paruparu, te manaʻo ra anei oe e e nehenehe ta oe e tapeʻa i te ohipa a te Atua? E te taata paruparu, hoê noa paʻiraa a toʻna manimani rima, e nehenehe ïa oe e marua i raro. E vaiiho oia ia oe no te hoê noa taime poto.’
GSAM 332.1Ua parau to tatou mau enemi e ua faaite teie orama e e fatata teie na taata i te pohe, e no te mea ua ora raua e rave rahi matahiti i muri iho, aita ïa te orama i tupu. Aita roa e parau i roto i te orama no to raua poheraa. Ua faaitehia raua ei mau taata e imi ra i te tapeʻa i te ohipa o te poroi a te toru o te melahi. Ua faaitehia ia raua te ohie no te Atua ia tapeʻa ia raua, e ua amuihia teie parau: ‘E vaiiho oia ia oe no te hoê noa taime poto.’ Eaha ta raua i rave? Aita ta raua aroraa i manuïa mai ta raua i tiaturi; mai te mea ra ua vaiihohia raua ia hahaere noa i roto i te pouri. I roto i te tahi mau hepetoma, ua faarue roa raua i te Sabati e ua huri aʻe e patoi atu. Ua tiaturi raua e faatia i te hoê pupu no te ‘Tau e Haere Mai’, e na raua iho e aratai. Aita râ te reira i tupu; na roto i te faarueraa i te Sabati, ua ere roa raua i to raua mana i nia i to tatou mau taata. Na ta raua iho haerea i faaore roa i ta raua opuaraa matamua. Ua parau to tatou mau taata: ‘E parau mau, ua “vaiiho noa te Atua ia raua no te hoê taime poto”.’
GSAM 332Te hoê hopeʻa oto o te oraraa
GSAM 332.2No nia i te hopeʻa o teie na taata e piti, e mea maitai paha ia faaite i te tahi mau parau no to raua ati oto. Na to raua iho mau taeae, te feia e tiaturi ra i te ‘Tau e Haere Mai’, i faaite i teie mau parau; ua amui raua i taua feia ra i muri aʻe i to raua faarueraa i te Sabati. E 37 matahiti i teie nei, ua maʻi rii te feruriraa o Tane Hall (no te mǎrûraa o te roro). Te tumu o taua huru ra, o te ereraa ïa i te hoê tuhaa rahi o taʻna mau faufaa no te haavare a vetahi ê. Ua tiaturi oia i te hoê manaʻo hape, e mai te peu e haere oia i rapae i te fare, e parahurahu oia, aore ra e topa parahurahu i nia i te repo. Aita oia e hamani ino ia vetahi ê; no teie râ mau matahiti roa, aita roa oia i tia faahou no te hoê noa aʻe ohipa orometua.3
GSAM 332.3Ua pohe te Matahiapo Stephenson fatata e 16 matahiti i teie nei. E rave rahi matahiti hou toʻna poheraa, ua maʻi toʻna feruriraa (ua maamaa oia), aita râ oia i riro ei ati no vetahi ê. Hou oia a riro ai mai te reira, ua manaʻo oia e ua tiamâ oia i raro aʻe i taʻna haapiiraa e aita e ture. Ua faarue oia i taʻna iho vahine, e vahine aita roa e parau faahapa i nia i toʻna viivii ore (ua nehenehe noa oia e tatara i to raua faaipoiporaa na roto i te rave i te hoê taata paruru haavare), e ua faaipoipo i te tahi atu vahine apî roa aʻe i taʻna vahine matamua. E ofatiraa rahi roa teie i te haerea tia, no reira toʻna iho mau taeae no te ‘Tau e Haere Mai’ i ore ai e farii i taʻna haerea, e aita ratou i faatia faahou iaʻna ia poro no ratou.
GSAM 333.1Te faaite ra te mau parau a to raua iho mau taeae no nia i te mau mahana hopeʻa o teie na taata i te aroha hohonu roa. E mau parau mau râ teie, aita i faanehenehehia, e te faaitehia nei ma te inoino ore e te manaʻo ino ore. I teie nei, te vaiiho nei matou i ta tatou mau taata taio ia faaoti iho i to ratou manaʻo no nia i te tupuraa i te pae tino o te iteraa papu.
GSAM 333Ua farii te Matahiapo J. H. Waggoner i te poroi
GSAM 333.2I te matahiti 1852, ua farii te Matahiapo J. H. Waggoner i te parau mau o teie nei tau. Naʻna i aratai na i te hoê vea no te hoê mataeinaa i Wisconsin. I te matahiti i muri iho, ua horoʻa roa oia iaʻna iho no te ohipa orometua. I te matahiti 1857, ua papaʻi oia e piti buka iti faufaa roa, fatata e 200 api te buka hoê. Te iʻoa o te matamua, Te Huru e te Arataʻiraa o te Haamoriraa i te mau Varua i Teie Tau; e to te piti, Te Faaoreraa i te Haapiiraa o te Tau e Haere Mai. Aita te buka matamua i faaora noa i te taata e rave rahi ia ore ratou ia topa i roto i taua marei ra a Satani. Ma te haamaitairaa a te Atua, ua faaara atoa te reira i te mata o te taata e rave rahi o tei ore i ite eaha to ratou manaʻo no teie mau faaiteraa o teie tau.
GSAM 333.3Taʻna buka Te Faaoreraa i te Haapiiraa o te Tau e Haere Mai, e faaiteraa papu roa ïa i te mau haapiiraa hape no te tau tamataraa no te feia hara i muri aʻe i te Taeraa mai piti o to tatou Fatu. No te papu roa o te faaoreraa i taua haapiiraa ra, aita noa te reira i pahonohia, aita atoa matou i ite aenei i te hoê noa tamataraa i te pahono atu. Te faaite ra te buka ma te maramarama e te poto i te tiaraa o te Mesia ei tahuʻa i nia i te terono o toʻna Metua (taʻna ohipa tahuʻa ia au ia Melehizedeka) i roto i teie tau, e i te tiaraa taʻna e rave i nia i toʻna iho terono i roto i toʻna basileia mure ore a muri atu. Eita te hoê ohipa tahuʻa arai e amuihia i taua terono ra.
GSAM 334.1I muri aʻe, ua papaʻi te Matahiapo Waggoner i te toru o te buka iti, mai te hoê â te rahi, tei piihia Te Taraehara i te Maramarama o te Feruriraa e te Heheuraa. Fatata i te matahiti 1884, ua hiʻopoʻa-faahou-hia e ua faarahihia teie buka, e ua riro ei buka fatata e 400 api. E haamaramaramaraa poto e te papu te reira no nia i te tumu parau i faaitehia e toʻna iʻoa.
GSAM 334.2Mai taua tau ra, ua amui piri oia i te ohipa neneiraa, ei taata papaʻi e ei taata faanaho i te mau papaʻiraa. Ua tamau atoa oia i taʻna ohipa orometua, e ua faaea oia i Europa i roto i toʻna mau matahiti hopeʻa.
GSAM 334.3I te 17 no Eperera 1889, ua pohe taue oia i Basel, Switzerland, i muri iti noa aʻe i te faaotiraa i taʻna buka hopeʻa, Mai Edene e tae atu i Edene. I te mahana 16, ua papaʻi oia i te mahana taatoa, e ua tuu i teie parau i roto i taʻna buka papaʻiraa no te mahana tataitahi: ‘Ua rave i te hoê mahana ohipa teimaha.’ No roto mai i te faatiaraa a te mau taeae no Europa no toʻna huru, ua noaa mai teie mau parau:—
GSAM 334.4‘I te poʻipoʻi o te mahana 17, fatata i te hora pae e te afa, ua topa pohe oia i roto i toʻna fare tunuraa maa, aita e tapao i faaara mai hou, no te faaea o toʻna mafatu. Ua ohipa puai roa oia no te faaoti i te neneiraa reo Beretane o taʻna buka apî. Ua opua oia e reva i Lonedona i te mahana matamua o te hepetoma i muri iho, no te tauturu i te ohipa i reira, hou oia a hoʻi atu ai i Marite i te tau veavea e haere mai ra.’
GSAM 334.5Mai te matahiti 1854, ua vai tamau te Matahiapo Waggoner i mua i te aro o te taata ei taata paruru tuiroo i te parau mau, na roto i te pororaa e na roto i te neneiraa. I toʻna poheraa, ua fatata oia i te 69 matahiti. Ua tanuhia oia i Basel, i te 20 no Eperera. Ua pohe ïa te tahi atu taata rave ohipa no te omuaraa i toʻna iho vahi ohipa no te parau mau.
GSAM 334Te faaoraraa maʻi na roto i te faaroo
GSAM 334.6I te omuaraa o te tau tupu o 1858, ua roohia Vahine White i te maʻi rahi e rave rahi mahana. Ua vai noa oia i nia i toʻna roʻi, fatata roa aita e puai. I te hoê pô, fatata i te tuiraa pô, ua matapourihia oia. Ua tamata toʻna utuafare i te mau ravea atoa ta ratou i ite no te faahoʻi mai i toʻna ite, aita râ i tia. Ua vai oia i roto i taua huru ra hau atu i te afa hora. I reira, ua pii ru o te Matahiapo White i te Matahiapo Andrews e iaʻu ia amui atu i te hoê taime pure. Ei pahonoraa i te mau taparuraa uʻana i pihai iho i toʻna roʻi, ua faahoʻi mai te Fatu ma te aroha i toʻna ite e ua faatia iaʻna ma te ea mai taʻna i matau. A arue ai oia i te Atua, ua roohia oia i te orama, te tarava noa ra â i nia i te roʻi. E nehenehe e taio i te tahi mau mea i faaitehia iaʻna i roto i teie orama i roto i te Iteraa papu no te Ekalesia, numera 5.
GSAM 335Te hoê faaiteraa faahiahia i nia i te tino
GSAM 335.1Ua amuihia i teie orama te hoê faaiteraa taa ê i nia i te tino; te ani nei matou ia hiʻo-maitai-hia te reira. Te parahi ra te Matahiapo White e o vau i te hoê pae o te roʻi, e te Matahiapo Andrews i te tahi atu pae. I te tahi taime, ua tapiri toʻna na rima i nia i toʻna ouma; i te tahi atu taime, ua haapeu oia i toʻna na rima e toʻna na pae rima ma te ohie e te nehenehe mai taʻna i matau, i te mau pae e rave rahi taʻna e hiʻo ra. Ua teitei aʻe te tuhaa o nia o toʻna tino i te roʻi, e fatata e 8 aore ra 9 ʻiniti te atearaa i rotopu i toʻna na tapono e te turuʻa. Oia hoi, ua piʻo te tino mai te papa i nia i te hoê piʻoraa fatata e 30°. Ua vai oia i roto i taua huru ra i te roaraa o te orama, e 30 miniti. Aita e taata e nehenehe e rave noa i taua huru ra ma te turu ore i toʻna na rima e toʻna na pae rima, e e mea fifi roa aʻe ia vai noa mai te reira i taua roaraa taime ra. Teie faahou te haapapuraa e ua amuihia i te orama te hoê mana e ere naʻna e faatere.
GSAM 335Te tahi atu parau tohu
GSAM 335.2I te 1 no Atopa 1858, ua faatupu te Matahiapo White, Vahine White e te taata papaʻi i teie buka i te hoê putuputuraa amui i Rochester, N.Y. Mai taua putuputuraa ra, ua apee te taata papaʻi ia raua i te hoê tere na roto i te tuhaa fenua o New York e te mau tuhaa fenua no New England. I te hoê Sabati, ua horoʻahia te hoê orama ia Vahine White. I roto i te reira, taa ê atu i te tahi atu mau mea, ua faaitehia iaʻna e i te hoê vahi o te tere ta matou i opua, e aro uʻana mai o Satani iaʻna, e e mea tia i te Matahiapo White e iaʻu ia tapeʻa maite i roto i te faaroo noʻna, e na te Fatu e faaora mai.
GSAM 336Te mauiui o Vahine White
GSAM 336.1Teie faahou te hoê parau tohu no te mea e tupu. Na te mau mea i muri iho e faaite i te tano roa o toʻna tupuraa. I te Sabati matamua i muri aʻe i te putuputuraa i Rochester, tei Roosevelt matou; e i te Sabati i muri iho, tei Brookfield, i te mataeinaa no Madison. I te hepetoma i muri iho, ua faatupu matou i te mau putuputuraa i roto i te fare tunuraa maa aano o Tane Ballou, i Mannsville, i te mataeinaa no Jefferson. A tere ai matou na nia i te pereoo auahi mai Brookfield e tae atu i Mannsville, ua ama te mata o Vahine White i raro iti aʻe i toʻna na mata. No te rahi o te mauiui, i to matou taeraa i Mannsville, ua titauhia iaʻna ia tarava i nia i toʻna roʻi. Ua rahi aʻe te amaraa e piti mahana, e aita oia i nehenehe e taoto, aita atoa i nehenehe e amui atu i te mau putuputuraa. Ua pupuhi toʻna upoo e ua tapiri toʻna na mata e piti; ua ino roa te huru o toʻna mata, e aita faahou i au i te mata o te hoê taata. I roto i taua mauiui haamauiuiraa ra e te aueue rahi no te ore e taoto, ua tutava uʻana te enemi i te turai iaʻna ia amuamu i te Atua. Ua vai noa taua huru ra e tae atu i te hopeʻa o te mau putuputuraa i faataahia.
GSAM 336.2I muri aʻe i te hopearaa o te mau putuputuraa, ua parau mai te Matahiapo White iaʻu:
GSAM 336.2‘E Taeae John, teie mau â te aroraa a Satani i taʻu vahine i faaara-atea-hia ia tatou i Rochester. Te haamanaʻo ra oe i te parau fafau i horoʻahia i reira: mai te peu e amui tatou e e turu maite iaʻna i roto i te faaroo, ma te ore e tuu noa no te hoê taime iti i te taeraa mai o te aroraa, e ofatihia te mana o te enemi e e faaorahia oia. E haere oioi taua i roto e pure ai.’
GSAM 336Te faaoraraa mai tei tohuhia
GSAM 336.3Ua haere oioi maua i roto i te piha tei reira Vahine White e tarava noa ra i nia i toʻna roʻi, e ua pure uʻana noʻna. Area te mau taeae i roto i te piha i reira matou i faatupu ai i te mau putuputuraa, ua tamau ratou i te pure mamû. Fatata e 10 miniti i muri aʻe i to maua haamataraa i te pure, ua pou mai te mana o te Fatu e ua faaî i te piha. Ua ore oioi roa te mau mauiui atoa o Vahine White, e ua ani oioi oia i te maa. Tei te hora pae paha i te avatea. I te hora hitu, ua ore roa te pupuhi i nia i toʻna mata, e ua haere oia i te putuputuraa i taua pô ra; ia hiʻohia, ua maitai roa mai tei matauhia.
GSAM 337.1Ia au i te aniraa a te mau taata no taua vahi ra, ua horoʻahia te hoê aʻo i taua pô ra no nia i ‘Te Aiʻa o te Feia Moʻa’. I te hopeʻa o te reira, ua horoʻa Vahine White i te hoê aʻo faaitoito. A vai ai te Matahiapo White i rapae e taʻna tamaiti iti o W. C., ua roohia Vahine White i te orama i mua i taua amuiraa rahi ra. E nehenehe e taio i te tahi mau mea i faaitehia iaʻna i taua taime ra i roto i te parau hopeʻa o te Iteraa papu numera 5, tei papaʻihia i Mannsville, N.Y., i te 21 no Atopa 1858.
GSAM 337.2Ua manuïa roa te faaoraraa i noaa ia Vahine White i taua taime i faahitihia ra, mai tei tohuhia i roto i te orama i horoʻahia i Rochester. Aita faahou te hoê fifi mai te reira i tupu i taua tere ra, e ua noaa ia matou te upootiaraa hanahana no te parau mau i te mau vahi atoa.
GSAM 337Te parau tohu no te tamaʻi i rotopu i te mau taata o Marite
GSAM 337.3I te Sabati 12 no Tenuare 1861, e toru avaʻe mau hou te pupuhiraa matamua i te pare no Sumter (o te omuaraa mau ïa o te tamaʻi i faatiamâ i te mau tîtî Afirika e 4,000,000 i Marite), ua haamoʻahia te fare putuputuraa o te Mahana Hitu, Petania i Parkville, Mich. Ua tae mai i taua haamoriraa ra te Matahiapo White e taʻna vahine, na Matahiapo Waggoner e Smith, e te taata papaʻi i teie buka. I te hopeʻa o te aʻo a te Matahiapo White, ua horoʻa Vahine White i te hoê aʻo faaitoito o tei ueue i te aau. I muri iho, ua parahi oia i nia i te hoê parahiraa. A parahi noa ai oia mai te reira, ua roohia oia i te orama. Ua î roa te fare i te taata, e e vahi tura mau te reira. I muri aʻe i te orama, ua tia oia i nia, ua hiʻo haere i roto i te fare e ua parau:—
GSAM 338.1‘Aita e taata i roto i teie fare i manaʻo aenei, noa aʻe i roto i te moemoeâ, i te ati e fatata mai ra i nia i teie fenua. Te faaooo nei te taata i te ture faataa-ê-raa a South Carolina; ua faaitehia mai nei râ iaʻu e e rave rahi tuhaa fenua o te amui atu i taua tuhaa fenua ra, e e tupu te hoê tamaʻi riʻariʻa roa. I roto i teie orama, ua ite au i te mau nuu rahi o na pae e piti i putuputu i nia i te aua tamaʻi. Ua faaroo vau i te haruru o te mau pupuhi rahi, e ua ite i te feia pohe e te feia fatata i te pohe i te mau pae atoa. I muri iho, ua ite au ia ratou i te hororaa mai e te aroraa i te rima [te patia ra te tahi i te tahi i te mau tipi i te hopeʻa o te mau pupuhi]. I muri iho, ua ite au i te aua i muri aʻe i te aroraa, ua î roa i te feia pohe e te feia fatata i te pohe. I muri iho, ua afaihia vau i te mau fare auri, e ua ite i te mau mauiui o te feia veve o te paruparu noa ra to ratou tino i te rahi. I muri iho, ua afaihia vau i te mau fare o te feia tei ere i te tane, te tamaiti aore ra te taeae i roto i te tamaʻi. Ua ite au i to ratou oto e to ratou mauiui rahi.’
GSAM 338.2I muri iho, ua hiʻo marû noa oia na roto i te fare e ua parau: ‘Te vai nei te tahi mau taata i roto i teie fare o te ere i te mau tamaiti i taua tamaʻi ra.’
GSAM 338Te iteraa papu a Vahine Ensign no nia i te mau orama
GSAM 338.3No te haapapu i taua parau ra, no te faaite e ua horoʻahia te parau tohu i te mahana i faahitihia, e no te faaite i te huru o te taa-maitai-raa e te haaparareraa a te amuiraa i te reira, te horoʻahia nei teie iteraa papu:—
GSAM 338.4‘Te haapapu nei au e te ora ra vau i roto i te mataeinaa no St. Joseph, Michigan, i Tenuare 1861, fatata e ono maile i te atea ia Parkville. E ere au i te Petania. I te mahana 12 o taua avaʻe ra, ua haere te tahi o toʻu mau taata tupu i Parkville no te mau putuputuraa. I to ratou hoʻiraa mai i te fare, ua faaite mai ratou iaʻu e te vai ra te hoê vahine i te putuputuraa o tei roohia i te hoê huru orama. Ua parau taua vahine ra e e tupu te hoê tamaʻi riʻariʻa i nia i te mau Hau Amui no Marite; e e haaputuhia te mau nuu rahi i na pae e piti, i te Apatoa e i te Apatoerau; e e rave rahi o te mauiui i roto i te mau fare auri; e e roohia te mau utuafare e rave rahi i te veve ino no te ereraa i te mau tane, te mau tamaiti e te mau taeae i roto i te tamaʻi; e te vai ra te tahi mau tane i roto i te fare o te ere i te mau tamaiti i taua tamaʻi ra.’ Ua tuurimahia: ‘Martha V. Ensign, Wild Flower, mataeinaa no Fresno, California, 30 no Tenuare 1891.’
GSAM 339.1No nia i te parau tohu o taua tamaʻi riʻariʻa ra, ua parau atoa Vahine White e te Mahana Hitu, Petania ‘e roohia ratou i te mau fifi rahi no te tamaʻi, e e hopoia na ratou paatoa ia pure uʻana ia horoʻahia mai te paari, ia ite ratou eaha te rave i roto i te mau tau tamataraa i mua ia ratou.’
GSAM 339Te rahi o te tamaʻi i rotopu i te mau taata o te fenua
GSAM 339.2I te taime i horoʻahia ai te orama, aita roa te rahiraa o te mau taata o te Apatoerau i taa maitai i te tamaʻi e fatata mai ra; e manaʻo iti noa paha to ratou no te reira. E tae noa i te Peretiteni Lincoln, e toru avaʻe i muri iho (12 no Eperera 1861), a amui ai te tahi mau tuhaa fenua ia South Carolina i roto i taʻna ture faataa-ê-raa e a pupuhihia ai te pupuhi matamua i te pare no Sumter, ua pii noa oia e 75,000 taata, e no te hoê noa tau poto e toru avaʻe.
GSAM 339.3Te numera taatoa o te mau faehau i tapaʻohia i te pae o te Amuitahiraa i te roaraa o te tamaʻi, e 2,859,132 ïa. Te parau ra Te Buka Ite Rahi no Beretane e ‘te numera o te nuu o te Amuiraa o te Apatoa i te omuaraa o 1863, fatata e 700,000 ïa taata’, e mea fifi râ ia ite papu e ehia ta ratou i tapaʻo i te taatoaraa. Te manaʻo ra taua buka ra e te feia pohe no ratou, ‘fatata e 300,000 ïa taata’. Te parau ra te tahi mau buka ite rahi o teie nei tau e ua ere te pae o te Amuitahiraa e 359,528 taata (o tei pohe i roto i te aroraa, aore ra i te mau pepe e te mau maʻi i noaa i te aua tamaʻi aore ra i roto i te mau fare auri). No nia i te tarahu i te pae o te Amuitahiraa, te parau ra Te Buka Ite Rahi no Beretane:—
GSAM 339.4‘Ua tae te tarahu i toʻna faito teitei roa i te 31 no Atete 1865, e $2,845,907,626.56 ïa. Ua pau atoa fatata e $800,000,000 o te moni i noaa mai, no te tamaʻi te rahiraa; ua haamâuʻa te mau tuhaa fenua, te mau oire rahi, te mau mataeinaa e te mau oire iti i ta ratou iho moni tute, e ua haaputu i ta ratou iho tarahu no te tamaʻi; peneiaʻe e tae te mau moni tauturu au tamau e aufauhia i te $1,500,000,000 i te hopeʻa. Eita roa e nehenehe e ite e ehia moni i pau i te Amuiraa o te Apatoa. E mea fifi roa ia faito i te faufaa i haamouhia e te mau nuu o te hau Amui e te mau nuu o te Amuiraa o te Apatoa; e ua faaorehia e te tamaʻi te faufaa moni o te mau tîtî i te Apatoa ($2,000,000,000). Ia amuihia te taatoaraa, noa ʻtu eita e nehenehe e numera papu i te haamâuʻaraa o te tamaʻi, e faito au noa te $8,000,000,000.’4
GSAM 340Te tahi atu haapapuraa o te orama
GSAM 340.1No nia i te parau tohu e e ere te tahi mau tane i roto i te fare putuputuraa i Parkville i te mau tamaiti i roto i te tamaʻi, e faaite noa vau e i te tau toparaa rauere o 1883, ua farerei au i te matahiapo o te ekalesia i Parkville. Oia atoa te matahiapo i Tenuare 1861, i te taime i horoʻahia ai te orama. Ua ui au iaʻna mai te peu e te haamanaʻo ra oia i te parau a Vahine White i te faatiaraa i te orama no nia i te tamaʻi. Ua parau oia: ‘E, te haamanaʻo ra vau.’ Ua ui au: ‘E nehenehe anei ta oe e faaite mai iaʻu e ehia taata ta oe i ite i roto i te fare i taua mahana ra tei ere i te mau tamaiti i roto i te tamaʻi?’ Ua haamanaʻo oioi oia i te iʻoa o te taata e pae, e ua parau: ‘Ua ite au e tei reira teie mau taata, e ua ere ratou i te mau tamaiti i roto i te tamaʻi. Ahiri au i toʻu fare, i reira vau e nehenehe ai e paraparau i toʻu mau taata, e nehenehe au e horoʻa mai i te tahi atu mau iʻoa. Te manaʻo nei au,’ taʻna ïa parau i muri iho, ‘e te vai ra faahou e pae, taa ê atu i teie taʻu i faahiti.’
GSAM 340.2Ua aro tamau te Apatoa e maha matahiti e hau atu, e tae roa i te poheraa o te fatata i te afa o te mau nuu atoa i haaputuhia, i te aroraa aore ra i te maʻi. Te faaite ra te reira i te tupuraa faahiahia o te parau tohu i faahitihia i nia nei.
GSAM 340Te faatîtîraa e te tamaʻi
GSAM 340.3A faatia ai Vahine White i te hoê orama i horoʻahia iaʻna i te 4 no Tenuare 1862, ua parau oia:—
GSAM 340.4‘Ua turaihia te mau tausani taata ia tapaʻo i to ratou iʻoa ei faehau, ma te manaʻo e e faaore roa teie tamaʻi i te faatîtîraa. I teie nei râ, ua vai ratou i roto, e ua ite ratou e ua haavarehia ratou: e ere te tumu o teie tamaʻi i te faaore i te faatîtîraa, o te tapeʻa râ i te reira mai toʻna huru i teie nei.’
GSAM 341.1Ua horoʻahia te parau i nia nei i te hoê tau i reira te mau faehau i faahepohia ai ia tauturu i te faahoʻi i to ratou mau fatu i te mau tîtî atoa i horo mai i roto i te mau vahi o te nuu o te Amuitahiraa. Te faaitehia ra te mau faehau i te parauraa e: ‘Mai te peu e manuïa tatou i te faaore i teie orureraa, eaha ïa te mea i noaa mai?’ Te pahono ra ratou ma te aau paruparu: ‘Aita roa. Aita te tumu i faatupu i te orureraa i faaorehia. Te vaiihohia ra te faatîtîraa, o tei faaino i to tatou nunaa, ia ora noa e ia faatupu i te tahi atu orureraa.’ Ua ravehia teie mau parau i roto i te Iteraa papu numera 7, i reira te hoê faatiaraa putapû no te tamaʻi i faaite-taatoa-hia ai i raro aʻe i te upoo parau ‘Te faatîtîraa e te tamaʻi’. Aita teie mau parau e parau ra e eita roa te faatîtîraa e faaorehia; te faaite ra râ i te huru o te mau mea ia au i te manaʻo o te mau faehau i taua tau ra. I muri rii aʻe i roto i taua iteraa papu ra, te vai ra te hoê parau tohu mai teie:—
GSAM 341Te parau tohu no te upootiaraa o te Apatoerau
GSAM 341.2‘Te faaara-noa-hia ra râ te hoê haapaeraa maa no te nunaa taatoa! Te na ô maira te Fatu: “E ere anei teie te haapaeraa maa taʻu i maiti, ia tatara i te mau fifi no te ino, ia tatara i te mau hopoia teimaha, ia tuu i te feia i haavîhia ia haere ma te tiamâ, e ia ofati outou i te mau zugo atoa?” Ia haapaʻo to tatou nunaa i te haapaeraa maa ta te Atua i maiti, i reira oia e farii ai i ta ratou mau pure no nia i te tamaʻi; i teie nei râ, aita te reira e tomo i roto i toʻna tariʻa.’
GSAM 341.3Ua ite te feia i matau i te aamu o te tamaʻi i te mau pau, te mau ati, te mau taereraa e te tahi atu mau fifi i roto i te mau tamataraa a te Apatoerau i te haavî i te mau nuu o te Apatoa, e tae atu i te taime i faaara ai te parau faatiamâraa, i te 1 no Tenuare 1863. Mai taua taime ra e tae atu i te hopeʻa o te tamaʻi, ua vitiviti mau te mau upootiaraa! No te feia e hiʻo ra i te haereraa o te ohipa i mua, ua maramarama mau te tupuraa o taua parau tohu o te 4 no Tenuare 1862 ra. I muri aʻe i te iritiraa i te mau hopoia, ua tatarahia te mau fifi o te faatîtîraa e ua ofatihia te zugo o te tîtî! Ua ite-maitai-hia e ua faaroo te Atua i te mau pure a toʻna mau taata e ua tauturu i te tamataraa i te faaoti i te tamaʻi, i to ratou maitiraa i te haapaeraa maa taʻna i au!
GSAM 342Te iteraa papu a te Tavana tahito St. John
GSAM 342.1I roto i te hoê oreroraa parau a te Tavana tahito John P. St. John, no Kansas, i Ottawa, Ill., taʻu i faaroo i te avatea o te 29 no Tiunu 1891, ua parau oia e:—
GSAM 342.2‘Aita roa vau i inoino aenei mai toʻu inoino i to [te feia o te Amuiraa o te Apatoa] haavîraa ia matou i Bull Run. E tuhaa râ te reira no te opuaraa a te Atua. Ahiri matou i haavî i [te feia o te Amuiraa o te Apatoa], ua faanaho ïa te feia politita i te hau, e ua vai noa te Amuitahiraa e te faatîtîraa, e te vai noa ra â ïa te reira i teie nei. E piti matahiti to [te feia o te Amuiraa o te Apatoa] vairaa i nia aʻe; i muri aʻe râ i to Lincoln faaararaa i te parau tuiroo no te faatiamâraa, ua huri matou i te pae o te Atua, e eita e nehenehe ia matou ia pau.’