Pene 10 — Te Tuʻoraa i te Tuʻiraa Pō
GSAM 160.1“I te tuʻiraa pō ra, ua tuôhia te reo, Inaha, te haere mai nei te tane faaipoipo; a haere i rapae e farerei iaʼna. Ua tia maira taua mau paretenia atoa ra, e ua faanehenehe ihora i ta ratou mau lamepa.”1
GSAM 160.2Ua parau aʼena matou no te tau tiai i faaitehia i roto i teie parabole o na “paretenia hoê ahuru”; i teie nei, e hiʼopoa taa ê matou i te tuhaa i faaitehia i roto i te irava i nia nei, ta te mau taata Petania i pii e “tuʻoraa i te tuʻiraa pō”. Teie ta te hoê taata papai tuiroo no nia i teie tumu parau i parau i roto i te vea Te Tuʻoraa i te Tuʻiraa Pō, no te 3 no Atopa 1844:—
GSAM 160.3“Nafea râ tatou i tomo ai i roto i teie pō tiai? No te mea ua haamata tatou i te orama [te orama o na 2300 mahana] i te tau uaaraa tiare, eiaha râ i te tau toparaa rauere, i te matahiti 457 hou te Mesia. E ono avaʼe e te tahi mau mahana to tatou toe no te tae i te uahu i faataahia. Na te reira i tuu ia tatou i roto i te pō tiai, e ono avaʼe.”
GSAM 160.4Teie ta te tahi atu taata papai, o S. S. Snow, i parau i roto i Te Tuʻoraa no te 22 no Atete 1844, no nia i na 2300 mahana:—
GSAM 160.5“Ua haamata te reira i te haereraa atu o te faaueraa e faaora e e patu faahou ia Ierusalema. Ua horoahia na mua taua faaueraa ra e Kuro, ua faaapîhia e Dariu, e ua faaotihia e Aretehasaseta Longimanus i te hitu o te matahiti o toʼna faatereraa. Ua faaitehia e ua haamata i te faaohipahia i te tau toparaa rauere o te matahiti 457 hou te Mesia, i to Ezera taeraa i Ierusalema na roto i te rima maitai o te Fatu, e i toʼna faahoʼi-faahou-raa i te hau o te ati Iuda, faatoroaraa i te mau tavana e te mau haava, e haamataraa i te patu i te patu aua.”2
GSAM 160.6No te mea e 2300 matahiti taatoa te tau o te orama, e titauhia te taatoaraa o te 457 e te taatoaraa o te 1843 ia î na 2300; e mai te peu e aita te faaueraa i haere atu e tae noaʼtu i te hitu o te avaʼe o te matahiti 457 hou te Mesia, ua haapiihia e e ore taua tau ra e hope e tae noaʼtu i te hitu o te avaʼe o 1844. No te mea e au ra e o te haapaoraa i te ahuru o te mahana o te hitu o te avaʼe te ohipa i tapao i te haamataraa o taua tau ra, ua faaite-papu-hia ïa e e hope na 2300 mahana i te ahuru o te mahana o te hitu o te avaʼe (ia au i te taioraa ati Iuda), te 22 no Atopa 1844, e e tae mai te taime no te tamāraa o te vahi moʻa. Te mau haapapuraa atoa i faaohipahia no te hopea o taua tau ra i te 1843, hoê â ïa puai to ratou no te taioraa i te 1844; e ua apeehia te reira e te tiaturiraa e ua ite ratou i te hoê faataaraa papu, i to ratou manaʼoraa, no te tumu o to ratou inoino. Te ravea maitai roa no te faaite i te huru o ta te mau Petania pororaa i te “tuʻoraa mau i te tuʻiraa pō”, mai tei piihia i taua tau ra, o te faahitiraa ïa i te mau papai a te feia i rave rahi i taua ohipa ra i reira.
GSAM 161“A Haere i Rapae e Farerei Iaʼna”
GSAM 161.1I roto i Te Tuʻoraa no te 3 no Atopa 1844, te vai ra te hoê parau i papaihia e George Storrs, tei parauhia “A Haere i Rapae e Farerei Iaʼna”, e teie taʼna i parau i roto:—
GSAM 161.2“Te rave nei au i taʼu peni ma te mau manaʼo aita â vau i ite aʼenei. Aita roa toʼu e feaa e i te ahuru o te mahana o te hitu o te avaʼe e faaitehia mai ai to tatou Fatu o Iesu Mesia i roto i te mau ata o te raʼi. E tau mahana iti noa to tatou toe e tae atu i taua ohipa ra—e taime riaria no te feia aita i ineine, e taime hanahana râ no te feia i ineine.
GSAM 161.3“‘Inaha, te haere mai nei te Tane Faaipoipo’ i teie matahiti; ‘a haere i rapae e farerei iaʼna.’ Ua hope ta tatou ohipa e te mau ekalesia i te iʼoa noa e te feia ino atoa, maori râ te mea ta teie tuʻoraa e faatupu i roto ia ratou. Ta tatou ohipa i teie nei, o te faaara ïa i te mau ‘paretenia i rave i ta ratou mau lamepa e i haere i rapae e farerei i te tane faaipoipo.’ Tei hea tatou i teie nei? ‘Ia maoro te orama ra, a tiai atu.’ E ere anei tera ta tatou pahonoraa mai te avaʼe Mati aore ra Eperera i mairi?—Oia ïa. Eaha tei tupu a maoro ai te taeraa mai o te Tane Faaipoipo?—Ua taoto e ua varea taua mau paretenia atoa ra i te taoto, e ere anei? Aita te mau parau a te Mesia i hape; e ‘e ore te mau Papai e vavahihia.’ E mea faufaa ore ia faahua parau tatou e ua ara tatou; ua varea tatou i te taoto, eiaha no te parau o te taeraa mai o te Mesia, no te taime râ. Ua tomo tatou i roto i te tau tiai; aita tatou i ite ‘eaha te maororaa’ o te reira, e i nia i taua parau ra tatou i taoto ai. Ua parau vetahi o tatou i roto i to tatou taoto, ‘Eiaha e faataa faahou i te hoê taime!’ E ua taoto noa tatou. I teie nei, o te faaara ia tatou te mea fifi. E te Fatu, a tauturu mai, e mea faufaa ore hoi te tauturu a te taata. Na oe iho e parau mai, e te Fatu. Aue, ia ‘faaite mai’ te ‘Metua’ i te taime i teie nei.
GSAM 162Te Tuʻiraa Pō o te Poroi
GSAM 162.1“Eaha te maororaa o te tau tiai?—E afaraa matahiti. Nafea oe e ite ai?—No te mea ua parau to tatou Fatu e ‘i te tuʻiraa pō’, a maoro ai te taeraa mai o te Tane Faaipoipo. No na ‘2300 ahiahi e poipoi’, aore ra mahana, te orama. Te hoê ‘ahiahi’, aore ra pō, e afaraa ïa o te hoê o taua mau mahana tohu ra, oia hoi e ono avaʼe. Tera te maororaa taatoa o te tau tiai. Ua haamata teie tuʻoraa puai no te taime i ropu i te avaʼe Tiurai, e ua parare ma te vitiviti e te puai rahi; e te apee nei te hoê faaiteraa o te Varua iaʼna, aita roa vau i ite aʼenei i te huru mai tera i te tau i tuôhiaʼi ‘1843’. I teie nei, e parau mau ïa, ‘A haere i rapae e farerei iaʼna.’ Te vai nei te faarueraa i te mau mea atoa aita vau i manaʼo aʼenei e e itehia. Ia mau teie tuʻoraa i te aau, e faarue te mau taata faaapu i ta ratou mau faaapu e te mau hotu i nia iho. Te vai nei te tuôraa puai ma te roimata, e te pûpûraa i te mau mea atoa i te Atua, aita vau i ite aʼenei i te huru mai tera. Te vai nei te tiaturiraa i teie parau mau aita i itehia ma te hoê â faito i roto i te tuʻoraa na muaʼtu, e te hoê hanahana e faatupu i te roimata e e faatarere i te aau, aita e taata e taa i te reira maori râ te feia i ite iho.
GSAM 162.2“I nia i teie parau mau o teie nei tau, e no te aroha o te Atua, e tiaturi papu ai au ma te pûpû i te mau mea atoa; e te ite nei au e ia vaiiho vau i te feaa no nia i te reira, e faaino ïa vau i te Atua e e faatae mai i nia iaʼu iho i te ‘haamouraa vitiviti’. Ua papu iaʼu e i teie nei, i te mau vahi i faaite-maitai-hiaʼi teie tuʻoraa, ‘o te imi i te faaora i toʼna ora,’ na roto i te manaʼoraa ‘mai te peu e e ore e tupu’, aore ra te mǎtaʼu i te tiaturi papu i teie parau mau, ‘e ere ïa oia i toʼna ora.’ E titauhia te hoê â faaroo i aratai ia Aberahama ia pûpû ia Isaaka, ia Noa ia hamani i te araka, ia Lota ia faarue ia Sodoma, i te mau tamarii a Iseraela ia tia i te pō taatoa ma te tiai i to ratou revaraa mai Aiphiti mai, ia Daniela ia tomo i roto i te apoo liona, aore ra i na Hebera e toru ia tomo i roto i te umu auahi. Ua manaʼo tatou e e tomo tatou i roto i te basileia ma te ore e tamatahia to tatou faaroo mai tera, ua papu râ iaʼu e e ere. Te hopoi mai nei teie parau mau hopea i taua tamataraa ra, e aita e taata e tiaturi i te reira maori râ te feia e farii ia faarirohia ratou ei feia maamaa, ei feia neneva, aore ra te tahi atu iʼoa ta te feia na muaʼtu i te diluvi, te feia o Sodoma, te hoê ekalesia mahanahana noa, aore ra te mau paretenia taoto e hinaaro e tuu i nia ia ratou. E tuô faahou vau, ‘A horo ia ora oe;’ ‘Eiaha e fariu i muri;’ ‘A haamanaʼo i te vahine a Lota.’”
GSAM 163Te Papa Ofai Parahurahu a Storrs
GSAM 163.1I roto i Te Tuʻoraa i te Tuʻiraa Pō no te 10 no Atopa 1844, ua neneihia teie parau i papaihia e George Storrs, i raro aʼe i te upoo parau “Te Hopea”, ta te mau Petania râ i pii e “Te Papa Ofai Parahurahu a Storrs”:—
GSAM 163.2“Nafea tatou e ineine ai no taua mahana ra?—A tiaturi i te parau mau a te Atua, e a tuu i te mau mea atoa i nia iho, ma te faaroo puai e faahanahana i te Atua. Ia vai i roto ia tatou te hoê â huru aau e vai mai te peu e ua ite tatou e e pohe tatou i taua mahana ra, o taua pûpûraa taatoa ra i te Atua e te poheraa i te mau mea o teie nei ao.
GSAM 163.3“Teie te ravea maitai roa e nehenehe ai iaʼu ia faataa i toʼu manaʼo: a manaʼo na i te hoê papa ofai rahi e te parahurahu i ropu i te moana. Te fafau ra te hoê arii hanahana e te mana e i te hoê taime i faataahia, e tono oia i te hoê pahi auahi nehenehe no te hopoi i te hoê fenua hanahana i te mau taata atoa taʼna e ite i reira e te haapapuraa e ua tiaturi roa ratou i taʼna parau. E rave rahi te haere atu i taua papa ofai ra. Ia tae vetahi i nia i te papa ofai ma te ora, e tâpû ratou i te taura, e e pahee ê te pahi iti i hopoi ia ratou i reira; e ore ratou e hiʼo faahou atu i te reira, e tiai râ i te taeraa mai o te pahi auahi. Aita to ratou e feaa i te parau mau o te fafauraa, e ua tuu ratou i te mau mea atoa i nia iho. Te manaʼo ra vetahi ê i tae i reira e ua navai to ratou parahiraa i nia i te papa ofai. Te hinaaro râ ra ratou e ‘paari’, e eiaha e faaruru i te ati rahi roa.
GSAM 164.1“‘Ia au i to oe faaroo te tupu ia oe’ te parau i faaitehia hou te taime i tiaihiaʼi te pahi auahi. Ua tae mai te mahana. Peneiaʼe te opua ra te feia haapao maitai e tâpû i te taura o to ratou mau pahi iti e e vaiiho ia pahee ê, ia ite ratou i te pahi auahi i te haereraa mai. Ua itehia mai te reira; i teie nei râ, ua maoro roa no te tatara i to ratou mau pahi iti ma te ore e itehia; hau atu, na taua haapao maitai ra iho e faaue ia ratou eiaha e vaiiho i to ratou mau pahi iti ia pahee ê e tae noaʼtu i te taime e papu ai ia ratou e aita ratou i hape i te ite i te pahi e fatata mai ra. I teie nei, ua fatata roa mai te reira, e e ore roa ratou e nehenehe e tâpû i te taura ma te ore e itehia.
GSAM 164.2“Ua tae mai te pahi auahi i te papa ofai. ‘Eaha te haapapuraa e ua tiaturi roa outou i te fafauraa o te taeraa mai o te pahi auahi?’—‘Ua tâpûhia te taura o to matou mau pahi iti e ua pahee ê atu, aita roa ïa e ravea no matou ia hoʼi i uta, e ua pohe ïa matou ahiri aita te pahi auahi i tae mai, no te mea e papa ofai teie aita roa e tahi atu pahi e haere na pihai iho.’ ‘Ua navai te reira,’ te tuô ra te tapena o te pahi auahi; ‘a haere mai i nia i te pahi; e ore taua tiaturiraa ra e faatupu i te inoino.’
GSAM 164.3“Te feia i tapea noa i to ratou mau pahi iti i te taamu i te papa ofai, te haaputuputu mai ra ïa i teie nei e te tamata ra i te haere i nia i te pahi auahi. Te ui ra te tapena, ‘Eaha te auraa o taua mau pahi iti taʼu e ite ra e ua taamuhia i te mau ofai i ô, aore ra no na taura i tâpû-noa-hia i toʼu iteraahia mai?’ Te pahono ra ratou, ‘Ua manaʼo matou e e haapao maitai matou, ia vai te hoê ravea no matou ia hoʼi i uta mai te peu e aita te pahi auahi i tae mai.’ ‘Ua faaineine ïa outou no te tino,’ te tuô ra te tapena, ‘e ua feaa ïa outou i taʼu mau parau? Ia au i to oe faaroo te tupu ia oe. Te faahapa nei te haapapuraa ia outou. Ua faaineine outou i te ravea no te hoʼi, e i teie nei, e ooti outou i te hotu o to outou faaroo ore.’ ‘E aita ratou i nehenehe e tomo i roto no te faaroo ore.’ Aue ïa huru hepohepo riaria e!
GSAM 164.4“A tâpû i ta outou mau taura i teie nei, e te mau taeae; a vaiiho i to outou mau pahi iti ia pahee ê atu e ia ore roa e itehia; oia ïa, a faatavitaviti hou te ‘tapao o te Tamaiti a te taata e itehia mai ai.’ Ei reira, ua maoro roa ïa. A tiaturi papu i teie nei, e a pûpû i te mau mea atoa. Aue, te mauiui nei toʼu aau no outou; eiaha e faataere; a turaʼi ê i taua pahi iti ra, e ore anaʼe e pohe outou; no te mea ‘o te imi i te faaora i toʼna ora e ere ïa oia i te reira,’ o te parau ïa a Iesu Mesia, to tatou Fatu e Haava. A faatavitaviti ïa; te taparu faahou atu nei au ia outou, aue, a faatavitaviti! A faarue i te mau pahi iti atoa ta outou e manaʼo nei ei ravea no te horo i uta ‘mai te peu e e ore e tupu.’ Na taua ‘mai te peu’ ra e haamou ia outou. Teie nei te tamataraa e te faahemaraa hopea. A rave mai to tatou Fatu i rave i te faahemaraa hopea a te diabolo—‘A haere ê atu oe, e Satani,’ taʼna ïa parau. Ua faarue maira te diabolo iaʼna, e ‘inaha, ua haere maira te mau melahi e ua tavini iaʼna.’ Oia atoa outou ia roaa ia outou teie upootiaraa.”
GSAM 165Te Ohipa Vitiviti a te Tuʻoraa i te Tuʻiraa Pō
GSAM 165.1No nia i te vitiviti, te puai e te hotu o te poroi o te “tuʻoraa i te tuʻiraa pō”, e roaa ia tatou te hoê manaʼo tano i roto i te mau parau a N. Southard, te taata faatere o te vea ta matou i faahiti na—Te Tuʻoraa i te Tuʻiraa Pō. I roto i te vea no te 31 no Atopa 1844, te parau ra oia:—
GSAM 165.2“I te omuaraa, ua patoi te rahiraa o te taata i te taime i faataa-papu-hia; e au ra râ e te apee ra te hoê puai e ore e nehenehe e patoihia i te pororaa i te reira, e ua tuu te mau mea atoa i raro i mua iaʼna. Ua haere te reira na nia i te fenua ma te vitiviti o te hoê mataʼi rorofaʼi, e ua tae i te mau aau i te mau vahi taa ê e te atea, fatata i te hoê â taime; e te hoê noa faataaraa no toʼna huru, o te manaʼoraa ïa e tei roto te Atua. I te mau vahi atoa, ua faatupu te reira i te hiʼopoaraa hohonu roa i te aau e te faahaehaaraa i te varua i mua i te Raʼi teitei. Ua faataa ê te reira i te hinaaro i te mau mea o teie nei ao, ua faaore i te mau aimârôraa e te mau patoiraa, ua aratai i te faʼiraa i te mau hara e te faahaehaaraa i mua i te Atua, e i te mau taparuraa tatarahapa ma te aau oto iaʼna ia faaore mai i te hara e ia farii mai. Ua faatupu te reira i te faahaehaaraa ia ratou iho e te tipaparaa o te varua, aita matou i ite aʼenei i te huru mai tera. Mai ta te Atua i faaue na roto ia Ioela, ia fatata mai te mahana rahi o te Atua, ua faatupu te reira i te haruraa i te aau, eiaha i te ahu, e te fariuraa i te Fatu ma te haapaeraa maa, te taʼi e te oto. Mai ta te Atua i parau na roto ia Zekaria, ua niniihia mai te varua o te aroha e te taparuraa i nia i taʼna mau tamarii; ua hiʼo ratou iaʼna ta ratou i patia, e ua rahi te oto i roto i te fenua, te mau utuafare atoa i to ratou vahi, e ta ratou mau vahine i to ratou vahi; e ua faahaehaa te feia i tiai i te Fatu i to ratou aau i mua iaʼna.”
GSAM 166Ua Faaueuehia te Taata e te Hoê Mana i Hau Aʼe i To te Taata
GSAM 166.1Te parau faahou ra oia no nia i teie pororaa faaueue aau:—
GSAM 166.2“I to matou hiʼoraa, aita roa taua ohipa ra i tiaturi i nia i te ravea a te taata, e aita ïa e nehenehe ia matou ia hiʼo i te reira maori râ ei tupuraa o te ‘tuʻoraa i te tuʻiraa pō’, i muri aʼe i te maororaa o te Tane Faaipoipo e te taotoraa e te varearaa i te taoto o te mau paretenia, i te taime e tia mai ai ratou atoa e e faanehenehe i ta ratou mau lamepa. E au ra e ua ravehia te ohipa hopea; aita roa hoi e taime na muaʼtu i ineine maitai ai te mau pupu taa ê e tiai ra i te taeraa mai, no te taeraa mai o te Fatu.”
GSAM 166Ua Tuu-ê-hia te Mau Taoʻa o Teie Nei Ao
GSAM 166.3Na roto i te pororaa faaueue aau o te haapiiraa no te taeraa mai, e rave rahi tei tuu ê i ta ratou mau taoʻa o teie nei ao, ma te faaohipa i ta ratou faufaa no te turu i te mau taata orero i roto i ta ratou ohipa, no te opere i te mau vea e te mau buka iti i neneihia, aore ra no te tauturu i te feia veve. Na reira ratou i horoaʼi i to te ao nei i te haapapuraa maitai roa o to ratou aau haavare ore e to ratou itoito; area te feia i tapea noa i ta ratou mau taoʻa i te fenua nei e aita i rave i te tahi tusia taa ê no te ohipa, ua tapaohia ïa e te feia here i teie nei ao e aita ratou i tiaturi mau i ta ratou i parau e te tiaturi ra ratou. No te faataa i te reira, e horoa vau e piti hiʼoraa, hoê i na pae tataitahi o teie parau.
GSAM 166Te Hoê Faaapu Patate
GSAM 166.4Te hiʼoraa matamua, o te hoê ïa taata faaroo i te iʼoa o Hastings, i noho i New Ipswich, N.H., e faaapu rahi taʼna e te mau patate nehenehe mau taʼna i vaiiho ma te ore e heru mai. Ua haapeapea toʼna mau taata tapiri no taua mau patate ra, e ua haere mai ratou e horoa i ta ratou tauturu no te heru e te tuu i te reira i roto i toʼna vairaa maa i raro aʼe i te fare, ma te ore e aufau, mai te peu e e farii oia; “no te mea,” ta ratou ïa parau, “e hinaaro paha oe i te reira.” “Aita!” ta Hastings ïa parau, “e vaiiho vau i taua faaapu patate ra ia poro i toʼu faaroo i te faraa mai o te Fatu i te hoê taime fatata.”
GSAM 167.1I taua tau toparaa rauere ra, mai tei itehia i roto i Te Aeto no Claremont (N.H.), Te Mahana Mau no New York, e te tahi atu mau vea, ua fatata roa te taatoaraa o te mau patate i te ino no te “pe no te patate”. Mai tei parauhia i roto i Te Mahana, “Auê ïa oto ia ite e ua ino roa te mau auhuneraa taatoa o teie maa faufaa no te pe. Te parau ra te hoê taata papai parau na te hoê vea no Philadelphia e ua ino roa te auhuneraa patate i roto i taua tuhaa fenua ra. Te hoê noa vahi aita e amuamu rahi e faaroohia ra, o Maine ïa, i reira atoa râ, aita te auhuneraa i ora i te maʼi.”
GSAM 167.2No te mea e ere taua tau toparaa rauere ra i te mea toetoe rahi, e no te mea ua vaiihohia te mau patate a Hastings i roto i te repo e tae noaʼtu i te avaʼe Novema, aita hoê aʼe i pe. No reira, e maa rahi taʼna noʼna iho e no toʼna mau taata tapiri i fifi, o tei haapeapea rahi no toʼna maitai i te avaʼe Atopa na mua iho, e o tei titauhia ia hoo mai i te mau patate tanu iaʼna i te tau uaaraa tiare, e ua oaoa ratou i te aufau i te hoo maitai no te reira. Te mea ta ratou i manaʼo e e riro ei ati rahi no Hastings, ua faarirohia ïa e te Atua ei haamaitairaa no teie oraraa, noʼna atoa e no toʼna atoa mau taata tapiri.
GSAM 167Ua Huna Oia i Toʼna Faaroo
GSAM 167.3Ua tupu te piti o te hiʼoraa i te vahi i noho ai au iho. O te hoê ïa melo o te ekalesia e parau rahi taʼna i roto i te mau putuputuraa no nia i te taeraa mai o te Fatu i te tau toparaa rauere o 1844. E taata taoʻa rahi oia; i rotopu i taʼna mau taoʻa, e rave rahi taʼna mau puaa tei te faito matahiti tano no te tapea e tae noaʼtu i te tau uaaraa tiare no te hoo atu. Te hoê metua tane fetii noʼu, aita oia i faahua parau e e taata paieti oia, e taʼna ohipa o te hoo-mai-raa ïa e te hoo-atu-raa i te mau manu faaamuhia, ua haere atu i teie taata i parau e e Petania oia no te hoo mai i taʼna mau puaa; ua ite râ oia e aita tera i hinaaro e hoo atu, no te mea e tapea oia i te reira e tae noaʼtu i te tau uaaraa tiare i muri iho ei “mau puaa no te faaamuraa”. Ua haere mai toʼu metua tane fetii i toʼu tupuna tane, e taata faaroo Petania oia, e ua parau, “Aita taua taata ra e tiaturi i taʼna e parau ra e te tiaturi nei oia.” “No te aha?” te uiraa ïa a toʼu tupuna. “No te mea,” ta toʼu metua tane fetii ïa parau, “te parau ra oia e te haere mai nei te Fatu, e e hope teie nei ao i teie tau toparaa rauere; te hinaaro nei râ oia e tapea i taʼna mau puaa e tae noaʼtu i te tau uaaraa tiare i muri iho. Aita e faufaa ia parau mai oia iaʼu; aita oia e tiaturi noa aʼe i te hoê parau o te reira.”
GSAM 168Ua Pûpûhia te Faufaa i te Taime Maoro Roa
GSAM 168.1Te vai ra te mau taata tei tapea noa i ta ratou moni, ma te aro noa i te manaʼo papu i roto ia ratou e e tia ia faaohipahia te reira no te faahaere i te ohipa i mua, e tae noaʼtu i te taime ua maoro roa no te faaohipa i te reira. Ua haere mai taua mau taata ra i te feia e nenei ra i te poroi, e ua taparu ia ratou ma te roimata ia farii i ta ratou moni; teie râ te pahonoraa, “Ua tae mai outou i te taime maoro roa! Ua aufau aʼena matou i te mau parau neneihia atoa e nehenehe ia matou ia opere hou te hopea. Ua tarahu matou e rave rahi matini nenei no te ohipa i te pō e te ao; aita matou e hinaaro faahou i te moni.” Ua faaite mai te hoê taata i ite mata i te reira iaʼu e ua ite oia i te mau taata i te tuuraa i te mau tausani tara i nia i te iri papairaa i mua i te taata nenei o Te Reo o te Parau Mau, e i te taparuraa iaʼna ma te varua hepohepo ia rave e ia faaohipa i te reira. Teie te pahonoraa, “Ua tae mai outou i te taime maoro roa! Aita matou e hinaaro i ta outou moni i teie nei! Aita e nehenehe ia matou ia faaohipa i te reira!” Ua ui atura ratou, “Eita anei e nehenehe e horoa i te reira na te feia veve?” Hoê â ïa pahonoraa, “Ua faaineine matou no te mau hinaaro o teie nei â taime o taua mau taata atoa ra e nehenehe ia matou ia farerei atu.” Ma te aau oto, ua hopoi ê taua mau taata ra i ta ratou moni, ma te parau e tei nia ia ratou te riri o te Atua no to ratou faaroo iti, e no te nounou i aratai ia ratou ia tapea i te faufaa mai te ohipa a te Atua, i te taime i hinaarohiaʼi e i nehenehe ai e faaohipahia ma te oaoa.
GSAM 168Ua Faatoroahia te Mau Tiaau
GSAM 168.2Aita e pariraa e tano no te huru e te mau ture tumu a te feia i vaiiho i ta ratou mau hotu ma te ore e ooti e i ta ratou mau fare toa ma te taata ore, no te opere i te mau parau neneihia, aore ra no te paraparau e no te pure e te taata i tera fare e tera fare. Aita te taata i feaa e ua tiaturi taua mau tane e taua mau vahine ra i te mau parau atoa ta ratou i parau; hau atu, ua apeehia ratou e te hoê mana e ore ai te feia aau haavare ore e nehenehe e patoi aore ra e tia i mua i ta ratou mau parau. E mau tausani tei arataihia na roto i teie ravea ia tiaturi i te parau mau, e ua imi ratou e ua ite i te aroha o te Atua.
GSAM 169.1Ua faaoti râ te taata rave hara e faaooo ra e te taata e parau ra e e faaroo toʼna, tei here râ i teie nei ao, e ia faaearohia teie ohipa opereraa i te mau parau neneihia no te taeraa mai. Teie mau taata e haere na te hoê oire aore ra te hoê mataeinaa taatoa, i tera fare e tera fare, ma teie haapiiraa no te taeraa mai, e e haapao ore i ta ratou ohipa e to ratou mau utuafare, ua neneva ïa ratou, ta ratou parau, e no reira e tia ia tuuhia ratou i raro aʼe i te haapaoraa a te mau tiaau faatoroahia. Te mau mea i parauhia e e haapapuraa no te feruriraa maʼihia o te feia faaroo (oia hoi ta ratou ohipa noa no te faaoraraa o to ratou mau taata tupu, ma te ore e iteraa papu e te mauiui ra te mau utuafare no te faarueraa i ta ratou ohipa), aita ïa i navai no te haapapu i te neneva; no reira, mea iti roa te taata i tuuhia i raro aʼe i te haapaoraa a te tiaau. Ia hiʼohia te huru ohie roa ta te feia patoi o teie nei tau e parau nei i te reira, e manaʼohia e e rave rahi taua mau ohipa ra; i roto râ i taʼu mau ohipa atoa ei orometua Petania, hau atu i te 56 matahiti, e piti noa hiʼoraa taʼu i farerei no te mau “Milerite” i tuuhia i raro aʼe i te mau tiaau. E mea tano paha ia faahiti poto i te reira.
GSAM 169Toʼna Iho Tiaau
GSAM 169.2Ua tupu te hiʼoraa matamua i te tuhaa fenua no New York, i raro mai i te 30 maile i te vahi i noho ai au. Ua farii te hoê taata i te haapiiraa no te taeraa mai, e taoʻa taʼna fatata e $100,000 te faufaa. Ua horoa oia fatata i te afaraa o taua moni ra na taʼna vahine e taʼna mau tamarii, aita ratou i amui atu iaʼna i roto i te faaroo. No te moni toe, ua manaʼo oia e naʼna iho te reira no te faaohipa mai taʼna i manaʼo e e mea tano; e no te mea ua tuu oia i te tahi tuhaa i roto i te ohipa no te taeraa mai, ua patoi taʼna mau tamarii e ua farerei i te hoê haava, ma te taparu ia faatoroahia te hoê tiaau no to ratou metua tane. I muri aʼe i to te haava faataaraa ia ratou i te mau hopoia e te mana o te hoê tiaau i roto i te haapaoraa i te taoʻa, ua ani atu oia ia ratou ia faaite mai o vai ta ratou e hinaaro ia faatoroahia e ana. Ua tauaparau ratou i te tahi taime, e ua faaoti e aita ratou i ite i te hoê taata ta ratou e nehenehe e tiaturi no te tuu i te taoʻa i roto i toʼna rima; ua faaite atura ratou i te haava e ua maiti ratou i to ratou metua tane ei tiaau noʼna iho. Ua fariu te haava i taua taata ra e ua parau, “E _____, ua maiti ta oe mau tamarii ia oe ei taata tano no te haapao i ta oe iho mau taoʻa. Hoê â huru to oe mau ohipa e to na mua aʼe i to oe aratairaahia mai i te haavaraa.”3
GSAM 170Te Hoê Huru Ohipa e Faatupu i te Ata
GSAM 170.1Te tahi atu hiʼoraa, o to Stockbridge Howland ïa, no Topsham, Maine. O oia te hoê o te feia rimaî maitai roa i taua tuhaa fenua taatoa ra, e taata aravihi i te hamani i te mau fare taviriraa e te mau eʼa i nia i te anavai. I roto i teie tere o te “tuʻoraa i te tuʻiraa pō”, ua haere Howland na nia i te puaahorofenua i te mau oire e rave rahi, ma te opere i te mau vea e te mau buka iti no te taeraa mai i tera fare e tera fare. Ua riri roa te feia patoi e te feia faaooo, o tei amuamu e na roto i teie opereraa buka iti, te haapao ore ra oia i taʼna ohipa. No reira, ua imi oioi ratou ia faatoroahia te hoê tiaau; ua ite râ teie tiaau e ua rahi aʼe taʼna ohipa i taʼna i manaʼo, no te mea ua tono Howland iaʼna i te mau taata ohi tute atoa, e o te mau taata atoa i haere mai e te mau tarahu ia aufauhia; “no te mea,” taʼna ïa parau, “te manaʼohia nei e aita toʼu e aravihi no te rave i te hoê noa ohipa.” Aita i maoro i muri iho, ua hinaaro te mataeinaa e hamani i te hoê eʼa i nia i te anavai Kennebec,—te hoê eʼa e mau i mua i te puai o te pape arepurepu e te mau tuhaa pape paari e pahee ra i te tau e tahe rahi ai te pape i te tau uaaraa tiare. Ua faaoti te mau tia faatere o te mataeinaa e te mau tia maiti o te oire e o Stockbridge Howland te taata no taua ohipa ra. I to ratou haereraa mai e te mau faataaraa e te hoê parau faaau no te hamani i te eʼa, ua parau oia ma te faaooo rii, “E te mau tane, e tia ia outou ia haere i toʼu tiaau ra. Ua ite outou e te manaʼohia nei e aita toʼu e aravihi no te haapao i taʼu iho ohipa, e te haere mai nei outou iaʼu ra no te hamani i te hoê eʼa i nia i te anavai!” Ua riro taua huru ohipa ra ei mea faatupu roa i te ata no te mau taata feruriraa maitai, e ua faaore-oioi-hia te tiaraa tiaau. Ia parau-noa-hia e i muri iho, ua faʼi te feia i hamani ino iaʼna ma te haehaa roa i te hape o ta ratou raveraa tano ore e te tumu ore.