Pene 26 — Ta Matou mau Misioni i te mau Fenua ê
GSAM 403.1“Ua papaihia e, O te feia aore i faaitehia ia ratou te parau nona ra, e ite ïa ratou; e o te feia aore i faaroo ra, e ite ïa ratou i te auraa.”1
GSAM 403.2Ua haamata ta matou misioni matamua i rapae au i te Hau Amui no Marite i te matahiti 1874, i te tonoraahia te Matahiapo J. N. Andrews i Switzerland, e ua haamata oia i te ohipa i reira.
GSAM 403TE TUHAA OHIPA I EUROPA ROTOPU
GSAM 403.3E vau fenua tei roto i teie misioni i taua tau ra, oia hoi Switzerland, Farani, Italia, Turekia, Belgium, Paniora, Potutara e Heleni; e tuhaa fenua teie e 140,000,000 taata to roto.
GSAM 403.4E mea faufaa paha ia faahiti i ǒ nei i te mau tupuraa i aratai i to matou mau taata ia haamata i te hoê misioni i roto i te hoê tuhaa fenua aano roa, i te hoê tau mea iti â te numera o te mau melo o te ekalesia.
GSAM 403Te Matahiapo Czechowski
GSAM 403.5I te matahiti 1865, ua hinaaro te Matahiapo M. B. Czechowski, e tahuʻa katolika no Polonia tei faafariuhia e tei farii i te parau mau o teie nei tau, ia tono to matou mau taata iaʼna ei misionare i Europa Roto-pu. I te mea e aita teie e nehenehe e ravehia i taua tau ra, ua faaite oia i toʼna hinaaro i te mau Petania o te mahana matamua o te hepetoma i Boston, Massachusetts. Ua manaʻo paha ratou e aita roa oia i taaihia i to matou mau taata. Noaʼtu eaha to ratou manaʻo, ua haaputu ratou i te moni i hinaarohia, e ua tono iaʼna i te misioni taʼna i hinaaro.
GSAM 404Te mau taata haapaʻo i te Sabati i Switzerland
GSAM 404.1I te matahiti 1866, ua haapii oia i te parau mau no te Sabati e te poroi a te toru o te melahi i Tramelan, i Switzerland; e ua tupu mai i taua ohipa ra te hoê pūpū taata haapaʻo i te Sabati. Aita i maoro i muri iho, ua faarue oia ia ratou no te haere e haapii i te poroi i Hungaria. Aita oia i faaite i te pūpū i Tramelan i te parau no ta matou ohipa i Marite, tera râ, ua ite o Albert Vuilleumier, te hoê o ratou, i te taio i te reo peretane. Ua ite noa oia i te hoê vea Advent Review. Na roto i te reira, ua haamata te mau taata i na fenua e piti i te papai i te tahi e te tahi.
GSAM 404Te tonoraahia te Matahiapo Erzenberger i Marite
GSAM 404.2I te matahiti 1869, ua tonohia o James Erzenberger, no Tramelan, i Marite no te haapii i te reo peretane e no te ite maitai atu â i te mau haapiiraa e te mau peu a te mau Petania Mahana Hitu. Ua tae oia i Battle Creek i te 18 no Tiunu, e ua faaea i Marite hoê matahiti e te afa. Ua faarue oia ia New York no te hoʻi i te 9 no Tetepa 1870. I Tiunu o taua matahiti ra, ua haere mai o Ademar Vuilleumier i teie fenua, e ua faaea oia i reira fatata e maha matahiti. I toʼna hoʻiraa i toʼna iho fenua, ua apeehia oia e te Matahiapo Andrews. Ua tae raua i Neuchatel i te 16 no Atopa 1874.
GSAM 404.3I te matahiti 1875, ua faarue te Matahiapo D. T. Bourdeau e toʼna utuafare ia Marite no te haere i Farani, i reira to ratou faataaraahia e te tomite no te rave i te ohipa.
GSAM 404Te haamataraa i te hoê vea na roto i te reo farani
GSAM 404.4I te matahiti i muri iho, i Tiurai 1876, ua haamatahia i Basel, Switzerland, te neneiraa i te hoê vea na roto i te reo farani, tei parauhia Les Signes des Temps (Te mau Tapao o te Tau). I te 13 no Me 1882, e ono matahiti i muri iho, ua reva te Matahiapo Haskell na nia i te pahi mai te oire no New York atu i Europa. I roto i taua tere misionare ra, ua faaea oia i Switzerland no te tahi tau.
GSAM 405Te haereraa te Matahiapo Whitney i Basel — Te poheraa te Matahiapo Andrews
GSAM 405.1I te 26 no Tiurai 1883, ua tae te Matahiapo B. L. Whitney e toʼna utuafare i Basel. Ua faataahia oia e te Tomite o te Amuiraa Rahi no te faatere i taua misioni ra, no te tauturu i te Matahiapo Andrews, tei paruparu oioi noa toʼna ea. Tau avaʻe i muri iho, i Atopa o taua matahiti ra, ua pohe te Matahiapo Andrews.
GSAM 405.2Aita te Matahiapo Andrews i fanaʻo i te mau haapiiraa a te mau fare haapiiraa teitei e te mau haapiiraa tuatoru i toʼna apīraa. Teie râ, e taata ite rahi oia, mai ta to te ao e parau nei, e taata tei haapii iaʼna iho e tei faaineine iaʼna iho. Na roto i toʼna itoito i te haapii, ua ite maitai oia i te reo latina, te reo heleni e te reo hebera, e i te mau matahiti i muri iho, i te reo farani. Ua haapii oia i te reo farani no te tauturu iaʼna ia haamata e ia faahaere i mua i te ohipa i roto i te Misioni no Europa Roto-pu. I reira oia i te raveraa i te ohipa i na matahiti hopea e ono o toʼna oraraa, i te papairaa e te neneiraa i Les Signes des Temps na roto i te reo farani, e i te pororaa atoa na roto i taua reo ra. A rave noa ai oia i taua mau ohipa ra, ua roohia oia i te pohe.
GSAM 405Te taote Kellogg i Europa
GSAM 405.3I te tau tupu o te matahiti 1883, ua haere te taote J. H. Kellogg i Europa no te mau maimiraa i te pae no te rapaauraa. Ua faaea oia tau mahana i ta matou mau misioni tataitahi, e ua riro toʼna mau tere ei faaitoitoraa rahi no te mau rave ohipa. Ua mauruuru roa te Matahiapo Andrews ihoa râ i taʼna mau aʻo no nia i te ohipa i Basel.
GSAM 405Te tere o te Matahiapo Butler i Europa
GSAM 405.4I te Amuiraa Rahi tei tupu i Atopa 1883, ua manaʻohia ia haamata oioi i te neneiraa i te hoê vea i Peretane, ia nehenehe anaʻe. No te tahi atu faaotiraa tei fariihia i taua amuiraa ra, ua haere te mau Matahiapo George I. Butler, M. C. Wilcox e A. C. Bourdeau e tauturu i te ohipa i Europa e i Peretane. Ua tae te Matahiapo Butler i Glasgow, i Ekotia, i te 27 no Fepuare 1884. Te hoê tumu o toʼna tere i te mau misioni i te mau fenua ê, o te hiʻopoʻaraa ïa naʼna iho i te mau fifi o te faahaereraa i te ohipa i mua i taua mau fenua ra, e e nafea ia upootia i nia i te reira. Ua faaea atoa oia no te tahi tau i Basel e i te tuhaa o Europa Roto-pu. Ua rave o A. C. Bourdeau i te ohipa i rotopu i te feia reo farani i te mau peho o te mau mouʻa Alpes, i rotopu i te mau Vaudois; area o M. C. Wilcox, ua rave ïa oia i te ohipa neneiraa e te faaineineraa i te mau papai i Peretane, e ua faaea i reira e tae noaʼtu i te hopea o te matahiti 1886.
GSAM 406Te paturaa i te fare neneiraa i Basel
GSAM 406.1I te matahiti 1884, ua patuhia te fare neneiraa, Imprimerie Polyglotte (te auraa o teie iʻoa, o te neneiraa ïa na roto i te mau reo e rave rahi), i Basel. I Mati 1885, ua faatiahia o H. W. Kellogg e te Tomite o te Amuiraa Rahi ia haere i Basel e ia hoo mai i te mau matini e hinaarohia no te fare neneiraa. Ua rave oia i te reira, e mai te reira i haamauhia ai i roto i te oire tahito no Basel te hoê fare neneiraa e mau matini maitai to roto, no te mau Petania Mahana Hitu.
GSAM 406.2I te tau o te tere o te Matahiapo Butler i Europa, ua neneihia i te fare neneiraa i Basel te hoê vea na roto i te reo heremani, tei parauhia Herold der Wahrheit (Te Faaite parau o te Parau Mau). I taua matahiti ra, ua neneihia atoa i reira te hoê vea na roto i te reo no Roumania, Adevărulu Prezentu (Te Parau Mau o Teie Tau). E ua neneihia te tahi atu vea na roto i te reo italia, tei parauhia L’Ultimo Messagio (Te mau Poroi Hopea). E ahuru ma ono api to teie na vea hopea tataitahi, e ua neneihia raua hoê taime i te mau avaʻe atoa e toru. I te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Switzerland, i Atopa 1884, ua faaitehia e 146,000 vea o taua na vea e maha ra tei neneihia e tei operehia i roto i te matahiti. E tae noa mai i te matahiti 1895, te matahiti i faanuuhia ai te fare neneiraa mai taua oire ra i Hamburg, i Heremani, no te hamani-ino-raa i Basel, ua neneihia te mau buka e te mau buka iti na roto i te mau reo taa ê e ahuru ma hoê, oia hoi te reo farani, te reo heremani, te reo italia, te reo no Roumania, te reo paniora, te reo no Bohemia, te reo rutia, te reo holani, te reo no Hungaria, te reo no Armenia, te reo turekia e te reo turekia-heleni. No reira, mai te auraa iho o toʼna iʻoa, e fare teie e “nenei na roto i te mau reo e rave rahi.”
GSAM 407Te tere o Vahine White i Europa
GSAM 407.1I te 3 no Tetepa 1885, ua tae o Vahine White, taʼna tamaiti o W. C. White e toʼna utuafare i Basel. Ua faaea ratou i te mau fenua tahito hoê matahiti e te afa, ma te haere i te mau misioni i te tuhaa o Europa Roto-pu, e ua horoa ratou i te tauturu faufaa rahi i te mau misioni taa ê i reira.
GSAM 407Te faanahonahoraa o te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Switzerland
GSAM 407.2I te 10 no Tetepa 1885, ua faanahohia te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Switzerland. I roto i te hoê faaiteraa i taua tau ra, ua parauhia e hoê orometua faatoroahia, e hitu taata i fariihia no te poro, e ahuru ekalesia e e 224 melo i roto i taua amuiraa ra. Ua aufau ratou i te tuhaa ahuru e $1,645.11 i te matahiti na mua iho. Hau atu i te reira, ua horoahia te mau ô e $2,041.22 no te ohipa.
GSAM 407Te Matahiapo Waggoner i Europa
GSAM 407.3Ua hoʻi o Vahine White, o W. C. White e toʼna utuafare i Marite i te matahiti 1887. I taua matahiti ra, ua titauhia te Matahiapo J. H. Waggoner ia apiti atu i te Misioni no Europa Roto-pu. Ua rave oia i te ohipa i taua tuhaa ra hau atu i te piti matahiti, e ua faaea oia i Basel i taua tau ra. I taua oire ra oia i pohe ai i te 20 no Eperera 1889, mai tei faaite-aʻe-na-hia.
GSAM 407.4Ua riro te paruparuraa o te ea o te Matahiapo Whitney, e toʼna poheraa i muri iho (i te 9 no Eperera 1889), ei tahi atu ati oto rahi no taua misioni ra.
GSAM 407Te Matahiapo Robinson i Europa
GSAM 407.5Ua maitihia te Matahiapo D. A. Robinson, tei rave i te ohipa i Peretane, no te mono i te Matahiapo Whitney. Ua rave maitai oia i te ohipa i taua tuhaa ra fatata e ono matahiti. I muri iho, no te hoê titau-manihini-raa a te Amuiraa Rahi, ua reva oia i Initia i te matahiti 1895. No toʼna revaraa, ua titauhia ia faataa i te tahi atu taata tiaau.
GSAM 408Te Matahiapo Holser, te taata tiaau o te tuhaa ohipa
GSAM 408.1O te Matahiapo H. P. Holser te taata i maitihia no taua tiaraa ra, e hau atu i teie, ua maitihia oia ei faatere no te taatoaraa o te Misioni no Europa Roto-pu. Ua rave oia i te ohipa i reira ma te rohirohi ore e te aravihi e tae noaʼtu i te matahiti 1901, i reira te maʻi i upootia atoa ai i nia iaʼna. Ua pohe oia i Canyon City, Colorado, i te 11 no Tetepa 1901.
GSAM 408.2Noaʼtu taua mau fifi ra, ua tupu rahi te misioni e ua haere te ohipa i mua, mai tei faaitehia i roto i te hoê faaiteraa i te Amuiraa Rahi i te matahiti 1895. Ua parauhia i reira e ahuru ma iva ekalesia e e 484 melo i roto i te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Europa Roto-pu; ua aufau ratou i te tuhaa ahuru e $4,378.18 i te matahiti na mua iho. E maha orometua faatoroahia e e pae taata i fariihia no te poro ta ratou i taua tau ra.
GSAM 408TE MISIONI NO HEREMANI E RUTIA
GSAM 408.3I te matahiti 1870, ua haamata o J. H. Linderman, te orometua o te hoê ekalesia i pihai iho ia Elberfeld, i Prussia, e e maha ahuru o toʼna mau melo, i te haapaʻo i te Sabati o te mahana hitu, no ta ratou haapiiraa i te Bibilia. Aita ratou i ite e te vai ra te tahi atu pūpū Kerisetiano i te ao nei o te haapaʻo ra i taua mahana ra ei Sabati. Ua tae mai te parau o teie pūpū i to matou mau taata na roto i te hoê huru taa ê. Ua haere mai te hoê taata ani moni i te fare o te misioni i Basel i te mahana Sabati. Te haapii ra te utuafare i te haapiiraa a te Haapiiraa Sabati, e ua matara te mau Bibilia i mua ia ratou. Ua putapū taua taata ra i taʼna i ite, e ua haamata oia i te ui i te mau uiraa.
GSAM 408Te pūpū i Elberfeld
GSAM 408.4I toʼna iteraa e e ere ratou i te ati Iuda, e mau Kerisetiano râ o te haapaʻo ra i te Sabati o te mahana hitu, ua faaite oia i te parau no taua pūpū ra i Elberfeld. Ua manaʻo te Matahiapo Andrews e mea paari ia hiʻopoʻa i taua parau ra; no reira, ua haere oia e te Matahiapo Erzenberger i Prussia i te omuaraa o te matahiti 1875, e ua ite raua i te pūpū mai tei faaitehia. Ua faaea te Matahiapo Erzenberger no te tahi tau i te raveraa i te ohipa i taua tuhaa ra no Heremani, e i te 8 no Tenuare 1876, ua bapetizohia e vau taata i Elberfeld. O te bapetizoraa matamua teie a te mau Petania Mahana Hitu i Heremani.
GSAM 409.1Ua haamata aʻena te parau mau i te mau i Rutia i te matahiti 1882, na roto i te mau papai i tonohia e te mau Taeae heremani i Marite i to ratou mau hoa i te mau vahi nohoraa o te mau Heremani i Rutia.
GSAM 409Te Matahiapo Conradi i Europa
GSAM 409.2I te matahiti 1885, ua faarue te Matahiapo L. R. Conradi ia Marite no te haere i te tuhaa o Europa Roto-pu e rave i te ohipa i rotopu i te mau Heremani. I te 28 no Tiunu 1886, ua faarue oia ia Basel no te haere i Crimea, i Rutia. I reira, ua haere oia e te Matahiapo Perk i Berdebulat, i reira e piti Tuahine i bapetizohia ai e ua faanahohia te hoê ekalesia e ahuru ma iva melo to roto. O te ekalesia Petania Mahana Hitu matamua teie i Rutia.
GSAM 409Te tuuraahia te mau Matahiapo Conradi e Perk i te fare auri
GSAM 409.3I muri noa iho i te reira, ua haruhia te mau Matahiapo Conradi e Perk no te haapiiraa i te mau parau patoʻi i te faaroo ortodokati, e ua tuuhia raua i te fare auri i Perekop e pae hepetoma. I muri aʼe i toʼna tuuraahia mai, na roto i te tauturu a te tia o te Hau Amui no Marite, ua haere te Matahiapo Conradi i te pae hitia o te râ o Rutia, e i muri iho ua hoʻi oia i Switzerland.
GSAM 409Te ohipa i te pae o Volga, i Rutia
GSAM 409.4I taua iho matahiti ra te Matahiapo Laubhan i haamata ai i te rave i te ohipa i Rutia, i pihai iho i toʼna fare i te pae o te anavai Volga. I te matahiti 1880, ua haamata te Matahiapo Klein, no Kansas, i te ohipa i te tuhaa heremani o Rutia. E mai te reira i faatiahia mai ai te mau rave ohipa no teie tuhaa etaeta e te fifi. Noaʼtu e ua tiavaruhia te mau taata faaroo e ua tuuhia ratou i te fare auri, ua haamaitai rahi te Fatu i te ohipa.
GSAM 409Te manuïaraa o te mau taata hoo buka i Heremani
GSAM 409.5I te matahiti 1888, ua haamata te mau taata hoo buka i te ohipa i te tuhaa no Prussia i te pae o te anavai Rhin, i Württemberg, i Baden e i Alsace. Ua manuïa roa taua na rave ohipa e vau aore ra ahuru ra, tei itoito e tei haapao maitai, e i roto i te hoê matahiti ua hoohia teie numera buka: Te Oraraa o te Mesia, e 3,000; Mai Edene e tae atu i Edene, e 2,000; e e 12,000 buka iti. No taua ohipa ra, fatata i te mau vahi atoa i hoohia e i taiohia ai te mau buka, ua farii te tahi mau taata, hoê aore ra hau atu, i te parau mau.
GSAM 410Te haamataraa i te misioni i Hamburg
GSAM 410.1I Me 1889, ua haamatahia te ohipa misioni i Hamburg, i Heremani, e te Matahiapo Conradi, e aita i maoro, ua haamauhia te hoê fare haapiiraa no te faaineine i te mau rave ohipa. I Atopa i muri iho, ua faanahohia te hoê Haapiiraa Sabati e piti ahuru ma vau melo to roto. I roto i taua matahiti ra, ua haere te Matahiapo Haskell i te misioni, ua faanahohia te hoê ekalesia e piti ahuru melo to roto, e ua haamauhia te hoê fare vairaa buka.
GSAM 410.2Te rave ra te Matahiapo J. T. Boettcher i taua tau ra i te ohipa heremani i Barmen. I te matahiti 1890, ua horoahia te hoê faaiteraa i te Amuiraa Rahi, ma te parau e e iva ekalesia tei faanahohia i roto i te misioni no Heremani e Rutia, e e 422 te taatoaraa o te mau melo, hau atu i te hitu ahuru ma pae taata haapaʻo i te Sabati aore â i faanahohia ei ekalesia. I te 7 no Eperera o taua matahiti ra, ua bapetizohia e ahuru ma piti atu â taata, e ua apiti atu ratou i te ekalesia no Hamburg. I Titema, ua maraa te numera o te mau melo o taua ekalesia ra i te maha ahuru. Te moni i fariihia no te mau buka i hoohia mai te fare vairaa buka i Hamburg, i Holani, i Rutia e i te mau tuhaa taa ê o Heremani, e $5,000 ïa.
GSAM 410Te manuïaraa i Europa
GSAM 410.3Ua haere mārū noa te ohipa i mua i roto i te Misioni no Europa Roto-pu, ma te papu râ, mai tei faaitehia i roto i te hoê faaiteraa i te Amuiraa Rahi i te matahiti 1891. E pae ekalesia i Heremani i taua tau ra, e hoê hanere e maha ahuru melo to roto, e e ono ahuru ma maha o ratou e mau melo no te ekalesia no Hamburg. E $1,000 te tuhaa ahuru i aufauhia. Te mau buka i hoohia na nia i te mau pahi e te misionare no te mau pahi i Hamburg, e $500 te moni; area te mau buka i hoohia e te mau taata hoo buka i roto i te matahiti, i te taatoaraa o te tuhaa ohipa, e $6,000 ïa. Hoê hanere e pae ahuru taata tei farii i te parau mau i Auteteria, e ahuru ma toru ekalesia, e maha hanere melo to roto, i Rutia.
GSAM 411Te tiavaruraahia e pae taata haapaʻo i te Sabati no Rutia
GSAM 411.1I taua area taime ra, i te matahiti 1891, ua haruhia e pae melo o te hoê ekalesia no Rutia, e tae noaʼtu i to ratou aratai, no te haapiiraa i te mau parau patoʻi i te ekalesia i faatiahia e te hau. Ua faautuahia ratou ia tiavaruhia i te tahi pae o te mau mouʻa Caucase no na matahiti e pae. E taamuhia ratou i te fifi auri, te tahi i te tahi, e e faahepohia ratou ia haere na raro e pae hanere maile. I roto i taua tamataraa ra, ua turu to ratou faaroo ia ratou, e ua oaoa ratou i roto i te Fatu. I roto i taua matahiti ra, ua faaineinehia te hoê buka iti na roto i te reo rutia, e mau taioraa Bibilia to roto no nia i te mau mauiui o te Mesia, te taotoraa o te feia pohe, eaha te mahana e no te aha, e e nehenehe anei tatou e ite?
GSAM 411.2I te taime o te Amuiraa Rahi i te matahiti 1895, ua maraa te numera o te mau melo i Heremani i te 368, e te tuhaa ahuru no te matahiti na mua iho, e $2,327.43 ïa.
GSAM 411E rave rahi atu â taata haapaʻo i te Sabati i Rutia
GSAM 411.3I Rutia, noaʼtu e mea rahi roa tei reva e noho i te tahi atu mau fenua, ua maraa te numera o te mau melo i te 467, e ua aufau ratou i te tuhaa ahuru e $841.60.
GSAM 411.4Na roto i te parau i faaitehia e te papai parau no te mau misioni i te mau fenua ê, i roto i te taioraa no te hepetoma pure no te matahiti 1896, ua ite tatou e
GSAM 411.4“i roto i te tuhaa ohipa no Heremani e Rutia, i te matahiti na mua iho, fatata e piti a taime to ratou numera i te rahiraa na mua; ua amuihia mai hau atu i te maha hanere taata. I Berlin, i Heremani, e ono ahuru taata te haere ra i te mau haamoriraa tamau i te Sabati. Ua haapuai te paturaa i te fare pureraa o te misioni i Hamburg i te ohipa i reira. I Munich, i Bavaria, te tiai ra te tahi mau taata i te bapetizoraa. E mau taata faaroo i Leipsic, i Königsberg, i Magdeburg, i Posen, i Stuttgart e i te tahi atu mau oire rahi o Heremani. E pūpū atoa to Rotterdam, i Holani.
GSAM 412.1“I Rutia, ua farii te mau taata hoo buka i te mau parau faatia a te hau. Ua hurihia te mau papai na roto i te reo no Latvia e te reo no Estonia. Ua faanuuhia te vea na roto i te reo heremani mai Basel atu i Hamburg, e i taua fare neneiraa ra te neneihia ra te parau mau na roto i te mau reo e ahuru ma maha.”
GSAM 412Te bapetizoraa i Hungaria
GSAM 412.2I roto i taua matahiti ra, ua tupu te bapetizoraa matamua i Hungaria, e te putuputuraa matamua no te mau oroʻa i Bohemia. Ua haamauhia te hoê misioni no te mau pahi i Galatz, i Roumania, no te anavai Danube e te Miti Ereere.
GSAM 412Te ohipa hoo buka i Heremani
GSAM 412.3I roto i Te Misionare no te Fenua no Titema 1895, ua parau te Matahiapo Spies no nia i te ohipa hoo buka i te tuhaa no Heremani e,
GSAM 412.3“Te feia i faatere i te ohipa hoo buka, i toʼna haamataraahia i teie tuhaa, aita ratou i faaea i te faahaere i te reira i mua, noaʼtu e ua parau papu mai te tahi o te mau taata nenei buka e te mau taata hoo buka tuiroo i Leipsic e, ‘e manuïa ore te hooraa buka na roto i te mau poroiraa na mua.’
GSAM 412.4“I Atete 1887, ua neneihia te neneiraa matamua o Te Oraraa o te Mesia na roto i te reo heremani. I te area taime i ineine ai taua buka ra no te opereraa, ua faatupuhia te hoê haapiiraa no te mau taata hoo buka i Basel; o te omuaraa teie o te ohipa hoo buka, i Heremani e i Europa atoa. Ua oti i teie nei te hitu o te neneiraa o teie buka na roto i te reo heremani.
GSAM 412.5“Mai te 1 no Tenuare 1895 mai â, ua tomo mai e ahuru ma piti taata hoo buka apî i roto i te tuhaa ohipa. I Tiunu 1895, ua faaite te faaiteraa e ua maraa te hooraa buka e pae ahuru i nia i te hanere. I teie nei, te ravehia ra te hoê tutavaraa taa ê no Herold der Wahrheit, ta matou vea na roto i te reo heremani. Te rave nei te tahi mau ekalesia, e ere i te mea rahi roa, mai te pae ahuru e tae atu i te piti hanere vea, no te hoo atu. E te ite ra ratou i te mau tupuraa oaoa roa e te feia hoo mai. I roto i Advent Review no te 18 no Fepuare 1896, ua parau te Matahiapo Conradi e, ‘Te faaoti nei matou i te matahiti 1895 e hoê tausani e pae hanere taata haapaʻo i te Sabati i roto i te tuhaa no Heremani e Rutia.’”
GSAM 413TE MISIONI I SCANDINAVIA
GSAM 413.1Na te Matahiapo John Matteson i haamata i te misioni i rotopu i te mau taata no Scandinavia i te matahiti 1877. I te 6 no Tiunu ua tae oia i Vejle, i Jyeland, Denmark. I toʻna haereraa i taua fenua ra, te vai ra te tahi mau taata tei haamata i te haapaʻo i te Sabati na roto i te taioraa i te mau vea e te mau buka iti i haponoa mai e to ratou mau hoa i America.
GSAM 413.2Ia hiʻopoʻa tatou i te omuaraa o teie ohipa, e ite tatou e i te matahiti 1850, e 4 taata tei haere mai Norway mai e faaea i America tei haamata i te haapaʻo i te Sabati a te Fatu. Te noho ra ratou i Oakland, Wisconsin. E 2 o ratou, o te metua tane ïa e te metua vahine o te Matahiapo O. A. Olsen. I te matahiti 1863, ua haamata te Matahiapo John Matteson i te haapaʻo i te Sabati o te mahana hitu. Te noho ra oia i Poysippi, Wisconsin. I roto i na avaʻe e 6 i muri iho, na roto i taʻna mau ohipa, fatata e 40 taata no Denmark e no Norway tei farii i te mau haapiiraa a te Mahana Hitu, Petania. Te taata poro itoito matamua tei amui atu iaʻna i roto i te taviniraa, o te Matahiapo J. F. Hanson ïa no Minnesota.
GSAM 413Te buka matamua i neneihia na roto i te reo no Denmark e no Norway
GSAM 413.3I te matahiti 1866, ua ani te Matahiapo John Matteson i te feia faatere o te fare neneiraa o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau e e nehenehe anei ratou e nenei i te mau buka iti na roto i te reo o te mau taata no Scandinavia, ia faaohipa ratou i te reira. Ua parauhia iaʻna e aita e moni navai i te fare neneiraa no te rave i te reira. Te vai ra râ te tahi mau taata no toʻna iho nunaa i Wisconsin e i Minnesota tei hinaaro rahi ia neneihia te parau mau na roto i to ratou reo tumu. No reira, noa e e ere ratou i te feia taoʻa e aita atoa to ratou numera i tae i te 50, ua haaputuputu ratou e $1,000 moni e ua tuu i roto i toʻna rima no taua ohipa ra. Ma teie moni e te mau parau papai-rima e rave rahi tei faaineine-maitai-hia, ua haere te Matahiapo Matteson i Battle Creek e ua ani faahou ia neneihia te mau buka. I te mea e ua ineine oia no te pahono i te mau patoiraa i faahitihia na mua, ua fariihia taʻna aniraa. I te 18 no Mati 1867, ua haamata oia i te taio i taʻna parau papai-rima, tei faaineinehia no taʻna buka Liv og Død (Te Ora e te Pohe), i te Matahiapo J. N. Andrews e iaʻu, e melo hoi mâua i taua taime ra no te tomite no te neneiraa. Oia hoi, ua faaite mai oia na roto i te reo Beretane i tei papaihia i roto i taʻna parau papai-rima na roto i te reo no Denmark e no Norway.
GSAM 414Ua riro te Matahiapo Matteson ei taata nenei
GSAM 414.1I taua taime ra, aita e taata nenei tei nehenehe e vaiiho i taʻna iho ohipa no te faanaho i te mau reta neneiraa naʻna. No reira ua taparu oia ia faatiahia iaʻna ia haapii i te faanaho i te reira oia iho. Ua tamau oia i teie ohipa e tae noa atu i te neneiraahia fatata e 1,000 api o te mau buka iti na roto i toʻna iho reo.
GSAM 414.2Ma teie ravea apî no te haaparare i te parau mau i rotopu i toʻna nunaa, ua haere atu oia ma te itoito apî, e ua faatupu i te mau putuputuraa i roto i te mau tuhaa fenua e rave rahi. Mai taua taime ra mai, ua haere vitiviti roa te ohipa i mua i rotopu i te mau taata no Scandinavia.
GSAM 414Te vea matamua na roto i te hoê reo ê
GSAM 414.3Ua rahi roa te ohipa i rotopu i te mau taata no Denmark e no Norway, e ua anihia te hoê vea o te neneihia i te mau avaʻe atoa, ia noaa ia ratou te haapiiraa e te faaitoitoraa na roto i to ratou iho reo. No reira, i te 1 no Tenuare 1872, ua neneihia i te fare neneiraa o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau te hoê vea na roto i te reo no Denmark, e 24 api, mai te hoê buka iti te huru, tei piihia Advent Tidende (Te mau Parau o te Taeraa mai). I te matahiti i muri iho, ua faarahihia teie vea i te 32 api. O te vea matamua teie i neneihia e te Mahana Hitu, Petania na roto i te hoê reo ê.
GSAM 414.4I te matahiti 1874, ua rahi roa te anaanatae o te feia faaroo e paraparau i te reo no Sweden, e ua haamatahia te hoê vea e 16 api na roto i taua reo ra, o te neneihia i te mau avaʻe atoa, e ua piihia Te Faaite parau no Sweden.
GSAM 414.5I te taime i haamata ai te Matahiapo Matteson i te misioni i rotopu i te mau taata no Scandinavia i to ratou fenua tumu, i Tiunu 1877, e 266 vea o te Tidende tei haponohia mai America mai i Denmark i te mau avaʻe atoa, e e 60 i Norway. Na roto i te taioraa i teie mau vea, ua vai aʻena te tahi mau taata i Scandinavia tei haapaʻo i te Sabati. Na roto i taʻna ohipa i Denmark i te hoê matahiti, ua tupu mai te mau pupu faaroo i te mau vahi taa ê e rave rahi.
GSAM 415Te hoê fare neneiraa i Norway
GSAM 415.1I muri iho, ua haere te Matahiapo Matteson i Norway. I reira, i te 7 no Tiunu 1879, ua faanaho oia i te hoê ekalesia e 38 melo, ei hotu no taʻna mau ohipa i Christiana. I taua taime ra, ua amui mai te Matahiapo J. P. Jasperson no America iaʻna i roto i te taviniraa. I taua matahiti ra atoa, ua haamauhia te hoê taiete neneiraa i Norway, e ua hoohia te hoê fenua e te fare i Christiana no te fare neneiraa, te piha putuputuraa no te haamoriraa e te mau piha nohoraa, i te moni e $14,580. No te hoê tau, ua neneihia i te fare neneiraa i Christiana te tahi numera iti o te hoê vea, Tidernes Tegn, i te mau hepetoma atoa.
GSAM 415.2I te omuaraa o te tau toparaa rau o te matahiti 1880, ua haere te Matahiapo Matteson i America no te imi i te tauturu e faarahi ai i te ohipa i Scandinavia. Ua amui oia i te Amuiraa Rahi o taua matahiti ra, e ua hoʻi i Europa i Eperera 1881, ma te faaitoitohia rahi. Aita i maoro i muri aʻe i toʻna hoʻiraa, ua hoohia te hoê matini nenei e faaohipa i te pāʻohu e ua tuuhia i te fare neneiraa i Christiana.
GSAM 415Te mau vea no te ea na roto i te reo no Denmark e no Sweden
GSAM 415.3Ua haamata oioi ratou i te nenei i te hoê vea no te ea na roto i te reo no Denmark, tei piihia Te Vea no te Ea. I te matahiti 1883, ua nenei oia i te hoê vea mai te reira te huru na roto i te reo no Sweden, e te hoê vea faaroo tei piihia Te Faaite parau o te Parau Mau. I te matahiti 1884, e mau tauihaa neneiraa ta ratou e $2,563 te faito moni. I roto i taua matahiti ra, e 115,000 vea tei neneihia e tei operehia, taa ê atu i te mau tausani buka iti e rave rahi, e te tahi mau buka.
GSAM 415Te Matahiapo Haskell i Scandinavia
GSAM 415.4Ua tauturu-rahi-hia te ohipa i roto i te mau fenua no Scandinavia e te tere o te Matahiapo Haskell i te matahiti 1882. I te matahiti 1884, ua noaa atoa ia ratou te tauturu rahi na roto i te mau ohipa a te mau Matahiapo Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen e E. G. Olsen.
GSAM 416Ua tauturu rahi te Vahine White ia Scandinavia
GSAM 416.1I te matahiti 1885, ua haere te Vahine E. G. White e taʻna tamaiti, o W. C. White, e farerei i te mau taata i Scandinavia. E faufaa rahi roa to taua tere ra no te ohipa i reira, eita e nehenehe e faito. Ua manaʻo te tahi mau taata e eita e nehenehe i te feia veve o taua fenua ra e aufau i te tuhaa ahuru, e e mea faufaa ore te tamataraa i te haere e hoo buka i tera e tera fare. Ua tae mai te iteraa papu a te Vahine White i te taime tano, e ua farii maitai te mau taata i te reira, mai tei itehia na roto i teie ta ratou pahonoraa: “E rave matou i te mau parau atoa a te Fatu i parau mai ra, e e faaroo matou.” I roto i teie tere, ua tupu te hoê tauiraa taatoa i roto i te ohipa i Scandinavia, e o te mau ohipa rohirohi ore a te Vahine White te tumu rahi o te reira.
GSAM 416Ua patuhia te hoê fare neneiraa apî i Norway
GSAM 416.2I te matahiti 1886, ua haere te mau Matahiapo O. A. Olsen e N. Clausen i roto i te mau fenua no Scandinavia, e ua faaea te piti i reira no te hoê tau maoro. I te matahiti 1885, ua patuhia te hoê fare neneiraa apî i Christiana. No te matahiti tei hope i te 1 no Tetepa 1886, ua noaa i te fare neneiraa te moni e $5,386.68 no te hooraa i te mau buka e te mau buka iti anaʻe, e te moni e $3,146.03 no te mau aufauraa i te mau vea.
GSAM 416E 25 ekalesia i Scandinavia
GSAM 416.3Ua faaite te hoê faatiaraa i horoahia i te Amuiraa Rahi i te matahiti 1889 e e 25 ekalesia i Scandinavia, e 926 melo, tei aufau i te tuhaa ahuru e $2,548.75. E 6 atoa orometua, e 4 taata tei faatiahia ia poro, e e 52 taata hoo buka. Ua tae te moni no te hooraa buka i Norway e i Sweden, i roto i te hoê tau e 3 avaʻe, i te $2,161.26.
GSAM 416Te fare haapiiraa i Christiana
GSAM 416.4I taua taime ra, te vai ra te hoê fare haapiiraa i Christiana, e 50 piahi. I te matahiti 1891, ua faatere te mau Matahiapo O. A. Olsen e E. J. Waggoner i te hoê haapiiraa Bibilia i Christiana, e 100 piahi tei amui mai. I taua haapiiraa ra, ua horoahia te haapiiraa hohonu no nia i te ohipa hoo buka.
GSAM 417E 40 ekalesia i Scandinavia i te matahiti 1895
GSAM 417.1E 6 matahiti i muri iho, i te matahiti 1895, te ite nei tatou i te hoê faatiaraa a te Matahiapo D. A. Robinson, te tiaau tuhaa i taua taime ra no te ohipa i te mau fenua ê. Te faaite maitai ra te reira i te tupuraa rahi o te ohipa i roto i taua tau ra, e no reira te faahiti nei tatou i teie mau parau: “E 40 ekalesia i Scandinavia, e 1,458 melo. E $5,585.55 te tuhaa ahuru no te matahiti. E 15 orometua faatoroahia, e 11 taata tei faatiahia ia poro, e ua tae te moni no te hooraa buka i te matahiti i te $40,000. O te tautooraa a te mau taata hoo buka te tumu rahi i noaa ai teie moni rahi, i roto i te hoê fenua i parau papu ai te feia hoo buka i te fare toa, e tae noa atu i te mau orometua no to tatou faaroo, i te matahiti 1885, e eita e nehenehe e hoo i te mau buka ma te haere i tera e tera fare.
GSAM 417E 3 amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Scandinavia
GSAM 417.2I teie nei, e 3 amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i roto i te ohipa i Scandinavia. Teie te mau mahana i faanahohia ai ratou: Denmark, 30 no Me 1880; Sweden, 12 no Mati 1882; Norway, 10 no Tiunu 1887. Te Matahiapo John Matteson, tei haamata na mua i te Misioni i Scandinavia e tei aratai ma te manuia i te omuaraa o te ohipa, e tei tavini ma te itoito e te faatusiaraa rahi no te maitai o taua nunaa ra, ua roohia ïa i te maʻi tūtoʻo, taua maʻi e hopoi i te pohe ra. Ua pohe oia i El Monte, California, i te 30 no Mati 1896, e 61 matahiti toʻna.
GSAM 417TE MISIONI I GREAT BRITAIN
GSAM 417.3O William Ings, tei fanauhia i Hampshire, England, e taata râ no America i toʻna huru aau e i toʻna haapiiraa, no te mea ua noho oia i te mau Hau Amui no America mai toʻna apîraa mai, ua tae ïa i Southampton mai Basel, Switzerland mai, i te 23 no Me 1878. I taua taime ra, e faaea poto noa toʻna, e 2 noa hepetoma, e ua hoʻi poto oia i te fenua rahi no Europa. Aita râ i maoro i muri iho, ua haere faahou oia i Southampton. I muri aʻe i te ohiparaa e 4 avaʻe i tera e tera fare, ma te opere i te mau buka iti e te rave i te mau ohipa misionare atoa tei matara mai, ua faaite oia e e 10 taata te haapaʻo ra i te Sabati. I te 30 no Titema o taua matahiti ra, ua tae atu vau e taʻu vahine i Southampton. Ua amui ta mâua mau ohipa i ta te Matahiapo Ings, ma te faatupu i te mau putuputuraa i te tau toetoe i te fare putuputuraa Shirley e i roto i te fare ta mâua i tarahu. I te tau veavea o te matahiti 1879, ua faatupu matou i te mau putuputuraa i te tiahapa i Southampton. I taua taime ra e i taua vahi ra, ua amui mai te Potii Maud Sisley, o te Vahine Boyd ïa i teie nei, i te ohipa, ma te horoa i te mau haapiiraa Bibilia e te haere e ohipa i tera e tera fare. Na roto i teie tautooraa, e rave rahi tei farii i te parau mau. I te tau toetoe i muri iho, ua faatupu matou i te mau putuputuraa i te hoê piha i Ravenswood Villa, te fare i reira matou i te nohoraa e i te haaputuraa i ta matou mau buka.
GSAM 418Te putuputuraa i te tiahapa i England
GSAM 418.1I te tau veavea o te matahiti 1880, ua haere mai te Matahiapo Andrews mai Switzerland mai, noa e e mea paruparu toʻna ea, no te tauturu i te hoê putuputuraa i te tiahapa i Romsey. I reira, ua farii te tahi atu mau taata i te poroi.
GSAM 418.2I te 11 no Tenuare 1880, ua faanahohia te hoê taiete no te mau buka iti. Ua anaanatae rahi te mau melo i teie ohipa, e ua operehia te mau papai e rave rahi.
GSAM 418.3I te 8 no Fepuare 1880, ua tupu ta matou bapetizoraa matamua, e 6 taata tei bapetizohia. E tae mai i te 2 no Tiurai 1881, e 29 taata tei bapetizohia ma te utuhiraa i raro i te pape i Southampton.
GSAM 418Ua rahi aʻe te feia rave ohipa i England
GSAM 418.4Na roto i te faaotiraa a te Amuiraa Rahi tei tupu i te tau toparaa rau o te matahiti 1881, ua haere te Matahiapo A. A. John e taʻna vahine, o Geo. R. Drew e te Potii Jennie Thayer i England, e ua amui i te ohipa i taua misioni ra. I roto i te matahiti 1882, ua haere te Matahiapo Haskell i te mau vahi o te ohipa i Europa, e ua faaea e rave rahi mahana i pihai iho i te feia rave ohipa i te misioni i England, ma te horoa i te tauturu faufaa na roto i te mau aʻo e te mau aratairaa.
GSAM 418.5I Mati 1882, ua haamatahia te neneiraa i te hoê tuhaa hau e 2 api no Great Britain, no Te mau Tapao o te Tau. Ua apitihia te reira i te 1,000 vea o Te mau Tapao o te Tau tei haponohia mai America mai. Ua faaohipahia teie mau vea i roto i te ohipa misionare i Great Britain. Te faaite ra te hoê faatiaraa no te ohipa, i te 1 no Atopa 1883, e i taua mahana ra e 100 taata haapaʻo i te Sabati. Te moni tuhaa ahuru i aufauhia mai te omuaraa o te misioni mai, e $2,078.71 ïa.
GSAM 419Te ohipa misionare na roto i te mau pahi
GSAM 419.1Na roto i te maitai o te feia haapaʻo pahi, ua faatiahia te Matahiapo Ings ia hapono ma te aufau ore i te mau puohu buka iti e vea i te mau uahu rahi e 80 o te Taiete Pahi Auahi Peninsular and Oriental, i South Africa, i te mau Indies Hitia o te Ra e Tooa o te Ra, i America Ropu e i te mau Motu Bay. Na roto i te mana o te mau papai i haponohia mai tera i ara mai ai te anaanatae matamua i te motu no Demarara. Ua noaa mai teie parau ia matou na roto i te mau rata no taua motu ra.
GSAM 419Ua tuuhia “Te Aamu o te Sabati” i roto i te mau fare vairaa buka i England
GSAM 419.2Ua tuuhia atoa te hoê buka Te Aamu o te Sabati, na te Matahiapo Andrews, i roto i te mau fare vairaa buka no te huiraatira e te mau piha taioraa aufau ore e 60 i te mau vahi atoa no Great Britain. Te vai noa ra taua mau buka ra i reira, e te faaite ra i te aamu i te feia e hinaaro i te taio.
GSAM 419.3I te matahiti 1884, ua haere te Matahiapo Butler i England, ma te tahi atu mau taata rave ohipa no taua vahi ra. Ua reva te mau Matahiapo S. H. Lane e Robert Andrews na nia i te pahi mai Boston mai, i te 9 no Me 1885, no te amui i te misioni i Great Britain. Ua riro te tere o te Vahine White i England ei puai e ei faaitoitoraa no te feia rave ohipa. Ua faaea te Vahine White e taʻna tamaiti e tau hepetoma i reira hou to raua hoʻiraa mai Europa i America.
GSAM 419Ua haamatahia “Te Parau Mau o Teie Tau”
GSAM 419.4I te omuaraa o te matahiti 1884, aita i maoro i muri aʻe i te taeraa mai o te Matahiapo Butler i England, ua faaotihia ia haamata i Grimsby te hoê vea e 8 api, o te neneihia e 2 taime i te avaʻe, tei piihia Te Parau Mau o Teie Tau, e o M. C. Wilcox te taata papai faatere. Te neneihia nei taua vea ra i teie nei i London, England, e 16 api i te mau hepetoma atoa, fatata e 18,000 vea i te hepetoma.
GSAM 420.1I te matahiti 1889, ua faaite te Matahiapo Holser e e 8 ekalesia i roto i te Misioni i Great Britain, e 200 taata haapaʻo i te Sabati, e 65 o ratou i London. Te tuhaa ahuru no te matahiti i mairi, e $1,244.58 ïa. E 2 orometua faatoroahia, e 2 taata tei faatiahia ia poro, e 2 misionare no te mau pahi, e e 7 taata rave ohipa no te haapiiraa Bibilia. I taua taime ra i tomo mai ai te mau Matahiapo Wm. Hutchinson e Francis Hope i roto i te misioni i England.
GSAM 420Te Fare Neneiraa no te Moana Patitifa i London
GSAM 420.2I roto i te matahiti 1890, ua haamau te Taiete Neneiraa no te Moana Patitifa, no Oakland, California, i te hoê amaa i 48 Paternoster Row, London, e te hoê fare neneiraa i 451 Holloway Road, London, N. Te moni no te hooraa buka a taua fare ra i te matahiti matamua, ia au i te hoo no te feia hoo rahi, e $9,556.89 ïa.
GSAM 420.3I Fepuare 1895, ua horoa te Matahiapo Robinson i teie faatiaraa:
GSAM 420.3“I Great Britain e 11 ekalesia, e 363 melo, e 5 orometua e e 1 taata tei faatiahia ia poro. Te tuhaa ahuru no te matahiti i mairi, e $5,077.20 ïa, oia hoi e $13.98 i te melo hoê ia operehia te taatoaraa i nia i te mau melo atoa. Te mau faufaa o te fare neneiraa, na te Taiete no te mau Buka Iti o te Ao atoa, Taotiʻahia, ïa i teie nei, e naʻna e faatere ra. E taiete teie no England.”
GSAM 420.4I Titema 1895, ua faaite te Papai Parau no te mau Misioni i te mau Fenua ê e e 560 melo i Great Britain. Ua maraa te tuhaa ahuru e $1,000 i roto i taua matahiti ra. I taua taime ra, e 8 pupu tei putuputu i te Sabati i te mau vahi taa ê i London.
GSAM 420.5Mai te reira te ohipa i teie misioni i te haereraa i mua, i te tahi mau taime e fatata e ore roa e itehia. I roto i te tahi mau huru repo, eita te mau huero e tupu oioi mai te huru i roto i te tahi atu mau huru repo. E mea taere aʻe to ratou oteoraa, mea papu aʻe râ e mea puai aʻe to ratou tupuraa. Mai te reira atoa te parau mau o te poroi a te toru o te melahi i roto i teie basileia. Ua ueuehia toʻna huero, ua aʻa e ua tupu maru noa, e tae mai i teie nei ua rahi roa aʻe ïa.
GSAM 421TE MISIONI I AUSTRALASIA
GSAM 421.1I te 10 no Me 1885, ua reva na nia i te pahi mai San Francisco mai te mau Matahiapo S. N. Haskell, J. O. Corliss e toʻna utuafare, M. C. Israel e toʻna utuafare, Wm. E. Arnold e Henry Scott, no te haamata i te hoê misioni i Australia. E 11 matahiti na mua aʻe, i te matahiti 1874, i te hoê putuputuraa i Battle Creek, ua parau te Vahine White e e rave rahi atu â mau nunaa o te farii i te parau mau, e ua ite oia i te mau matini nenei e ohipa ra, e te mau buka e te mau vea e neneihia ra i roto i te mau fenua taa ê. I te aniraahia iaʻna ia faataa mai e eaha taua mau fenua ra, ua pahono oia e o Australia anaʻe te iʻoa taʻna e nehenehe e haamanaʻo.
GSAM 421Te Reo Faahoi o te Bibilia
GSAM 421.2Na roto i te mau ohipa itoito e te manuia a te Matahiapo Haskell e toʻna mau hoa, ua haere vitiviti roa te poroi i mua, e ua manaʻohia e mea tia ia nenei i te hoê vea i Australia. No reira, ua ravehia te mau faanahoraa no te neneiraa, e i te 1 no Tenuare 1886, ua neneihia i Melbourne te hoê vea e 16 api, o te neneihia i te mau avaʻe atoa, tei piihia Te Reo Faahoi o te Bibilia e Te mau Tapao o te Tau. E 6,000 vea tei neneihia no te numera matamua, area te numera matauhia no te mau neneiraa i muri iho, e 3,000 noa ïa.
GSAM 421Te ekalesia matamua i faanahohia i Australia
GSAM 421.3I te mahana matamua o te hepetoma, te 10 no Eperera 1886, ua faanahohia te ekalesia matamua a te Mahana Hitu, Petania i Australia. E 18 taata tei tae mai o tei tuu i to ratou iʻoa i te faufaa, e e 7 atu â tei ani ia fariihia ratou na roto i te bapetizoraa. Ua bapetizohia ratou i te Sabati i muri iho, e i te mau Sabati atoa i te tahi mau hepetoma i muri mai, ua amuihia mai te tahi atu mau melo, e tae noa atu i te 55 melo o te ekalesia. E tae mai i Me 1886, e 90 taata i roto i te tapura iʻoa taatoa. Taa ê atu i teie mau taata, fatata e 35 atu â i te tahi atu mau vahi tei haapaʻo i te Sabati.
GSAM 421.4I roto i te fare neneiraa, e 2 matini nenei maitai e te hoê matini faahaere. Ua aufauhia te taatoaraa, e na te Mahana Hitu, Petania o taua fenua atea ra taua mau tauihaa ra, fatata e 7,000 maire te atea i to matou fare neneiraa rahi i Oakland, California.
GSAM 422.1I roto i te matahiti 1886, ua tae te poroi i New Zealand. Te faaite ra te hoê faatiaraa no te ohipa i Australia e e 50 taata haapaʻo i te Sabati i New Zealand. Te moni i noaa i te fare neneiraa na roto i te hooraa buka, e $700 ïa. Hau atu i te reira, ua hoo te mau taata hoo buka e 400 buka Te Tamaʻi Rahi i New Zealand, e e 1,000 buka Te mau Manaʻo no nia ia Daniela i Australia.
GSAM 422Te fare neneiraa i Auteralia
GSAM 422.2I roto i te hoê faaiteraa i horoahia i te 19 no Tiurai 1889, ua rave mai matou i teie mau parau: Ua oti te hoê fare neneiraa i Melbourne, e te vai ra i roto te hoê piha haamoriraa no te mau haapaoraa a te ekalesia.
GSAM 422Te omuaraa o te ohipa i Tasmania
GSAM 422.3Ua faanahohia te hoê amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Auteralia e te hoê atoa i Niu Tireni, e ua hopoi te mau Matahiapo Israel raua o Steed i te ohipa i Tasmania. I taua fenua hopea ra, e toru ekalesia tei faanahohia aena, e 136 melo to ratou ia amuihia. Taa ê atu i te reira, te vai atoa ra te tahi atu mau taata haapaʻo i te Sabati i tera e tera vahi, aita â ratou i faanahohia ei ekalesia.
GSAM 422.4Te mau tuhaa ahuru no taua matahiti ra i roto i te ohipa i Auteralia, e $9,371 ïa. 15 taata hoo buka tei ohipa i reira, e ua tae te hoo o te mau buka ta ratou i hoo atu i te $19,500.
GSAM 422.5I te piti o te tere a te Matahiapo Haskell e ati aʼe i te ao nei, ua haere faahou oia i Auteralia, ua tae i ta ratou amuiraa i tupu i Atete 1889, e ua tauturu maitai ia ratou na roto i te mau ravea e rave rahi. Ua mauruuru roa taua pūpū i faanaho-apî-hia ra i ta na tauturu. I tera e tera taime, ua haere mai te tahi mau rave ohipa no Marite i Auteralia no taua ohipa rahi hoê ra: te faatupuraa e te haapuairaa i te ohipa a te Atua.
GSAM 422Vahine White i Auteralia
GSAM 422.6I te tau toparaa rau o 1891, ua faarue te Vahine E. G. White, ta na tamaiti o W. C. White, te Matahiapo Geo. B. Starr e te tahi atu mau taata ia California no te haere i Auteralia. Ua tae ratou i reira i Titema, i ropu i te tau veavea i taua fenua rahi ra. Noa atu te paruparu o to na tino i roto i na matahiti e iva i faaea ai oia i taua fenua ra, ua tauturu rahi te iteraa papu a te Vahine White ia tuati maitai te ohipa i te varua e te auraa o te poroi a te toru o te melahi. A faaea ai ratou i Auteralia, ua amui faahou te Matahiapo J. O. Corliss i te ohipa i reira, e ua tomo mai o W. A. Colcord e te tahi atu ei mau orometua, ei mau orometua haapii, e ei rave i te tahi atu mau ohipa.
GSAM 423Te Matahiapo Olsen i Auteralia
GSAM 423.1I te tau i riro ai te Matahiapo O. A. Olsen ei peretiteni no te Amuiraa Rahi, ua haere oia e hiʻo i ta tatou mau fare ohipa rarahi atoa i tera e tera pae o te fenua. Ua titau te reira i te hoê tere roa, oia hoi te hoê tere e ati aʼe i te ao nei. Ua rave oia i taua tere ra ia ite maitai aʼe oia i to ratou mau hinaaro e te huru o te mau misioni atoa, ia ineine oia i te tavini ia ratou ma te ore e maitiiti i te taata. I taua tere ra, i te matahiti 1893, ua faaea oia tau hepetoma i Auteralia.
GSAM 423Te Amuiraa Amui no Auteralia e Niu Tireni
GSAM 423.2I taua tau ra, ua faanahohia te Amuiraa Amui no Auteralia e Niu Tireni. Ua amuihia i roto te mau amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Auteralia e i Niu Tireni, e te mau tuhaa misioni no Auteralia. E putuputu teie amuiraa hoê taime i roto i na matahiti e piti, e e faaterehia mai te mau amuiraa amui i te tahi atu mau fenua. I te matahiti 1893, ua hoo atu te mau taata hoo buka i taua tuhaa ra, e mea iti to ratou numera, i te hoê neneiraa e 5,000 buka «Te mau Taahiraa e tae atu ai i te Mesia», e ua neneihia te piti o te neneiraa e hoê â rahiraa buka. I te tau veavea o 1894-95, i roto i na avaʻe e maha, ua fariihia e ratou e 4,000 aniraa no te mau buka e hoo-na-mua-hia.
GSAM 423Te Matahiapo Prescott i Auteralia
GSAM 423.3I te matahiti 1895, ua faaea te Matahiapo W. W. Prescott, te papai parau no te haapiiraa i roto i te ekalesia, e rave rahi avaʻe i roto i teie amuiraa, ma te horoa i te taime rahi e te feruriraa hohonu no teie tuhaa o te ohipa. I taua taime atoa ra, ua aratai oia i te hoê amuiraa haapiiraa tei riro ei maitai rahi no ratou.
GSAM 424.1Ua horoa te Matahiapo W. C. White i te Amuiraa Rahi i te faaiteraa no te ohipa o taua matahiti ra, e teie ïa:
GSAM 424.1«17 ekalesia e 1074 melo tei roto i te Amuiraa Amui no Auteralia. Ua aufau ratou i te tuhaa ahuru e $9,810.10 i te matahiti na mua iho. I roto i teie amuiraa, te vai ra 12 orometua faatoroahia, e piti orometua tei fariihia ia poro, e toru rave ohipa haapii Bibilia, e 50 taata hoo buka. I taua matahiti ra, ua hoo atu ratou i te mau buka e $28,731.11 te hoo. I roto i te matahiti, ua faataa-ê-hia te tuhaa fenua o New South Wales, e ono ekalesia e 321 melo to reira, mai te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Auteralia, e ua mairihia te iʻoa Amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i New South Wales.»
GSAM 424TE MISIONI I AFIRIKA APATOA
GSAM 424.2I te Amuiraa Rahi i tupu i Battle Creek i te matahiti 1886, ua hiʻopoʻahia te parau no te haamataraa i te hoê misioni i Afirika Apatoa. Ua ravehia te faaotiraa no te paturu i teie ohipa. No reira, i te omuaraa o te tau veavea o 1887, ua tutavahia ia haamauhia te ohipa i taua fenua atea ra, i reira te tahi mau taata tei haamata aena i te haapaʻo i te Sabati i te pii-mai-raa i te mau rave ohipa.
GSAM 424Te mau Matahiapo Boyd raua o Robinson i Afirika Apatoa
GSAM 424.3No taua tumu ra, i te 11 no Me, ua reva na nia i te pahi te Matahiapo C. L. Boyd e to na utuafare, te Matahiapo D. A. Robinson e ta na vahine, e te tahi atu mau rave ohipa, mai te oire o New York no Afirika, ma te na Liverpool e London. E toru matahiti i muri iho, i te Amuiraa Rahi, ua parau o P. W. B. Wessels e, i te taeraa taua mau rave ohipa ra i Afirika, fatata e 40 taata tei haapaʻo aena i te Sabati o te maha o te faaueraa, na roto i te taioraa i te mau papai no taua parau ra e te tuatapaparaa i te mau Papai Moʻa.
GSAM 424.4Ua haamata te mau Matahiapo Robinson raua o Boyd i te ohipa misioni i Cape Town, e mai reira ua haere te ohipa i te pae apatoerau hitia o te râ, fatata e 800 maire te atea, e tae atu i Kimberley, i te mau vahi heruraa taimani.
GSAM 424.5E tae noa mai i te matahiti 1889, e piti anaʻe orometua, hoê orometua tei fariihia ia poro, e maha ekalesia e 80 melo. Ua aufau ratou i te tuhaa ahuru e $2,798.36. I roto i taua matahiti ra, ua ohipa te Matahiapo Ira J. Hankins no Marite i Cape Town e ua maitai te mau hotu. Ua haere mai atoa o Druillard e ta na vahine mai Nebraska no te amui i te ohipa i taua vahi ra, e no te amui i te mau ohipa rahi e te mau faaoromairaa a te feia i piihia no te haamata i te ohipa i te hoê tuhaa fenua apî. Ua rave te Vahine Druillard i te rahiraa o ta na ohipa i te fare vairaa buka, e ua horoahia ia na te faatereraa o te hoo buka i taua tuhaa ra. Area ta na tane, ua rave ïa i te mau ohipa misioni atoa. I roto i te matahiti, i nia i te mau pahi i tomo i taua uahu ra, ua hoo atu oia i te mau buka e $750 te hoo.
GSAM 425Te Matahiapo Haskell i Afirika
GSAM 425.1I Atete o taua matahiti iho ra i tae ai te Matahiapo Haskell i Cape Town. Ua faaohipa maitai oia e pae avaʻe no te haere e hiʻo e no te ohipa e te mau pūpū i Afirika Apatoa. Na roto i taua tere farereiraa ra, ua haapuaihia e ua faatupuhia te ohipa, e ua faaitoitohia to na iho aau i to na iteraa i te hotu o ta na ohipa. Ua faaarahia te hinaaro i te ohipa haapiiraa, e no reira ua haere mai 12 piahi no Afirika i Marite no te haapii i roto i ta tatou mau fare haapiiraa o te ekalesia.
GSAM 425.2I taua taime atoa ra, ua hiʻopoʻa-maitai-hia te ohipa a te mau taata hoo buka. Ua tupu te hoê amuiraa haapiiraa no taua ohipa ra i Cape Town, i raro aʼe i te arataʻiraa a E. M. Morrison. Ua horoa mai te reira i te ora apî e te puai apî i teie tuhaa faufaa o te poroi. I muri noa iho i te haapiiraa i horoahia i taua amuiraa ra, ua hoo atu e ua hopoi e 13 taata hoo buka, i roto i na avaʻe e ono, i te mau buka e $5,621.28 te hoo. Ua rahi roa te mau aniraa, e ua «î roa» te fare neneiraa i London i te ohipa, no te mea aita i nehenehe e faaineine oioi i te mau buka ia navai te mau aniraa.
GSAM 425.3I te matahiti 1892, ua amui te Matahiapo A. T. Robinson i te ohipa i Afirika Apatoa. I taua taime ra, ua rahi roa te ohipa e ua titauhia te hoê fare vairaa buka apî no te mono i te mea tahito. No reira ua patuhia te hoê fare apî e mea aano maitai, ia vai atoa te hoê vahi no te mau putuputuraa a te ekalesia.
GSAM 426Te fare haapiiraa teitei i Afirika
GSAM 426.1Ua tamau noa te ohipa i te haere i mua, i tera taahiraa e tera taahiraa, e tae roa i te paturaa i te hoê fare haapiiraa teitei i Claremont, i te pae o te oire o Cape Town, e $35,000 te haamâuʻaraa. Te tauturu anaʻe i anihia i te mau taeae no Marite, o te tonoraa mai ïa i te hoê pūpū orometua haapii e aravihi to ratou no te haapii i te mau haapiiraa teitei, e na ratou iho e aufau i te mau haamâuʻaraa. Ua pahono-maitai-hia taua aniraa ra, e ua matara te fare haapiiraa i te 1 no Fepuare 1893.
GSAM 426Te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Afirika Apatoa
GSAM 426.2Ua faanahohia te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Afirika Apatoa i te matahiti 1892. I te Amuiraa Rahi o 1893, ua fariihia oia na roto i te hoê maitiraa ia tomo i roto i te Amuiraa Rahi. I taua taime ra, e pae ekalesia e 138 melo to na. Ua aufau ratou i te tuhaa ahuru e $34,077.32 i te matahiti na mua iho. I teie amuiraa, ua riro o Peter Wessels ei tia no te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Afirika Apatoa. Ua horoa oia ma te aau horoa i te $16,000 i te Amuiraa Rahi, e mea rahi aʼe te reira i te moni atoa ta te Amuiraa Rahi i haamâuʻa no te haamata i te ohipa i Afirika Apatoa. Taa ê atu i teie ô, ua horoa atoa oia e te hoê o to na mau taeae i te $40,000 no te haamata i te ohipa a te fare rapaau tamoni ore i te oire o Chicago.
GSAM 426.3I te Amuiraa Rahi o 1895, ua parau te papai parau no te mau misioni i te mau fenua ê no nia i te tuhaa ohipa i Afirika e:
GSAM 426.3«E piti noa matahiti to te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Afirika Apatoa i te faanahoraahia; i roto râ i taua tau ra, ua tono te Amuiraa Rahi 12 rave ohipa i taua tuhaa ra. E piti o ratou tei haere i roto roa i te fenua ei mau misionare e faaora ia ratou iho na roto i ta ratou iho ohipa, area te tahi atu, ua tomo ïa i roto i te mau tuhaa ohipa rau. E fare haapiiraa te tupu maitai ra to taua amuiraa ra, e fare no te mau tamarii otare, e te hoê fare ea e patuhia ra. Te faaite ra te mau numeraraa e 184 melo to ratou.»
GSAM 426Te mau vea i neneihia i Afirika Apatoa
GSAM 426.4Na te parau no te tiamâraa faaroo i Afirika Apatoa i turai i to tatou mau taata i roto i teie mau avaʻe hopea nei ia nenei e piti vea: te hoê na roto i te reo Holane, o «De Wachter» te iʻoa; te tahi na roto i te reo Beretane, o «The South African Sentinel and Gospel Echo» te iʻoa. E 4,000 vea o teie hopea nei e operehia.
GSAM 427Te Amuiraa Amui no Afirika Apatoa
GSAM 427.1I Tenuare 1903, ua faanahohia te Amuiraa Amui no Afirika Apatoa. Ua amuihia i roto te mau amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i Cape Colony e i Natal-Transvaal, e te mau misioni i Basutoland e i Matabeleland i raro aʼe i te faatereraa a te Amuiraa Amui. I roto i te amuiraa, te vai ra 15 ekalesia i faanahohia e 595 melo, e iva pūpū aita â i faanahohia e 90 melo, e 30 taata haapaʻo i te Sabati e faaea moʻemoʻe ra, e 715 ïa ia amuihia. Ua aufau ratou i te tuhaa ahuru e $7,850. E 39 rave ohipa tei reira, e 21 o ratou tei aufauhia e te mau amuiraa no te mau ekalesia o te fenua.
GSAM 427TE TUHAA OHIPA I PORINETIA
GSAM 427.2I te matahiti 1876, ua tono te Matahiapo James White e te taata papai i teie buka i te hoê buka haaputuraa o «Te mau Tapao o te Tau», e te tahi mau buka iti, apeehia e te hoê rata, i te motu o Pitcairn. Ua tuuhia teie mau papai i nia i te hoê pahi e haere ra na Cape Horn i New York. Ua haapapuhia mai ia maua e e tapea te pahi i Pitcairn, e i reira e tuuhia ai te puohu. Aita roa maua i ite i te hoê taata i nia i te motu, e aita atoa maua i ite i te parau no te motu iho, maori râ to na roo e e feia haapao maitai e te mataʻu i te Atua to reira. Ua tono-noa-hia te mau vea ma te ore e ite eaha te tupu mai.
GSAM 427Te tere farereiraa i Pitcairn
GSAM 427.3Aita matou i faaroo i te hoê parau no taua mau taata ra e no ta matou mau papai e tae roa i te tere a John I. Tay i te motu, i te matahiti 1886, ahuru matahiti i muri iho. I reira matou i ite ai e, na roto i te taioraa i te buka haaputuraa o «Te mau Tapao o te Tau» e te mau buka iti, ua fatata roa te mau taata atoa o te motu, i te hoê taime, i te faaoti ia taui i to ratou mahana haamoriraa, mai te mahana matamua o te hepetoma i te mahana hitu, e ia haapaʻo i te Sabati o te Fatu. Aita râ ratou i na reira e tae noa atu i te tere a Tay. E mea maoro to na aau i te turai-puai-raahia ia haere i taua motu ra, aita râ oia i matau i taua mau taata ra, e aita atoa oia i ite i to ratou hinaaro i te parau mau tei ara aena.
GSAM 428.1I muri aʼe i to na hoʻiraa i Marite, ua taparu puai oia ia patuhia te hoê pahi no te hopoi i te mau misionare mai te hoê motu i te tahi atu i roto i te Moana Patitifa. Ua haere oia i te Amuiraa Rahi i tupu i te matahiti 1889, ma taua manaʻo ra ei mea matamua i roto i to na feruriraa, e i reira ua taparu oia no te ohipa i te mau motu no Porinetia. Ua ite te amuiraa i te faufaa o teie ohipa, e ua faaoti na roto i te maitiraa ia haaputuhia te moni e $12,000 na roto i te mau ô, no te patu aore ra no te hoo mai i te hoê pahi ia rave i te ohipa i rotopu i te mau motu no te Moana Patitifa.
GSAM 428Te paturaa o te Pitcairn
GSAM 428.2Ia au i taua faaotiraa ra, ua patuhia te pahi Pitcairn i te tau veavea o 1890, i pihai iho i Benicia, fatata e 30 maire mai Oakland, California, e $12,035.22 te haamâuʻaraa. I roto i na tuhaa e toru o na tuhaa e maha o te hoê matahiti, ua haaputuhia taua moni ra e ua horoahia e te mau Haapiiraa Sabati no taua opuaraa anaʻe ra. Aita roa i horoahia aenei te hoê ô ma te oaoa e te anaanatae rahi aʼe. Ua haamoʻahia te pahi i Oakland, California, i te 25 no Tetepa 1890. Fatata e 1,500 taata tei putuputu i nia i te pahi e i te uahu no te mataitai i taua haamoʻaraa ra.
GSAM 428Te tere matamua o te Pitcairn
GSAM 428.3Ua reva te pahi i to na tere matamua mai San Francisco i taua tuhaa atea o ta na ohipa ra i te 20 no Atopa. I nia i te pahi ei mau misionare, te vai ra te Matahiapo E. H. Gates e ta na vahine, te Matahiapo A. J. Read e ta na vahine, o John I. Tay e ta na vahine, e te hoê pūpū ihitai misionare i raro aʼe i te arataʻiraa a te tapena Marsh. Ua haere na mua te pahi i te motu o Pitcairn, e 4,000 maire i te pae apatoa o San Francisco, e ua tae i reira i te 25 no Novema. I te faarueraa te pahi i te motu i te 17 no Titema, e 82 taata paari tei bapetizohia e tei faanahohia ei ekalesia Mahana Hitu, Petania. I muri iho, ua tere te pahi i te mau motu Totaiete, Hervey, Samoa, Tonga e Fiti, ma te tuu i te mau buka faaroo e te mau buka iti no te ea e te haavîraa ia iho i te mau taata parau i te reo Beretane. I roto i na avaʻe e vau e tae atu i Tetepa 1891, ua hoo atu te mau misionare i te mau buka e $1,900 te hoo, e ua opere atoa ratou ma te tamoni ore i te rahiraa rahi o te mau papai taioraa.
GSAM 429.1Ua tuuhia te mau misionare i teie mau vahi: te Matahiapo Read i Tahiti; ua faaea te Matahiapo Gates i Pitcairn no te faaoti i te ohipa tei haamata aena i reira; area o Tay, ua maiti ïa i te ohipa i te motu no Fiti. I roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» no te 14 no Eperera 1904, te parau ra te Matahiapo Fulton no nia i te ohipa i Fiti e: «Ua hau atu i teie nei i te 150 taata haapaʻo i te Sabati i roto i teie tuhaa misioni.» Mai Fiti, ua tere te pahi i Auckland, Niu Tireni, no te mau tataîraa e te mau haamaitairaa i titauhia, e no te rave mai atoa i te mau buka.
GSAM 429Te poheraa o te mau misionare
GSAM 429.2I muri aʼe i te hoê matahiti, 11 avaʻe e 18 mahana i te atea-ê-raa, ua hoʻi te Pitcairn i San Francisco, e ua tae i reira i te 9 no Atopa 1892. I roto i taua tau ra, ua pohe te tapena Marsh e ua tanuhia i te motu o Niu Tireni. Ua roohia o Tay i te maʻi mahaha, e aita oia i ora mai. Ua pohe hau atoa oia, e ua tuuhia ia faaea i taua fenua atea no Fiti ra. Ua horoahia oioi roa teie na ora faufaa e piti no te Misioni i Porinetia.
GSAM 429.3Ua oaoa te mau misionare i tuuhia i te motu no Tahiti, i Papeete, i to ratou iteraa, i muri noa iho, i te mau hotu o ta ratou ohipa. I taua taime ra, ua nehenehe ratou e tono i to ratou fenua tumu i te hoê faaiteraa faaitoito: e 40 taata tei fariu mai e tei faanahohia ei ekalesia Mahana Hitu, Petania.
GSAM 429Te piti o te tere o te Pitcairn
GSAM 429.4Ua reva te pahi mai San Francisco i te piti o to na tere i te 17 no Tenuare 1893, e teie te mau misionare i nia: B. J. Cady e ta na vahine, J. M. Cole e ta na vahine, E. C. Chapman e ta na vahine, e te taote M. G. Kellogg. Ua apee mai o Hattie Andre, te hoê potii no Ohio, ei orometua haapii no te motu o Pitcairn. I te tau toparaa rau o 1893, ua haamata o Cady i te hoê fare haapiiraa i Raiatea, i te mau motu Totaiete, e 60 piahi. I te hopea o te tuhaa haapiiraa matamua, ua maraa te numera i te 105. I te omuaraa o te piti o te tuhaa haapiiraa, e 120 piahi tei tae mai.
GSAM 430Te toru o te tere o te Pitcairn
GSAM 430.1Ua ravehia te toru o te tere o te pahi i te matahiti 1893-94. Te mau misionare no teie tere, o G. O. Wellman e ta na vahine e o Lillian White, no Michigan ratou paatoa. Ua faataahia ratou no Raiatea, ia tauturu ratou i te Matahiapo Cady i ta na ohipa. Ua haere o Stringer e ta na vahine ei mau misionare e faaora ia ratou iho na roto i ta ratou iho ohipa. Ua faaea raua i Rurutu. I Rarotonga, i reira te mau taata e haapaʻo ai i te mahana maa ei mahana Tapati, ua tuuhia te taote Caldwell e ta na vahine; area te Matahiapo Buckner e ta na vahine, no California, ua tuuhia ïa i Pitcairn. A faaea ai oia i rotopu i taua mau taata ra, ua haamatahia te mau ravea apî e rave rahi no te ohipa rima, e ua riro te reira ei maitai no te mau taata o te motu na roto i te mau ravea rau. Na mua roa, ua patuhia te hoê taviriraa e faahaerehia e te mataʻi, no te oro i te tō papaʻā e tupu ra i teie nei i nia i te motu. Na taua puai mataʻi ra atoa e faahaere i te mau matini nainai, e ua tupu mai na roto i te reira te tahi atu mau ohipa rima aita i itehia na e te mau taata o te motu.
GSAM 430Te maha o te tere o te Pitcairn
GSAM 430.2I te 15 no Titema 1895, ua parau te papai parau no te mau misioni i te mau fenua ê e:—
GSAM 430.3«Tei te uahu te Pitcairn i teie nei, ua hoʻi mai i te maha o to na tere.... Ua haamauhia te ohipa i roto e iva pūpū motu taa ê, e teie te mau rave ohipa e tavini ra i roto:—
GSAM 430.4«I te motu o Pitcairn, te mau orometua haapii: E. S. Butz e ta na vahine, e o Hattie Andre. I te motu o Norfolk, te ohipa ra te tahi mau misionare e faaora ia ratou iho na roto i ta ratou iho ohipa, e ua haere mai ratou no Auteralia. I te mau motu Totaiete, te orometua: B. J. Cady; te mau misionare rapaau: R. A. Prickett e ta na vahine. I Rarotonga, te mau misionare rapaau: te taote J. E. Caldwell e ta na vahine, te mau potii Lillian White e Maude Young; te mau orometua haapii: G. O. Wellman e ta na vahine, te Matahiapo J. D. Rice e ta na vahine. I Fiti, te Matahiapo J. M. Cole e ta na vahine. I te mau motu no Tonga, te Matahiapo E. Hilliard e ta na vahine. I Rurutu, o Stringer e ta na vahine, e mau misionare e faaora ia raua iho na roto i ta raua iho ohipa. I Hawaii, te Matahiapo E. H. Gates e ta na vahine; te mau orometua haapii: H. H. Brand e ta na vahine. I Samoa, te taote F. E. Braucht e ta na vahine. Te Matahiapo D. A. Owen e ta na tamaiti e ta na tamahine, e mau misionare e faaora ia ratou iho na roto i ta ratou iho ohipa.
GSAM 431.1«Ua hoo atu e ua horoa tamoni ore te Pitcairn i te rahiraa rahi o te mau papai i roto i na tere e maha. No reira, ua tupu mai te mau taata haapaʻo i te Sabati i te mau vahi e rave rahi. Ua faanahohia te mau ekalesia i te motu o Pitcairn, i Norfolk e i Tahiti.»
GSAM 431Ua hoohia te Pitcairn
GSAM 431.2I teie nei, te vai nei te mau ravea no te tae atu i te mau fenua misioni no Porinetia, tei ore i vai i te taime a hamanihia ai te pahi. No reira, ua hoohia taua pahi ra, e te faaohipahia nei te tahi atu mau ravea no te tamau i te ohipa. O Matahiapo E. H. Gates te tiaau i teie nei no te mau fenua misioni no Porinetia, e te faaite mai nei oia i te haereraa i mua o te ohipa i roto i te mau taatiraa motu rau.
GSAM 431TE MAU ANTILLES
GSAM 431.3I te tau toetoe o 1889, ua haamata o Wm. Arnold, no Marite, i te ohipa taata hoo buka i te mau Antilles. A rave ai oia i taua ohipa ra, ua noaa ia ’na te mau i‘oa e te mau nohoraa o na taata e 1,200. Ua hapono atu oia i te reira i te Taiete no te mau Buka Iti o te mau Fenua atoa, ia faaohipahia i roto i te ohipa misionare. Na roto i te mau rata e te mau papai tei haponohia i taua mau nohoraa ra, ua faatupuhia te anaanatae i te parau mau, e na reira i matara ai te e‘a no te haaparareraa i te evanelia na roto i te pororaa i te Parau.
GSAM 431.4Ei pahonoraa i te piiraa i te mau orometua, ua haere atu o Matahiapo D. A. Ball i Novema 1890 i Barbadoes e i te tahi atu mau vahi no te rave i te ohipa. Ua farii te tahi mau taata i te parau mau na roto i ta ’na mau tutavaraa. I 1892, ua haere o Patterson, no California, na te mau motu no te hoo i te buka Te mau Taioraa Bibilia, e ua manuïa maitai oia. I 1893, ua haere o B. B. Newman mai Florida i Jamaica no te tiaau i te ohipa hoo buka i te taime aita o Arnold i reira. Ua haere atoa o Evans raua o Hackett i te mau Antilles i taua matahiti ra no te rave i teie tuhaa o te ohipa. I te ava‘e Me, ua tae atu o Matahiapo Haysmer e ta ’na vahine i teie mau fenua no te rave i te ohipa mai te au i te mau e‘a e matara mai. Aita i maoro i muri iho, ua ho‘i mai o Arnold no te hoo, i teie taime, i te mau buka no nia i te ea. Tae roa mai i Tiurai 1895, ua tae te faufaa o taua mau buka ra tei hoohia i Jamaica ana‘e i te $8,200, e to te mau buka no te faaroo i te $7,654, oia hoi te taatoaraa e $15,854. Ua tauturu rahi te opereraa i teie mau papai e rave rahi i te haamau i Kingston i te hoê ekalesia faanahohia maitai e 75 melo, e i te iriti i te mau e‘a no te ohipa a te mau orometua i te tahi atu mau tuhaa o te motu.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Ua haamatahia te ohipa i ō nei mai tei ravehia i Jamaica. I te matahiti 1889, ua titau-manihini-hia o F. B. Grant e ta ’na vahine ia haere mai i te motu no te faaite i te mau papai a to tatou ekalesia. Ua titau-manihini-atoa-hia o Matahiapo Flowers e ta ’na vahine, e aita i maoro ua pee mai raua no te rave i te ohipa mai te au i te mau e‘a e matara mai. Ua manuïa maitai raua e tae noa ’tu i te roohia o Matahiapo Flowers i te fiva, tei faatupu i to ’na pohe i te 29 no Tiunu 1894. Ua maitihia o Matahiapo E. W. Webster ei mono no ’na, e ua fano oia mai New York i Atete 1895.
GSAM 432.2I 1896, teie te feia rave ohipa i te mau Antilles: i Jamaica, o Matahiapo A. J. Haysmer e o W. W. Eastman, e te vai ra te tahi mau taata hoo buka i te mau Motu Bahama. I te mau Antilles Iti, o Matahiapo E. Van Deusen e ta ’na vahine, o C. F. Parmlee e ta ’na vahine ei feia haapii Bibilia, e o Bean raua o Hackett ei taata hoo buka. I Trinidad, o Matahiapo E. W. Webster e ta ’na vahine, e o te potii Stella Colvin ei misionare no te rapaau ma‘i. Teie te mau hotu: 110 taata haapaʻo i te Sabati i Jamaica, e 50 taata haapaʻo i te Sabati i Trinidad, tei haaputuputu i pihai iho ia Couva; hoê ekalesia i Barbadoes, e hoê pūpū i Antigua, i te mau Antilles Iti.
GSAM 432MARITE ROPU
GSAM 432.3Ua faarue o Matahiapo F. J. Hutchins e ta ’na vahine i te mau Hau Amui no te haere i te mau Motu Bay i te 16 no Novema 1891. I taua taime ra, te vai ra fatata e 20 taata, i Ruatan iho â râ, o te haapao ra i te Sabati o te maha o te faaueraa, ia au i na faaueraa hoê ahuru. Ua huri na mua to ratou feruriraa i teie parau mau na roto i te mau papai tei haponohia mai na roto i te rata. E toru matahiti i muri iho, i 1894, ua faarue o W. A. Miller e ta ’na vahine ia California no Bonacca. I reira, ua apiti raua i te ohipa haapiiraa ei orometua haapii i roto i te hoê fare haapiiraa tei iritihia i te 4 no Tiurai 1894, i roto i te hoê fare tei patuhia e te mau Mahana Hitu, Petania. I te tuhaa matamua o te matahiti haapiiraa, e 34 piahi te numera au noa o tei tae mai. I 1895, ua faahitihia e ua nehenehe te fare haapiiraa e aufau i ta ’na iho mau haamau‘araa, no te mea ua maraa te numera o te mau piahi i te 45.
GSAM 433.1I te Amuiraa Rahi tei tupu i 1895, ua faaite o Matahiapo Hutchins e 100 taata i te mau motu o te auraro ra i te poroi. Ua parau atoa oia e ua patuhia e piti fare putuputuraa, e no te mau Mahana Hitu, Petania taua mau fare ra. No te iti o te fenua, e no to ’na faufaa rahi ia faaapuhia, ua patuhia te hoê o teie mau fare haamoriraa i nia i te miti. Ua tuuhia teie na fare e piti, e te fare haapiiraa atoa, i raro a‘e i te i‘oa o te Taiete o te Amuiraa Rahi i roto i te mau parau fatu. Ua mana‘ohia e $1,789.60 te faufaa o te mau faufaa o te Amuiraa i taua motu ra. E $2,243 te faufaa o te mau buka tei hoohia e tae roa mai i 1895.
GSAM 433Hoê pahi iti no Marite Ropu
GSAM 433.2Ua faaitehia i te Amuiraa te ohie e te maitai o te hoê pahi iti no te afai i te mau misionare mai te hoê motu i te tahi atu. No reira, ua faaotihia na roto i te ma‘itiraa ia hamanihia te hoê pahi mai tera no te ohipa i rotopu i te mau Motu Bay, e ia ore to ’na hoo ia hau atu i te $3,000.
GSAM 433.3I 1896, e maha ana‘e feia rave ohipa i Marite Ropu: o Matahiapo F. J. Hutchins e ta ’na vahine, e o Matahiapo J. A. Morrow e ta ’na vahine i Honduras Paniora. I Belize, te oire pu no Honduras Beretane, te vai ra te hoê pūpū faaroo o te haapao ra i te mahana hitu ia au i te maha o te faaueraa. Ua ravehia te tuhaa rahi o te ohipa i teie fenua misioni i roto i te mau motu o te Moana Caraïbes. I reira, ua hoohia te mau buka e rave rahi tauatini tara to ratou faufaa, e e 60 taata o te oaoa ra i te parau mau o te poroi a te toru o te melahi.
GSAM 434Te pohe o Matahiapo Hutchins
GSAM 434.1Fatata e 12 matahiti to Matahiapo F. J. Hutchins raveraa i te ohipa ma te haapao maitai e te itoito rahi i te mau fenua misioni no Marite Ropu. I te pae hopea, ua pau to ’na puai, e ua pohe oia i te ma‘i. Te faaea nei oia i teie nei i roto i te taoto, ma te tiai i te piiraa a te Fatu, te piiraa o te faaara i te feia haapao maitai.
GSAM 434MARITE APATOA
GSAM 434.2Na roto i te mau api neneihia i faaite-matamua-hia ’i te mau haapiiraa a te mau Mahana Hitu, Petania i Marite Apatoa. I Atopa 1891, ua haamata o Snyder, Stauffer e Nowlin i ta ratou ohipa ei taata hoo buka i Argentina. I 1893, na roto i te hoê faaotiraa a te Amuiraa Rahi, ua apiti o Matahiapo F. H. Westphal, no Illinois, e orometua Heremani, i te ohipa i teie fenua misioni. I 1894, ua haere o Frank Kelley, no California, i te mau Hau Amui no Colombia ei misionare o te aufau i ta ’na iho mau haamau‘araa. Tau ava‘e i muri iho, ua pee atu te tahi atu feia rave ohipa ia ratou, e na reira i haamatahia ’i teie misioni apî. I 1896, ua horoahia teie parau faaite no nia i te ohipa i taua mau fenua ra: hoê orometua i Chile, o Matahiapo G. H. Baber, tei tae atu i te 19 no Atopa 1895; e e piti taata hoo buka, o F. W. Richards e o F. H. Davis. E piti atoa orometua i Argentina, o F. H. Westphal e o Jean Vuilleumier; e e piti taata hoo buka, o O. Oppegard e o C. A. Nowlin. Taa ê atu ia ratou, te vai ra e maha taata haapii Bibilia, o Lucy Post, o Snyder e ta ’na vahine, e o John McCarthy. E piti orometua i Beresilia, o Matahiapo W. H. Thurston e o H. F. Graf; e e toru taata hoo buka, o A. B. Stauffer, o J. F. Berger e o J. A. Berger. E piti orometua i Guiana Beretane, o Matahiapo W. G. Kneeland e o Matahiapo P. Giddings; e e piti misionare no te rapaau ma‘i, o te taote B. J. Fercoit e ta ’na vahine.
GSAM 435.1Tae mai i 1896, ua hoohia i Chile te mau buka e 1,000 tara to ratou faufaa. E 30 taata haapaʻo i te Sabati tei farii i te Sabati e te mau parau mau e tuati i te reira, na roto i te taioraa i te mau papai tei hoohia mai i te mau taata hoo buka. I Beresilia e i Argentina, ua hoohia te mau buka e 10,000 tara to ratou faufaa; e tei hau atu â i te maitai, e 100 taata o te haapao ra i te Sabati. Ua faanahohia hoê ekalesia e e pae Haapiiraa Sabati. I Argentina, te vai ra e toru ekalesia faanahohia, hoê i Buenos Ayres, hoê i Crespo e hoê i San Cristobal. Te vai atoa ra hoê ekalesia faanahohia i Guiana Beretane, e e 50 taata haapaʻo i te Sabati. E 150 ïa Mahana Hitu, Petania te taatoaraa i Marite Apatoa.
GSAM 435TE TAIETE MISIONARE NO TE APATOA
GSAM 435.2Ia parau maite tatou, eita teie taiete e nehenehe e parauhia e taiete no te mau fenua ê, noa ’tu e te poro nei oia i te evanelia i te hoê nunaa no te fenua ê, oia hoi te mau taata Afirika, i roto i to tatou iho fenua. E tia ia haamaitai-rahi-hia te mau tutavaraa tamau a Matahiapo J. E. White, i raro a‘e i te haamaitairaa a te Atua, no te mau hotu i noaa a‘ena.
GSAM 435.3I te tau toetoe o 1893, a tavini ai au ei peretiteni no te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua Illinois, ua haere mai o Matahiapo White ia ’u, ma te peapea rahi i te mau taata iri ereere o te mau Tuhaa Fenua Apatoa. No te mea e faaea oia tau hepetoma i Chicago, ua ani mai oia i te parau faatia no te rave i te ohipa i rotopu i te mau taata iri ereere e noho ra i taua oire ra. Ua farii au i taua aniraa ra ma te oaoa rahi, e i reira mau i haamata ai ta ’na ohipa no teie nunaa ati.
GSAM 435Te pahi auahi misionare a Matahiapo White
GSAM 435.4Mai taua taime ra, te pure ra oia e te faanaho ra i te ohipa no te mau fenua misioni o te Apatoa. A feruri ai oia, ua maitai roa mai ta ’na mau faanahoraa, e i te pae hopea ua hamanihia te hoê pahi auahi i pihai iho i te Roto Michigan, o Te Feti‘a Poipoi te i‘oa. Ma teie «Betela» e tere ra i nia i te pape, ua haere oia i Chicago, e mai reira ua pou oia na te mau anavai Illinois e Mississippi, e ua tae i Vicksburg, Mississippi, i te 10 no Tenuare 1895. I reira, ua haamata oia e te tahi mau hoa rave ohipa i ta ratou ohipa i te hoê vahi aita â i ravehia te ohipa.
GSAM 436Te ohipa a te Taiete Misionare no te Apatoa
GSAM 436.1Te faahiti nei matou i te hoê parau faaite a Matahiapo White i te Amuiraa Rahi, i te 9 no Eperera 1903. Te faaite ra te reira i te mau hotu o te ohipa, e i te huru o te ohipa misionare i te Apatoa i taua taime ra:—
GSAM 436.2“Ua haamau to matou Taiete e pae fare haapiiraa i Mississippi, e te aratai nei oia i te reira i teie nei.... Tei Vicksburg, Yazoo City, Columbus e Jackson teie mau fare haapiiraa.... Ua tamau atoa to matou feia rave ohipa i ta ratou mau tutavaraa i Nashville, Memphis e Edgefield Junction, i Tennessee, e i Louisville e Bowling Green, i Kentucky.
GSAM 436Te feia rave ohipa i te Apatoa
GSAM 436.3“I teie nei, e 27 feia rave ohipa i roto i te mau tuhaa rau o te Taiete. E pae orometua faatoroahia tei faaineinehia na roto i te ohipa a te Taiete Misionare no te Apatoa.... Hoê ahuru ma toru orometua haapii tei faaineinehia na roto i te mau ravea huru rau no ta ratou ohipa.... Te turu nei te Taiete i te haapiiraa a te hoê taurearea tane ei taote, i te Fare Haapiiraa Taote Meharry, i Nashville, e te tauturuhia ra te tahi atu i roto i ta ’na haapiiraa i taua fare haapiiraa ra.... Ua faaineinehia te tahi mau taata haapii Bibilia maitai. Te haere atoa ra te tahi mau orometua haapii i mua e ua riro mai ratou ei feia rave ohipa aravihi i roto i teie tuhaa.
GSAM 436Te pahi auahi «Te Feti‘a Poipoi»
GSAM 436.4“No ’u iho te pahi Te Feti‘a Poipoi, e ua hamanihia i ta ’u iho moni. Taa ê atu i te reira, ua aufauhia te mau haamau‘araa atoa no te faatereraa i teie pahi i roto i ta ’u iho mau moni e noaa mai. Te parau atoa nei au e na ’u iho i aufau noa i te mau haamau‘araa no te oraraa i nia i te pahi. E pinepine e 10 e tae atu i te 18 taata rave ohipa i roto i to matou pūpū.... E tae noa ’tu i te mau aufauraa a te feia rave ohipa atoa a te Taiete, e rave rahi matahiti i te maoro, aita ïa i aufauhia na roto i te mau ô, na roto râ i ta ’u iho mau moni e noaa mai.
GSAM 437Mea nafea i noaa mai ai te moni no te Misioni o te Apatoa
GSAM 437.1“E nehenehe e uihia mai e, ‘Nohea mai ia outou teie moni?’ Na te Fatu i horoa mai ia matou. Ua neneihia te tahi mau buka iti. Te matamua, o Te Buka Matamua o te Evanelia, tei opuahia i te omuaraa no te haapii i te mau taata iri ereere. Ua mana‘ohia e e hoohia tau tauatini buka, area râ, ua maere matou e ua fatata te numera i te hoê mirioni.
GSAM 437.2“Ua tauturu mai o Mama [Vahine E. G. White] ia matou i te buka Te Mesia to Tatou Faaora, e ua hoohia e 300,000 aore ra e 400,000 o taua buka ra. E 200,000 aore ra e 300,000 buka Te mau Aamu Maitai Roa A‘e tei hoohia. Ia au i te numera e mana‘ohia ra o te mau buka Te Arii e Haere Mai Nei tei operehia, ia haapapa ana‘e i te reira, e tae te teitei o taua haapaparaa buka ra i te maha maile. Na roto i te mau moni tei noaa mai ia matou ei feia papai i teie mau buka, taa ê atu i te tururaa i te tahi atu mau ohipa e mau tuhaa ohipa e rave rahi, ua hamani matou i te pahi Te Feti‘a Poipoi.”
GSAM 437I TE MAU FENUA E RAVE RAHI
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Ua haamata ta tatou ohipa i teie fenua i te matahiti 1894, na roto i te haamauraa i te hoê misioni no te rapaau ma‘i i Guadalajara. I 1896, ua faaitehia te pūpū rave ohipa mai teie: o Matahiapo D. T. Jones e ta ’na vahine, o te tiaau ra i te misioni. Te mau orometua haapii, o Ora A. Osborne, o Vahine A. Cooper, o Kate Ross, e te hoê tauturu no taua fenua ra. Te mau misionare no te rapaau ma‘i, o te taote J. A. Neal, o A. Cooper, o Vahine A. J. Rice, o Vahine Bartlett e o Vahine Rachel Flowers. E 40 taata ma‘i i te mahana i haere mai i te misioni, e e 40 piahi i haere mai i te fare haapiiraa a te misioni. I taua taime ra, te patuhia ra te hoê fare rapaau apî, e $12,000 to ’na hoo.
GSAM 437Afirika Ropu
GSAM 437.4I 1893, ua haere roa te ohipa o te poroi a te toru o te melahi i mua, e ua mana‘o te Tomite o te Amuiraa Rahi e mea tano ia faaitoito ia haamauhia te hoê misioni i Afirika Ropu. No reira, ua faaotihia na roto i te ma‘itiraa, «Ia iritihia te hoê misioni i Matabeleland i te taime matamua e nehenehe ai.» Ia au i teie faaotiraa, ua tomo te hoê pūpū Mahana Hitu, Petania i taua fenua ra i 1894, e ua maiti ratou i te hoê faaapu e 12,000 eka. I te amuiraa i 1895, ua maitihia o Matahiapo C. B. Tripp e ta ’na vahine, o W. H. Anderson e ta ’na vahine, e o te taote A. S. Carmichael ei misionare no teie fenua atea. Ua haamata oioi ratou i te faaineine no te tere roa, e i muri a‘e i te hoê fano maitai, ua tae ratou i to ratou tapaeraa i te 26 no Tiurai 1895.
GSAM 438Te Tahatai Auro
GSAM 438.1E rave rahi matahiti to te mau Mahana Hitu, Petania faarooraa i te piiraa mai no te tauturu, mai to Makedonia ra, no te Tahatai Tooa o te Rā o Afirika. Ua tupu te anaanatae i te parau mau na roto i te taioraa i te mau papai Petania, aita râ te tauturu i haponohia e tae noa mai i te matahiti 1894, aore ra i pihai iho i taua matahiti ra. I reira, ua titau-manihini-hia o Matahiapo Sanford e o Rudolph e te Tomite o te Amuiraa Rahi ia rave i te ohipa tei tiai maoro roa. Ua tomo raua i taua fenua misioni ra ma te itoito e te mata‘u ore. Aita râ i maoro, ua roohia o Matahiapo Sanford i te fiva. No te rahi o taua ma‘i ra i reira i parauhia ’i taua fenua ra e «te menema o te taata iri uouo». E toru taime to ’na roohia i taua ma‘i ra; e i muri iho, ua titauhia ia ho‘i oia i Marite, ia ore oia ia pohe. Ua haponohia te tahi atu i te Tahatai Tooa o te Rā, e i rotopu ia ratou o Matahiapo D. U. Hale, o Geo. F. Kerr e ta ’na vahine, e o G. P. Riggs. Ua paruparu roa râ teie taata hopea i te ma‘i e ua ore te tiaturiraa e ora oia. Ua horo oia i Beretane ma te tiaturi e e maitai mai oia i te tauiraa i te reva. Aita râ to ’na tiaturiraa e to to ’na mau hoa i tupu, no te mea ua paruparu noa ’tu â oia, e i te pae hopea ua pohe oia, e i reira oia i tanuhia ’i. Te tiai atoa ra oia i te taeraa mai o te Fatu Horoa Ora.
GSAM 438Initia
GSAM 438.2I te 12 no Tenuare 1890, ua fano o Matahiapo Haskell mai te Uahu no Durban, i te tahatai apatoa hitiaa o te rā o Afirika, no Calcutta i Initia, no Tinitō e no Tapone. Hou teie mahana, ua apiti mai o Percy T. Magan, ta ’na papai parau, ia ’na. Te opuaraa o teie tere i Initia, o te hi‘opo‘araa ïa i te fenua no te haaputu i te mau parau e nehenehe ai raua e horoa i te a‘oraa ia haamata ana‘e te mau Mahana Hitu, Petania i te ohipa misionare i taua fenua ra. Ma te mana‘o ia haamauhia te hoê misioni i Initia, ua faaitoito te Amuiraa Rahi i 1893 ia haere o Wm. Lenker i taua fenua ra ei taata hoo buka. Ia au i taua a‘oraa ra, ua haere oia i Initia e ua faaite i te mau papai a te mau Mahana Hitu, Petania. I muri a‘e, ua faaite o Lenker e, e tae roa mai i 1896, ua haere oia e e maha taata ê atu no te hoo buka i te mau tuhaa rau o Initia, e ua hoohia te mau papai e $10,000 to ratou faufaa. No te faaite i te anaanatae tei tupu na roto i te mau buka tei hoohia, ua parau atoa oia e, a hoo buka ai oia i te mau vahi e ati a‘e ia Madras, i te tahatai tooa o te rā o Initia, «ua haere avae te hoê taata poro no taua fenua ra e 60 maile no te hoo mai i te hoê buka Te mau Mana‘o no nia ia Daniela e te Apokalupo».
GSAM 439O Georgia Burrus i Initia
GSAM 439.1I 1895, ua faarue te potii Georgia Burrus ia California no Initia. I to ’na taeraa ’tu i reira, ua haamata oioi oia i te haapii i te reo Bengali, e aita i maoro ua haamata oia i te ohipa misionare. Tae mai i 1896, ua haamata te tahi mau taata i te haapao i te Sabati o te Fatu na roto i te amuimuiraa e to tatou feia rave ohipa.
GSAM 439.2Te feia rave ohipa i taua fenua misioni ra i 1896, o Matahiapo D. A. Robinson e ta ’na vahine. O te potii May Taylor e o te potii Georgia Burrus te feia haapii Bibilia. O Lenker raua o Masters te mau taata hoo buka. Ua noaa te hoê fare tano ei nohoraa no te misioni, e ua haponohia te mau aniraa i to ratou iho fenua no te mau taote, te feia haapao ma‘i e te tahi atu tauturu, no te pahono i te mau hinaaro rahi e te ru tei mua ia ratou. Ua pahono o Matahiapo Brown e te tahi atu i taua piiraa ra. Ua pohe oia e o Matahiapo D. A. Robinson i Karmatar, i Bengal, i Initia, i te hopea o Titema 1899.
GSAM 439Hawaii, te mau Motu Sandwich
GSAM 439.3I te matahiti 1884, ua haere o La Rue raua o Henry Scott ei misionare i Hawaii, ma te aufau i to raua iho mau haamau‘araa. Ua haamata raua i ta raua ohipa na roto i te farereiraa i te taata tataitahi no te faaite i te evanelia, e na roto i te hoo buka. Ua tupu te anaanatae rahi i te motu, e i Novema 1885 ua faaoti te Amuiraa Rahi na roto i te ma‘itiraa ia haere o Matahiapo Wm. Healy i Hawaii i te tau i muri iho no te rave i te ohipa, e ia anihia te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua California ia horoa i te hoê tiahapa ei tarahu no teie opuaraa. Ma te reira mau ravea, ua aratai o Matahiapo Healy e te feia i reira a‘ena i te motu i te hoê putuputuraa i te tiahapa i te tau veavea o 1886. Ei hotu no teie tutavaraa, ua farii te tahi mau taata i te poroi. Ua faaea o La Rue i Honolulu e tae noa ’tu i te matahiti 1889, e i reira ua fano oia no Hong Kong, i Tinitō.
GSAM 440Te ohipa i rotopu i te mau Tinito i Hawaii
GSAM 440.1Mea iti roa te ohipa a te mau orometua i ravehia i te motu e tae noa ’tu i te putuputuraa o te Amuiraa Rahi i te ava‘e Mati 1895. I taua taime ra, ua faaotihia na roto i te ma‘itiraa ia «haere o Matahiapo Gates e ta ’na vahine, e o Brand e ta ’na vahine ei orometua haapii no te mau Tinito, i Honolulu no te rave i te ohipa misionare». Ua haamata-oioi-hia te ohipa haapiiraa, e noa ’tu te paruparu o to ’na ea, ua rave o Matahiapo Gates i te mea e maraa ia ’na no te faahaere i te ohipa i mua. Aita i maoro, ua pee mai te hoê taote e te tahi feia haapao ma‘i i te mau misionare, e ua haamata-maitai-hia taua tuhaa ra o te ohipa o te poroi.
GSAM 440Haapotoraa no te mau misioni, 1 no Tenuare 1903
GSAM 440.2Te parau faaite a te Papai Parau no te mau Misioni i te mau Fenua Ê, tei horoahia i te 31 no Titema 1902, te faaite ra ïa i te ohipa o te poroi i rapae au i te mau Hau Amui mai teie:—
GSAM 440.3Te Amuiraa o te Taatiraa no Auteraria, tei roto te mau amuiraa no te mau ekalesia o te fenua Victoria, New South Wales, Niu Tireni, Queensland, Auteraria Apatoa, Tasmania e Auteraria Tooa o te Rā i te reira.
GSAM 440.4Te Amuiraa Rahi no Europa, tei roto te Amuiraa o te Taatiraa no Heremani, Heremani Tooa o te Rā, Heremani Hitiaa o te Rā, Heremani Apatoa, Holane e te tuhaa Flandres no Beletita, Auteteria-Honetaria e te mau Hau no te Balkans, te tuhaa Heremani no Helevetia, Rutia Apatoa, Rutia Apatoerau e Rutia Ropu i te reira.
GSAM 440.5Te Amuiraa o te Taatiraa no Scandinavia, tei roto o Danemata, o Norevetia, o Tuete, o Finland e o Iceland i te reira.
GSAM 441.1Te Amuiraa o te Taatiraa no Beretane, tei roto Beretane Apatoerau, Beretane Apatoa, Irelani, Etotia e Wales.
GSAM 441.2Te Amuiraa o te Taatiraa Farani-Latino, tei roto te tuhaa Farani no Helevetia, Farani e Italia.
GSAM 441.3Te Misioni no te Hitiaa o te Rā, tei roto Aiphiti, Suria e Turetia.
GSAM 441.4Te Amuiraa o te Taatiraa no Afirika Apatoa, tei roto te Tuhaa Fenua Cape, Natal-Transvaal, Basutoland e Matabeleland.
GSAM 441.5Te tahi atu mau vahi: Bermuda, Beresilia, Guiana Beretane e Guiana Holane, Marite Ropu (Apatoa), Tinitō, Fiti, Initia, Jamaica, Tapone, te mau Antilles Iti, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, te mau Motu Totaiete, Sumatra, Tonga, Trinidad, te Tahatai Tooa o te Rā (Marite Apatoa), e te Tahatai Tooa o te Rā (Afirika).
GSAM 441.6Te numera o te feia e rave nei i te ohipa i teie mau fenua misioni rau, e tae noa ’tu i te mau orometua, te feia faatiahia ia poro, te feia haapii Bibilia, te mau taata hoo buka e te feia e haere na te mau nohoraa no te hoo buka, e 754 ïa.
GSAM 441Ua haamauhia te mau vahi faufaa no te ohipa
GSAM 441.7Ia au i teie mau parau poto no nia i ta tatou mau misioni, e nehenehe tatou e parau mai ta te Papai Parau no te mau Misioni i te mau Fenua Ê i parau i te matahiti 1896:
GSAM 441.7“I te mea e ua parare te poroi i teie nei i teie mau vahi faufaa, fatata i te mau tuhaa atoa o te ao nei, e nehenehe te Atua, na roto i to ’na mana hopea ore, e rave i te hoê ohipa rahi e te puai i roto i te hoê taime poto roa. E faaoti oioi oia i ta ’na ohipa ma te parau-tia.”
Notes
- Roma 15:21. ↩