Pene 18 — Te Arataʻiraa a te Atua i roto i te Ohipa Neneiraa
GSAM 281.1“E ite ïa tatou, ia tamau tatou i te imi i te ite ia Iehova; ua faaineinehia toʻna haereraa mai mai te poʻipoʻi ra.”1
GSAM 281.2E tae noa mai i te avaʻe Tiunu 1849, i rave noa na Matahiapo White, taʻana vahine e Matahiapo Bates i ta ratou ohipa i roto i te mau tuhaa fenua no New England. I taua taime ra, ua haere mai te potii Clarissa Bonfoey, no Middletown, Conn., e ora i roto i te utuafare o Matahiapo White. Tau taime iti na mua aʻe, ua pohe toʻna metua vahine, e ua vaiiho mai naʻana i te mau mea atoa e hinaarohia no te faatere i te hoê utuafare iti. Na roto i taua mau mea ra, ua nehenehe faahou Matahiapo White e faanaho i toʻna iho utuafare; e ua na reira oia i roto i te hoê tuhaa o te fare o te tane Belden i Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Te Omuaraa o te Tiaturiraa i te mau Varua i Teie Nei Tau
GSAM 281.3I te 24 no Mati 1849, ua faatupuhia te hoê putuputuraa rahi i Topsham, Maine. I taua Sabati ra, ua horoʻahia te hoê orama ia Vahine White; e tumu parau faufaa roa to roto. E maramarama maitai aʻe paha taua orama ra ia taa na mua ia tatou te huru o te mau mea i taua taime ra.
GSAM 281.4I te pae hopeʻa o Mati 1848, i Hydesville, i te mataeinaa o Wayne, N.Y., i haamata ai te mau “maniania taa ê,” o tei riro i muri iho ei mau “patotoraa a te mau varua.” Ua tupu na mua te reira i roto i te fare o te utuafare Fox. I te pae hopeʻa o te tau veavea, ua haere taua utuafare ra e faaea i Rochester, N.Y.; i reira, i te fare putuputuraa Corinthian, ua faaitehia taua mau mea ra i mua i te taata. Ua hiʻopoʻa maitehia na tamahine e te mau tomite vahine e te tane, tei maitihia no taua ohipa ra i roto i te mau taata faaturahia o te oire. Noa ʻtu e ua manaʻo te rahiraa o te taata e e haavare taua mau patotoraa ra, aore ra e ohipa aravihi no te haavare i te mata, aita atoa te feia e tiaturi ohie roa ra i manaʻo rahi e e rahi roa mai te reira.
GSAM 282Te mau Parau Tohu no nia i te Tiaturiraa i te mau Varua
GSAM 282.1I roto i te orama i faahitihia i nia nei, ua ite Vahine White e no roto mai i te mana o Satani te mau patotoraa taa ê i Rochester e te tahi atu mau vahi, e e pinepine noa atu â taua mau mea ra; e e faahuru-ê-hia te reira mai te hoê haapaʻoraa, ia hau roa aʻe te aau o te feia i haavarehia, e ia huti i te manaʻo o te nunaa o te Atua i nia i taua mau mea ra, mai te peu e e nehenehe, e ia faatupu i te feaa i roto ia ratou no nia i te mau haapiiraa a te Varua Maitai.
GSAM 282.2Mea iti roa te taata i taua taime ra, aore atoa paha e taata, tei manaʻo noa aʻe e e parare te tiaturiraa i te mau varua na te ao nei mai tei tohuhia i reira, aore ra e e parau mai te reira e e haapaʻoraa oia, e taʻana mau ekalesia e toʻana mau orometua tei faanaho-maitai-hia.
GSAM 282Ua Faatupuhia te Parau Tohu
GSAM 282.3Teie râ, e itehia te tupuraa o taua parau tohu ra ia hiʻo tatou i te rahiraa o to ratou mau melo: ia au i te parau i faaitehia, e 10,000,000 i te mau Hau Amui anaʻe. No nia i to ratou huru haapaʻoraa i teie nei, te horoʻa atu nei matou i teie parau no roto mai i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau, Washington, D.C., 12 no Novema 1903:—
GSAM 282.4“I te amuiraa i faatupu-noa-hia aʻenei i roto i teie oire e te Taiete no te Feia Tiaturi i te mau Varua o te Fenua, ua fariihia te hoê faanahoraa apî no te mau oroʻa. Ua faataahia te hoê raveraa no te ‘faatoroʻaraa’ i te mau tiai ekalesia aore ra te mau orometua; e ua fariihia te hoê pupu taata tiaturi i te mau varua ei ‘ekalesia.’ E itehia te reira ia taiohia teie tuhaa no roto mai i taua faanahoraa apî no te mau oroʻa ra:—
GSAM 282.5“‘Eiaha roa te hoê tiai ekalesia aore ra te hoê orometua e tuuhia ei aratai no te hoê ekalesia aore ra te hoê taiete, ia ore oia ia faatiʻahia na mua i mua i te taata i roto i toʻana toroa, na roto i te mea tei piihia, mai te mau tau matamua roa o te aamu o te haapaʻoraa, te oroʻa faatoroʻaraa. E ore te hoê taata e nehenehe e riro ei taata titau i te faatoroʻaraa ia ore oia ia titauhia na mua ei tiai no te hoê ekalesia aore ra te hoê taiete, aore ra ia maitihia ei misionare e te hoê Taiete no te Feia Tiaturi i te mau Varua o te hoê tuhaa fenua, tei fariihia i mua i te ture ei tino haapaʻoraa i roto i taua tuhaa fenua ra, aore ra e te Taiete no te Feia Tiaturi i te mau Varua o te mau Hau Amui no Marite. Te feia atoa e titau ra i te toroa tiai ekalesia aore ra i te ohipa misionare, e tia ia ratou ia riro na ei melo maitai no te hoê ekalesia aore ra te hoê taiete tiaturi i te mau varua e toru aʻe matahiti, e ia fanaʻo na i te parau faatia e piti aʻe matahiti, tei horoʻahia e te Taiete o te hoê tuhaa fenua aore ra e te Taiete o te Fenua, no te orero i te parau i roto i te hoê tau tamataraa. Te mau tiai ekalesia tei rave i taua toroa ra no te hoê tau i raro aʻe i te hoê matahiti taatoa ia au i te tarena, e ore ïa ratou e nehenehe e faatoroʻahia.’”
GSAM 283Matahiapo White i Oswego, N.Y.
GSAM 283.1No te mea i Oswego, N.Y., te ohipa neneiraa, ua haere Matahiapo White e faaea i reira mai Connecticut mai i te tau auhune 1849. I reira, i te 3 no Novema o taua matahiti ra, ua faatupuhia te hoê amuiraa a te feia faaroo. No nia i ta raua ohipa i muri iho, te parau ra Vahine White e:—
GSAM 283.2“Ua faaoti ihora maua e e hopoia na maua ia rave i te ohipa i roto i te tuhaa fenua no New York. Ua ite taʻu tane i te hoê hopoia teimaha i nia iaʻana ia papai e ia nenei i te parau. Ua tarahu maua i te hoê fare i Oswego, ua ani tarahu i te mau taihaa fare a to tatou mau taeae, e ua haamata i te faanaho i to maua utuafare. I reira, ua papai, ua nenei e ua poro taʻu tane. E mea tia ia vai noa toʻana ahu tamaʻi i nia iaʻana i te mau taime atoa, no te mea e mea pinepine oia i te mârôraa i te feia e parau nei e e mau Petania ratou, o tei turu i te hape, o tei poro i te hoê taime papu, e o tei imi i te faatupu i te manaʻo ino no nia i to tatou faaroo i roto i te feia atoa ta ratou e nehenehe e haapapû.”2
GSAM 283Ua Neneihia Te Hiʻopoʻaraa o te Taeraa Mai Piti
GSAM 283.3I te tau auhune 1850, ua manaʻohia e mea maitai ia taui faahou i te vahi faaeaa. No reira, ua haere Matahiapo White i Paris, Maine. I reira i neneihia ai te buka matamua o Te Hiʻopoʻaraa o te Taeraa Mai Piti e te Faaite parau Sabati, e piti neneiraa i te avaʻe. E ahuru ma toru vea i roto i taua buka ra; e vau api to te vea tataitahi, e piti tuhaa tiʻa i nia i te api tataitahi, e 7 1/8 x 10 1/4 īniti te faito o te api tei neneihia. No te avaʻe Novema i muri iho te taio mahana o te vea matamua, e no te 9 no Tiunu 1851 to te vea hopeʻa.
GSAM 284.1Te faito o teie vea, tei rahi aʻe i to Te Parau Mau o Teie Tau, e tapao maitai roa ïa no te parareraa o te parau mau i roto i taua faito atoa ra, no te rahiraa mai o te feia rave ohipa e o te feia tauturu i te ohipa. No te mea e horoʻa-noa-hia te vea, ua tiaturihia e e tauturu mai te mau hoa o te ohipa i toʻna neneiraa, e ua na reira ratou. Noa ʻtu e e feia moni iti te rahiraa o te feia faaroo, ua horoʻa ratou ia au i te maitai ta te Fatu i horoʻa mai ia ratou; e ua rave ratou ia au i to ratou puai, ia turaihia te pereoo o te parau mau i mua.
GSAM 284Ua Haamata J. N. Andrews i te Poro
GSAM 284.2I taua taime ra, ua haamata J. N. Andrews, tei faaea i Paris, Maine, i taʻana ohipa i mua i te taata ei orometua no te evanelia e ei taata papai no nia i te mau tumu parau o te haapaʻoraa. I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau no Me 1851, ua papai oia i te hoê parau tei hau atu i te pae api no nia i na poroi e toru. I roto i te reira, ua faaau oia i te parau tohu no te puaa e piti tara o te Apokalupo 13 i te mau Hau Amui. Ua parau oia, ma te turu i nia i te parau tohu anaʻe, e te faahepoʻaraa i te taata ia haapaʻo i te mahana matamua o te hepetoma ei Sabati, o te tumu ïa e amui ai te ekalesia e te hau i te pae hopeʻa i roto i taua fenua ra. Ua niu taʻana faataaraa i nia i te parau tohu anaʻe, no te mea aita e ohipa i taua taime ra tei faaite papu roa i taua haerea ra. Te parau puai roa aʻe i itehia no te turu i te reira, o te hoê ïa parau a te Taote Durbin, tei ravehia no roto mai i Te Paruru Kerisetiano e te Vea, o tei na ô e:—
GSAM 284.3“Ia riro te haapaʻoraa Kerisetiano ei ora no te hau i te pae o te peu maitai e te varua, e hopoia ïa na te hau, na roto i toʻana mau haava, ia tapeʻa i te ofatiraa i te Sabati moʻa i mua i te taata, ei raveraa no te paruru iaʻana iho.”
GSAM 285Te Hoo-atu-raa i te mau Fenua Faaapu no te Tauturu i te Ohipa
GSAM 285.1I taua taime ra, ua arataʻihia te mau tane mai ia Hiram Edson, no New York, e ia Cyrenius Smith, no Jackson, Mich., ia hoo atu i to raua mau fenua faaapu, e $3,500 te faito moni o te fenua tataitahi, e ia tarahu i te mau fenua faaapu na raua iho. Ua na reira raua ia noaa te moni no te tauturu i te mau ohipa rau e tupu mai i roto i te haereraa i mua o te ohipa a te poroi.
GSAM 285Te Afairaa i te Ohipa Neneiraa i Saratoga
GSAM 285.2I te matahiti 1851, ua haere Matahiapo White mai Paris, Maine, e faaea i Saratoga Springs, N.Y. I reira faahou, ma te mau taihaa fare i tarahuhia, ua faanaho oia i toʻana utuafare e ua nenei i te piti o te buka o Te Hiʻopoʻaraa o te Taeraa Mai; no te 5 no Atete o taua matahiti ra te taio mahana o te vea matamua. E ahuru ma maha vea to taua buka ra, e piti neneiraa i te avaʻe. Ua neneihia te vea hopeʻa i te 23 no Mati 1852. Ua taui-rii-hia te iʻoa o te vea, mai Te Hiʻopoʻaraa o te Taeraa Mai Piti, mai tei roto i te buka 1, ei Te Hiʻopoʻaraa o te Taeraa Mai e te Faaite parau Sabati, te iʻoa e vai noa ra i nia iho i roto i toʻna buka e vau ahuru ma piti. Ua faarahihia te vea: e toru tuhaa tiʻa i nia i te api tataitahi, e vau api, e 8 1/4 x 11 3/4 īniti te faito o te api tei neneihia.
GSAM 285.3Na roto i te rahi-noa-raa o te faito o teie vea, o te vea na o te ekalesia e o te vai noa ra ei vea naʻana, e itehia e ua maitai aʻe te mau tauiraa atoa. Ua faaite te reira i te hoê faito tupuraa maitai, e ua horoʻa i te haapapuraa papu e ua ‘tae mai te ohipa a te toru o te melahi no te vai maoro.’
GSAM 285Te Neneiraa i Rochester — Ua Noaa te hoê Matini Nenei Rima
GSAM 285.4I te 6 no Me 1852, ua neneihia i Rochester, N.Y., te vea matamua o te buka 3 o Te Hiʻopoʻaraa o te Taeraa Mai e te Faaite parau Sabati. Ua neneihia te reira i nia i te hoê matini nenei e ma te mau reta nenei na te mau Mahana Hitu, Petania. Na Hiram Edson i horoʻa na mua i te moni no te hoo mai i te hoê matini nenei rima Washington, e te mau reta e te mau taihaa no te faaineine i te fare neneiraa. E faahoʻihia taʻana moni ia tae mai te mau ô a te mau hoa o te parau mau. Ua vai taua matini nenei rima ra i roto i te fare o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau i Battle Creek, Mich., e tae noa ʻtu i toʻna pauraa i te auahi i te 30 no Titema 1902. I taua taime ra, ua manaʻohia e o te matini nenei maitai roa aʻe ïa i roto i te fare no te nenei i te mau api tamataraa no te hiʻopoʻa. I roto i te vea 12, buka 3, no te 14 no Atopa 1852, ua faaitehia e $652.93 te haamâuʻaraa no te faaineine i te fare i taua matini nenei ra e te mau taihaa, e $655.84 te moni i fariihia no taua tumu ra e tae noa mai i taua mahana ra. No teie na vea ahuru ma piti, e 2,000 vea tataitahi tei neneihia e tei operehia ma te hoo ore.
GSAM 286Te Omuaraa o Te Haapii no te Feia Apī
GSAM 286.1I te avaʻe Atete, ua haamata te fare o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau i te nenei ia Te Haapii no te Feia Apī, hoê neneiraa i te avaʻe. I teie nei, hoê neneiraa i te hepetoma, e e maha taime te rahiraa o te mau parau e taiohia i roto i te vea tataitahi i to te reira i taua taime ra.
GSAM 286Ua Amui Uriah Smith i te Ohipa o te Fare Neneiraa
GSAM 286.2I te matahiti 1853, ua haamata Matahiapo Uriah Smith i taʻana ohipa i roto i te fare o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau, i reira oia i amo ai i te hoê hopoia rahi e afa tenetere te maoro. I taua matahiti ra (1853), ua faaitehia no te taime matamua i roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau e e nehenehe te feia e hinaaro ra e hoo mai i ta matou mau parau neneihia ma te aufau i te moni o te neneiraa. No te toea o te taata, ua horoʻa-noa-hia te mau parau neneihia, no te mea ua aufauhia te moni e toe ra na roto i te mau ô a te feia horoʻa rahi ma te aau tae. I te matahiti 1854, ua faaitehia e $1.00 i te matahiti te hoo o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau e neneihia ra e piti taime i te avaʻe. I taua matahiti atoa ra, i te hoê putuputuraa i te tiahapa i faatupuhia i te mataeinaa o Macomb, Michigan, i te avaʻe Tiurai, ua tutava te mau taeae i te hoo atu i ta matou mau parau neneihia. I roto i taua putuputuraa ra, e $50 te faito o te mau buka i hoohia. No nia i taua tutavaraa ra, ua parau Matahiapo White na roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau e: ‘Te faaite mai nei te reira e e nehenehe ta tatou mau buka e hoohia.’
GSAM 286Te Titauraa i te hoê Afata Moni $500 no te mau Buka Iti
GSAM 286.3I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau no te 12 no Atopa e te 24 no Titema 1854, ua titauhia te hoê afata moni $500 no te mau buka iti, ia nehenehe te fare neneiraa e horoʻa i te mau orometua i te mau buka iti no te opere ma te hoo ore i roto i ta ratou ohipa. Ua titau-atoa-hia ‘te hoê afata moni tauturu $500 no te fare neneiraa, ia nehenehe Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau e neneihia i te mau hepetoma atoa, eiaha ia mahuta te hoê hepetoma i te tahi mau taime no te iti o te moni.’
GSAM 287Ua Hoo Atu J. P. Kellogg e Henry Lyon i to Raua mau Fenua Faaapu
GSAM 287.1I roto i taua tau ra, ua hoo atu J. P. Kellogg, no Tyrone, e Henry Lyon, tei faaea i pihai iho ia Plymouth, Mich., i to raua mau fenua faaapu, e $3,500 paha te faito moni o te fenua tataitahi. Ta raua anaʻe i hinaaro, ia noaa te moni no te faahaere i te ohipa i mua. Ua haere mai ïa e piti faahou taeae no Michigan i te taime tano, ma te moni i ineine e ma te aau tae no te amo i te hopoia i te vahi i hinaaro-roa-hia te tauturu. Ua haamata te taeae matamua i te hamani purumu i Jackson, Mich.; te piti ra, ua haere oia e faaea i Battle Creek, e ua rave i te ohipa tamuta no te faaamu i toʻana utuafare.
GSAM 287Ta Tatou mau Vea e mau Buka Atoa no te $3.00
GSAM 287.2I te hopeʻa o te buka 6, i Tiunu 1855, e nehenehe te taata e fanaʻo ia Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau e ia Te Haapii no te Feia Apī no te hoê matahiti, e te hoê haapueraa taatoa o te mau buka iti e te mau parau iti atoa, e te hoê buka himene mai tei faaohipahia i taua taime ra — e piti ahuru ma ono buka iti e parau iti ia taio-amui-hia — no te moni $3.00. Te hoo i faataahia no Te Haapii no te Feia Apī, e piti ahuru ma pae teneti ïa no te ahuru ma piti vea.
GSAM 287Ua Titauhia te Fare o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau ia Haere i Michigan
GSAM 287.3I te avaʻe Eperera 1855, ua haere faahou Matahiapo White e taʻana vahine e farerei i te feia faaroo i Michigan, e ua faatupu i te mau putuputuraa i te tahi mau vahi. I te 28 e te 29 o taua avaʻe ra, ua putuputu te hoê amuiraa i Battle Creek. I taua taime ra, ua maiti te mau taeae no Battle Creek ia titauhia Matahiapo White ia afai mai i te fare o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau mai Rochester mai i Battle Creek. Ua farii Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg e Henry Lyon i te horoʻa i te $300 tataitahi, ma te ore e titau i te moni apî, e $1200 ïa te taatoaraa, no te hoo mai i te hoê tuhaa fenua e no te patu i te hoê fare neneiraa. Ua noaa mai ïa ia ratou te hoê tuhaa fenua i te poro i te pae apatoa hitia o te râ o na purumu West Main e Washington. Ua patu ratou i reira i te hoê fare raau e piti tahua, e 20 x 30 avae te faito, e e piti ahuru avae te roa o te mau pou.
GSAM 288Te Fare Putuputuraa Matamua i Battle Creek
GSAM 288.1I roto i taua tau atoa ra, ua patuhia te fare putuputuraa matamua a te mau Mahana Hitu, Petania i Battle Creek, e 18 x 24 avae te faito. Ua vai taua fare ra i pihai iho i te poro i te pae apatoerau tooa o te râ o na purumu Van Buren e Cass. E fare ohie, ua patuhia te mau iri o te patu mai nia e tae i raro, e ua tapoʻihia te mau area i rotopu i te mau iri i te mau raau iti.
GSAM 288I roto i ta Tatou Fare Neneiraa Matamua
GSAM 288.2No te 4 no Titema 1855 te taio mahana o te vea matamua o Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau i neneihia i Battle Creek i roto i te hoê fare na te mau Mahana Hitu, Petania. I reira, ua faataahia te hoo o te vea i te $1.00 no te hoê buka e piti ahuru ma ono vea to roto; ua titauhia râ te mau ô no te hapono ma te hoo ore i te vea i te feia veve e tano ia tauturuhia. Mai taua taime ra, ua fatata roa Matahiapo Waggoner e Matahiapo Cottrell i te papai tamau i te mau parau no roto i Te Hiʻopoʻaraa o te Taeraa Mai.
GSAM 288.3I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau no te 18 no Titema 1855, ua faaite te tomite neneiraa i te hoê parau e mea huru ê paha ia faaroohia e te feia e rave nei i te ohipa i roto i te fare i teie nei. Teie taua parau ra: ‘Aita matou e ite nei i te tumu e ore ai te feia rave ohipa i roto i te fare e fanaʻo i te hoê utua tano no ta ratou taviniraa. Te fariihia nei e te taata faanaho i te vea te afa anaʻe o te moni e noaa mai iaʻana i te tahi atu vahi.’ E mea maitai paha ia faahiti e te utua matauhia i taua taime ra, aita ïa i tae i te afa o te utua i teie nei; e te afa o te utua i reira, aita ïa i hau i te hoê i nia i te toru aore ra te hoê i nia i te maha o te moni e aufauhia nei e te fare no te hoê â huru ohipa i teie nei. Ua horoʻa te feia rave ohipa i roto i te fare i taua taime ra i te afa o te faufaa o ta ratou taviniraa ei ô, ia nehenehe te evanelia o te parau mau o teie nei tau e neneihia.
GSAM 288Te Titauraa i te hoê Matini Nenei e te hoê Matini Faahaere
GSAM 288.4I roto i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau no te 19 no Mati 1857, ua faaitehia no te taime matamua te manaʻo e te hinaarohia ra te hoê matini nenei e faahaerehia e te hoê matini faahaere, e e tia ia hoo mai i na matini ra no te nenei i te mau vea, te mau buka iti e te mau buka. Mai tei faaitehia i te 2 no Eperera, ua faaotihia ia hoo mai i te hoê matini nenei Adams o taua huru ra, e ua fafau mai e hitu tane i te $100 tataitahi no toʻna hooraa. I roto i te vea i muri iho, ua faaitehia e e $2,500 paha te hoo o te matini nenei e te matini faahaere, e ua tae aʻena te mau moni i fafauhia i te $1,700.
GSAM 289.1I roto i te hoê parau a Matahiapo White ei taata faanaho i Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau no te 13 no Atete 1857, te vai ra teie parau faaitoito: ‘Aita ta tatou fare e tarahu. Te vai ra te hoê afata moni rahi no te mau buka, e $1,426, tei tuuhia i teie nei i roto i te mau buka. Te tere nei te matini nenei apî, e mea maitai roa taʻana ohipa; e te manaʻohia nei e e ore e maoro e faahaerehia oia e te puai o te mâmâ pape, e e aufau-roa-hia te mau mea atoa. Te turu-maitai-hia nei ta tatou mau ohipa i roto i te mau tiahapa i to na mua aʻe.’
GSAM 289Te faaiteraa matamua no te hooraa i te mau buka
GSAM 289.2I te 29 no Atopa 1857, ua faaitehia i roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» e ua tae te hooraa i te mau buka i na matahiti e piti na mua iho i te $1,287.91. O te faaiteraa matamua ïa o taua huru ra i ravehia e tae roa mai i taua mahana ra. E tapao teie no te haereraa i mua o te ohipa, e ua faaitoito i te aau, no te mea ua faaite mai e te rahi noa ra te puai o te parau mau, e «mai te mau anavai maramarama ra, te tere ra oia na te ao atoa nei».
GSAM 289Te fare o «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau», e vahi vaihoraa moni papu
GSAM 289.3I roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 13 no Atete 1858, ua tuuhia te mana‘o matamua i mua i to tatou mau taata ia riro te fare ohipa ei vahi vaihoraa i te moni hau. Te feia e moni ta ratou aita e faufaa oioi no ratou, e nehenehe ratou e vaiho i taua moni ra i te fare ohipa, e e rave faahou mai ia hinaaro ratou, i te mau taime atoa, na roto i te hoê aniraa. Na reira e faufaahia ’i te fare ohipa i te faaohiparaa i taua moni ra. Ua ravehia teie mana‘o, e ua rahi atu â te puai o te moni no te ohipa.
GSAM 289.4Mai taua tau ra e tae mai i teie nei (1905), aita roa te hoê taata i ere i te hoê tara ta ’na i horoa tarahu mai te reira te huru i ta tatou mau fare neneiraa, aore hoi i ore e faahoihia ta ’na moni ia ani oia. Ua ite te feia aau haavare ore e te feruri maite e e vahi papu a‘e ta tatou mau fare neneiraa no te vaiho i ta ratou moni hau i te mau fare moni, o tei topa pinepine. E tiaturiraa to te ao i te mau fare moni; area ta tatou mau fare neneiraa, o te puai ïa o te amuiraa faaroo taatoa to ratou turu.
GSAM 290Te faanahonaho-raahia te Taiete Neneiraa a te Mahana Hitu, Petania
GSAM 290.1Ua faanahonahohia te Taiete Neneiraa a te Mahana Hitu, Petania i te 3 no Me 1861, e ua haponohia te mau rata e ani i te taata ia hoo i te mau tuhaa o te moni tumu, $10 no te tuhaa hoê. E piti hepetoma i muri iho, ua faaitehia e ua fafau-a‘ena-hia te $4,080 no te mau tuhaa.
GSAM 290.2Mai te 11 no Tiunu o taua matahiti ra, na te Taiete Neneiraa a te Mahana Hitu, Petania i nenei i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau». Te fare ohipa matamua i patuhia e te taiete, tei te poro i te pae apatoa hitia o te râ o te mau purumu Main e Washington, i te vahi i vai ai te fare raau tahito i afaihia i te purumu Kalamazoo. E piti tahua to teie fare, e mau patu puai to ’na i te ofai araea tunuhia. Mai te hoê satauro Heleni te huru, e tei te pae apatoerau to ’na aro, i nia i te purumu Main. To ’na faito rahi roa mai te hitia o te râ e tae i te tooa o te râ, e 44 avae ïa, e mai te apatoerau e tae i te apatoa, e 72 avae.
GSAM 290Te mau neneiraa matamua na roto i te tahi atu mau reo
GSAM 290.3Ua haere te poroi i mua, i te taahiraa e te taahiraa, e ua haapuai e ua haamau te mau taahiraa faaitoito atoa i te ohipa. I taua tau ra, ua nenei ta tatou fare neneiraa e pae buka iti na roto i te mau reo ê: e toru na roto i te reo Danemata-Norevetia, e e piti na roto i te reo farani. Na reira i haamata ’i te neneiraa no te mau fenua ê.
GSAM 290.4A tupu noa ’i te numera o te mau melo, ua rahi tamau atoa te moni. Te faaitehia ra te reira i roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 16 no Me 1863, i reira te papai parau o te taiete i faaite ai i te taatoaraa o te moni i fariihia, mai teie i muri nei:—
| Tei fariihia no te mau tuhaa o te moni tumu e te mau ô i te Taiete e tae mai i teie mahana | $10,374.13 |
| Tei fariihia mai te fare ohipa i Rochester | 700.00 |
| Tei fariihia no te tahi atu mau mauhaa | 300.00 |
| Tei fariihia no te afata moni no te mau buka | 1,355.00 |
| Tei fariihia no te matini nenei e to ’na matini faahoro | 2,500.00 |
| Taatoa | $15,229.13 |
GSAM 291.1Ua parau faahou te papai parau e:
GSAM 291.1«Ia faito-maite-hia te mau faufaa o te taiete, ua itehia e aita to ratou faito i raro a‘e i te $20,000, fatata i te $5,000 hau atu i te moni i horoahia e te mau hoa o te ohipa. Te faaite maitai nei te reira i te parau-tia e te haapao maitai o te Taeae White e te feia i ohipa amui e o ’na i te fare o «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau». E. S. Walker, Papai parau.»
GSAM 291Te tuuraa i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» i te Taiete
GSAM 291.2No te mau ohipa rohirohi e te mau tusia a te Matahiapo White i tae ai te ohipa neneiraa i taua huru ra, e no ’na mau ïa te moni apî i noaa mai; no te mea no to ’na iho haapaeraa ia ’na iho, to ’na ite i te ohipa tapihoo, e to ’na faatereraa haapao maitai taua faufaa ra. Aita râ oia i titau i te reira, aore i te hoê tuhaa, ua tuu râ oia ma te oaoa i te taatoaraa i te ekalesia. Hau atu â, i muri a‘e i te faanahonaho-raahia te taiete, ua faaoti te reira ia aufauhia oia e $6 i te hepetoma no ta ’na mau ohipa, ua farii râ oia e $4 ana‘e i te hepetoma.
GSAM 291Te hoê vea i te pae miti Patifita
GSAM 291.3I roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 21 no Eperera 1874, te vai ra te hoê parau papai a te Matahiapo White. I te faahitiraa i te ohipa i te pae miti Patifita, ua parau oia e fatata te taime e titauhia ’i te haamauraa i te hoê vea hepetoma no te turu i te ohipa i taua pae miti ra. Aita i maoro i muri iho, ua matara te ravea e hoo mai ai i te tahi mau reta neneiraa e te mau mauhaa i Oakland. Na roto i te reira, i te ava‘e Tiunu, ua haamatahia te hoê vea e piti neneiraa i te ava‘e, o «Te mau Tapao o te Tau» te i‘oa.
GSAM 291Te haaputuraa moni
GSAM 291.4I muri a‘e i te neneiraa e ono numera o «Te mau Tapao o te Tau», ua ho‘i te Matahiapo White i te pae hitia o te râ, ma te ani i te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i California ia faanaho i te neneiraa o te vea. I te Amuiraa Rahi, i te 15 no Atete 1874, ua tuuhia te hoê mana‘o i mua i te mau taeae i te pae hitia o te râ ia haaputu e $6,000 no te hoo i te hoê matini nenei, te hoê matini faahoro e te mau reta neneiraa no te fare o «Te mau Tapao o te Tau», mai te peu e e haaputu te mau taeae i te pae miti Patifita e $4,000 no te hoo i te hoê fenua e no te patu i te hoê fare ohipa au.
GSAM 292.1Ua haere te Matahiapo George I. Butler, e melo no te tomite o te Amuiraa Rahi i taua tau ra, i te amuiraa i raro i te mau fare ie i Yountville, California, e ua faaite i taua mana‘o ra i te mau taeae. I te 11 no Atopa 1874, ua pahono ratou i te aniraa ma te fafau e horoa e $19,414 i te moni auri.
GSAM 292Te haamauraahia te Fare Neneiraa no te Patifita
GSAM 292.2I te 2 no Fepuare 1875, ua tae te Matahiapo James White e ta ’na vahine i Oakland, tei apeehia e te Matahiapo J. H. Waggoner e te tahi atu mau rave ohipa aravihi. I te 12 no taua ava‘e ra, ua titauhia te hoê putuputuraa taa ê o te amuiraa no te mau ekalesia o te fenua i California, no te hi‘opo‘a i te hoê vahi e patuhia ’i te mau fare no te fare ohipa o «Te mau Tapao o te Tau». I muri a‘e i te feruri-maite-raa, ua faaotihia ia hoo mai i te mau tuhaa fenua i te pae tooa o te râ o te purumu Castro, i ropu i na purumu 11 e 12. I taua mahana iho ra, ua hoo mai te Matahiapo White raua o John Morrison i taua mau tuhaa fenua ra, ma te papai i te mau parau fenua i raro a‘e i to raua iho i‘oa. Ua faaauhia e ia faanahonahohia te Taiete, e tuu raua i to ’na i‘oa i te fenua atoa e mana‘ohia e hinaarohia no te faaohiparaa a te taiete.
GSAM 292.3I te 1 no Eperera 1875, ua faanahonahohia te Taiete Neneiraa no te Patifita a te Mahana Hitu, Petania i Oakland, e ua faataahia to ’na moni tumu i te $28,000. Mai tei faaauhia, ua tuuhia te tuhaa i ropu o te mau fenua i te purumu Castro i raro a‘e i te i‘oa o te taiete. Ua patu oioi o O. B. Jones, no Battle Creek, Michigan, i te hoê fare hoê â huru e hoê â faito e to te fare ohipa i patuhia i Battle Creek; area te fare i Oakland, ua patuhia ïa i te raau, eiaha i te ofai araea tunuhia. I te oti-maitai-raa te fare no te faaohipa, ua afaihia «Te mau Tapao o te Tau» i to ’na vahi apî i te mahana pae, te 27 no Atete 1875.
GSAM 293Te revaraa i Mountain View
GSAM 293.1I roto i teie fare, ua rave-maitai-hia te neneiraa i te mau vea e te mau buka e tae roa i te matahiti 1904, i reira i faanahohia ’i ia afai i te fare neneiraa e to ’na mau matini i rapae i te oire. Te tumu o teie tauiraa, ua faaitehia ïa e te faatere o te Fare Neneiraa no te Patifita i teie mau parau:
GSAM 293.1«E rave rahi matahiti to te mau faatere o te Taiete Fare Neneiraa no te Patifita mana‘oraa e mea moni rahi roa te fenua e vai nei to ratou fare neneiraa, e mea piri roa te vahi, i ropu i te hoê oire rahi i te hoê tuhaa no te mau fare nohoraa, no te hoê fare hamaniraa. E rave rahi tumu paari no te imi i te hoê vahi i rapae i te oire, e mea iti a‘e te moni o te fenua, e nehenehe te mau rave ohipa e noaa te mau fare i roto i te hoê vahi maitai no te ea, e ua navai te fenua no te mau aua maa, te mau tumu raau hotu e te vahi e huti ai i te mata‘i; e te vai atoa te mau ravea maitai no te faautaraa i te mau tao‘a. Ua itehia e ua noaa mai taua huru vahi ra i te oire iti o Mountain View, i te mataeinaa o Santa Clara, e toru ahuru ma iva maile i te pae apatoa o San Francisco. E vahi teie e amui nei e rave rahi maitai o te oire e te mau maitai o te oraraa ea i rapae i te oire.»
GSAM 293Te haamataraa i te neneiraa i te mau fenua ê
GSAM 293.2Ei faaiteraa i te parareraa o te parau mau, e tapao tatou e mai te matahiti 1875 e tae i te 1878, ua haamatahia te ohipa neneiraa i Basel, Switzerland, e i Christiana, Norevetia.
GSAM 293.3I te tau auhune o te matahiti 1875, ua faaitehia i roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» te hooraa i te mau buka i te fare o «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» ana‘e, no na matahiti e hitu mai te 1868 e tae i te 1875. Ua tae te reira i te $85,644.54, fatata e ono taime hau atu i to na matahiti e hitu na mua iho. Area te hooraa a na fare ohipa e maha atoa (Michigan, California, Switzerland e Norevetia), no na matahiti e toru mai te 1875 e tae i te 1878, ua tae ïa i te $98,163.73.
GSAM 293.4Ua faaitehia i roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 17 no Atopa 1878 e ua tae te mau buka, te mau buka iti e te mau api parau atoa i neneihia e te fare o «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» hou te matahiti 1864 i te 50,058,000 api. Mai te matahiti 1864 e tae i te 1878, e 158,130,951 api te numera, e 208,188,951 api ïa te taatoaraa.
GSAM 294Ua riro «Te Haapii no te Feia Apī» ei vea hepetoma
GSAM 294.1E tae roa i te 1 no Tenuare 1879, ua neneihia «Te Haapii no te Feia Apī» hoê taime i te ava‘e. I taua mahana ra râ, i te tomoraa i roto i to ’na matahiti piti ahuru ma hitu, ua neneihia te reira i te mau hepetoma atoa; e ua rahi e maha taime to ’na faufaa.
GSAM 294Ta te Matahiapo White i tuu i te Taiete
GSAM 294.2I roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 23 no Tenuare 1879, te vai ra te tahi mau parau a te Matahiapo White no to ’na taairaa e te ohipa. E mea au ia tuuhia i ô nei, no te mea te haamaramarama rahi atu ra te reira i te mau tusia i ravehia no te ohipa neneiraa. Teie taua mau parau ra:—
GSAM 294.3«I te matahiti 1861, i te haamauraahia te Taiete Neneiraa i Battle Creek, Michigan, ua horoa matou i te taiete i ta matou tabula o te feia aufau i te vea e te tiaraa e nenei faahou i ta matou mau buka atoa (i muri iho, ua mana‘ohia e $10,000 to te reira faufaa). E $1,000 noa ïa te faufaa i toe mai ia matou; e ua tamau noa matou i ta matou ohipa ei faanaho parau, ei faatere e ei taata poro, no te $6 i te hepetoma.
GSAM 294.4«I te matahiti 1866, i to matou ho‘iraa i te fare o «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» i muri a‘e i te hoê ma‘i ino, ua ite matou e te aufau ra te mau faatere ahuru i nia i te hanere no te mau tausani tara tarahu, e ua iti mai te moni tumu i te $32,000;3 I roto râ i na matahiti e maha, na roto i te haamaitairaa a te Atua, ua aufauhia te mau tarahu, ua maraa te moni tumu i te $75,000, e e $5,000 ta matou [te taiete] i roto i te mau fare moni.»
GSAM 294Te huru o te fare neneiraa i te matahiti 1880
GSAM 294.5I roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 15 no Tenuare 1880, te parau ra te Matahiapo Butler e:—
GSAM 294.6«Aita i maoro a‘enei, ua faarahihia ta tatou fare neneiraa (Battle Creek) na roto i te paturaa i te hoê tuhaa i ropu i na fare e piti i te pae hitia o te râ. Na reira ua rahi roa ’i te ohipa e nehenehe e ravehia e te au o te taatoaraa. Te vai nei te mau mauhaa no te hamani i te mau api metara neneiraa na roto i te uira e na roto i te faahoho‘araa, e no te nati maitai roa i te mau buka. Te parau nei hoi te feia e ite i te reira e o teie te fare neneiraa maitai roa a‘e e te î roa i te mau mauhaa atoa i roto i te Hau fenua o Michigan.»
GSAM 295.1Noa ’tu teie faarahiraa, hou te hopea o te tau veavea, ua titauhia ia patu i te hoê fare apî i te pae apatoa o te fare rahi, ei piha no te mau matini nenei. Ua afaihia i roto i taua piha ra na matini nenei e pae a te taiete. Hoê o teie mau matini, mea rahi a‘e ïa i te mau matini atoa i faaohipahia i roto i te fare ohipa na mua ’tu. Ua tuuhia atoa a‘enei te hoê matini hoê â faito e hoê â huru i te fare o «Te mau Tapao o te Tau», i Oakland, California.
GSAM 295.2I roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 17 no Me 1881, i te faahitiraa i te manuïaraa o te ohipa neneiraa i te fare neneiraa tumu i Battle Creek, ua parau te Matahiapo White e:—
GSAM 295.3«Ia tatarahia te faito o te mau tarahu a te Taiete Neneiraa a te Mahana Hitu, Petania i te faito o te mau faufaa i tapura-maite-hia, e toe mai te fenua, te mau fare e te tahi atu mau tao‘a, e ere i raro a‘e i te $105,000. I roto i teie moni, ua horoa to tatou mau taata atoa na roto i te mau tuhaa o te moni tumu, te mau ô e te mau faufaa i vaiihohia mai i te poheraa, e $34,432.17. E ua amui mai te tahi mau tane e te mau vahine haapao maitai, o tei pûpû i to ratou oraraa no te ohipa, e $70,567.83 [e ere ei ô, na roto râ i te tusia e te faatereraa haapao maitai].»
GSAM 295Te haamataraa i te ohipa a te mau taata hoo buka
GSAM 295.4Mai te matahiti 1881, ua rave to tatou mau taata i te hoê ohipa apî, te haereraa e hoo i ta tatou mau neneiraa i rotopu i te taata. Aita te mau taata hoo buka i horoa i te mau faaiteraa papu no ta ratou hooraa e tae roa i te matahiti 1884. No reira, ua ravehia ta tatou faaiteraa no taua tau ra i roto i te mau faaiteraa no te hooraa a na fare neneiraa e maha. Ia au i ta ratou mau numera, e $221,248.69 te hooraa no na matahiti e pae. A parare ai te mana o te ohipa mai ta tatou mau misioni i Europa i ropu e te mau fenua Scandinavia, ua rahi atoa te hinaaro i te mau neneiraa na roto i te mau reo ê.
GSAM 296Te hooraa i te mau buka no te ahuru matahiti
GSAM 296.1Mai te matahiti 1884 e tae i te 1894, e tau ahuru matahiti, ua ravehia te rahiraa o te hooraa i ta tatou mau buka rahi nati-maitai-hia e te mau taata hoo buka. E $4,031,391.26 ta ratou hooraa no taua tau ra. I roto i teie tau, ua parare atu â ta tatou ohipa na roto i te haamauraa i te mau fare neneiraa i Australia; i Tahiti, i te mau motu Patifita; i Helsingfors, Finland; i Hamburg, Heremani; e i te tahi atu mau vahi. Noa ’tu te fifi o te oraraa i te matahiti 1895, ua tae te hooraa a te mau taata hoo buka no taua matahiti ra, mai tei faaitehia, i te $357,467.23. Ia amuihia te mau hooraa ta tatou i faahiti a‘enei, e $4,816,773.73 ïa te taatoaraa.
GSAM 296Te hooraa no te pae ahuru matahiti, $11,000,000
GSAM 296.2Ia itehia te taatoaraa o te hooraa mai te matahiti 1854 e tae i te 1 no Tenuare 1896, e tia ia tatou ia amui atu â i te moni no te hooraa i te mau buka tapihoo, te mau buka iti, te mau api parau e te mau tapura, mai tei faaitehia e te mau fare neneiraa atoa no na matahiti hoê ahuru i faahitihia nei. E $3,458,278.23 taua moni ra; e tae ïa te taatoaraa o te hooraa i te mau buka a te amuiraa faaroo no te piti ahuru ma piti matahiti i te $8,275,051.96. Ia parauhia i te tahi atu huru: no na matahiti e toru ahuru (1854 e tae i te 1884), e $424,915.24 te hooraa; e no na matahiti ahuru ma piti i muri mai, e tae i te 1 no Tenuare 1896, e $7,850,136.72. Noa ’tu e ua iti mai te numera o te mau taata hoo buka i roto i na matahiti e vau i mairi a‘enei, e nehenehe e parau ma te papu e mai te matahiti 1854 e tae mai i teie nei (1905), ua hoohia te mau neneiraa a te Mahana Hitu, Petania e hau atu i te $11,000,000 to ratou moni.
GSAM 296Te neneiraa na roto fatata e maha ahuru reo
GSAM 296.3E ite-maitai-hia te haereraa i mua o te poroi i neneihia ia mana‘o tatou e ua haamatahia te ohipa na roto fatata e maha ahuru o te mau reo tumu, mai te reo Arabia, Armenia, Basuto, Bohemia, Bulgaria, Bengali no Initia, tinito, Danemata, peretane, Estonia, Finland, farani, Fiti, heleni, heremani, horani, Hungary, vaihi, Italia, Iceland, tapone, Kaffir, Latvia, Lavonia, maori, Poland, potiti, Romania, rutia, Serbia, paniora, Sweden, tahiti, Tonga, Wales, e te tahi atu â. I roto i teie mau fenua e mau nunaa rau, te vai ra te mau rave ohipa itoito o tei faahaere i mua i te mau parau mau o te toru o te poroi.
GSAM 297.1Te numera o te mau buka, te mau buka iti e te mau api parau i neneihia na roto i te mau reo rau, ua hau atu ïa i te hoê tausani hoê hanere e vau ahuru ma hitu. No te noaa mai hoê o te mau neneiraa tataitahi, e te mau vea e vau ahuru ma hitu a te amuiraa faaroo4 na roto i te mau reo rau no te hoê matahiti, e titauhia fatata e $340.
GSAM 297Te mau vahi o na fare neneiraa e piti ahuru
GSAM 297.2Te vai nei e piti ahuru fare neneiraa a te Mahana Hitu, Petania i teie mau vahi: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norevetia; Copenhagen, Danemata; Cape Town, Afirika Apatoa; Calcutta, Initia; College View, Nebraska; Hamburg, Heremani; Helsingfors, Finland; London, Beretane; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Taa ê atu i teie mau fare neneiraa, te nenei atoa nei to tatou mau taata i te mau vea e te mau api parau i Hong Kong, Tinito; Tokio, Tapone; Cairo, Aiphiti; i Amerika Apatoa; e i te mau motu Fiti.
GSAM 297Te neneiraa i te buka iti matamua
GSAM 297.3E hi‘o poto tatou i muri i te mau ravea i vai i te feia matamua no ta ratou ohipa. I te tau auhune o te matahiti 1853, i te faaineineraa i te buka matamua i neneihia i nia i te matini nenei Washington, «Te Vahi moʻa», ua putuputu te tahi mau tuahine no te tufetu e no te haaputu i te mau api i tufetuhia, ei faaineineraa no te tuitui. I muri iho, ua patia te taata papai i te reira i te hoê mauhaa patia no te mau titi. I muri a‘e i te tuuraahia te mau tapo‘i, ua tâpû o Uriah Smith i te mau hiti ma te hoê raau faataa reni afaro e te hoê tipi iti oi. Ua ravehia te reira no te mea aita e matini au no taua tuhaa o te ohipa.
GSAM 298.1I te matahiti 1861 noa iho nei, ua neneihia te mau papai atoa a te amuiraa faaroo i nia i te hoê noa matini nenei Adams, e faahorohia e te hoê matini e piti puai puaahorofenua. I teie nei, i roto i te mau fare neneiraa rau, te vai nei e hau atu i te maha ahuru matini nenei e faahorohia e te puai o te mahu pape, o tei ohipa tamau i te neneiraa i te parau mau o teie nei tau. Te rave nei teie mau fare ohipa e hau atu i te pae hanere taata no te faahaere i te ohipa, area e rave rahi hanere taata hoo buka te haere nei e hoo i te mau buka i rotopu i te taata.
GSAM 298.2I te matahiti 1862, e nehenehe e hoo mai i te hoê haaputuraa taatoa o te mau neneiraa atoa a te Mahana Hitu, Petania no te $7.50; i te matahiti 1904, mai tei faaitehia, e titauhia e $340 no te noaa mai te hoê haaputuraa taatoa. Papu roa e ua ohipa te hoê mea hau atu i te mau opuaraa a te taata no te faatupu i teie mau hotu.
GSAM 298.3Te tupuraa o te ohipa neneiraa i rotopu i te Mahana Hitu, Petania, mai tei tohuhia i te matahiti 1848, ua riro mau ïa mai te haereraa o te mahana ra: «Te rahi noa ra to ’na mahanahana—te hapono ra i to ’na mau hihi»—«Te tamau ra i to ’na tere mai te mahana ra, e ore roa râ e topa.»
GSAM 298Te haereraa na roto i te faaroo—te iteraa papu a te Matahiapo Stone
GSAM 298.4Te itoito e te aau tae o te feia i haere i mua i roto i te ohipa o te poroi a te toru o te melahi, ua faaite-maitai-hia ïa i roto i «Te Hiʻopoʻaraa e te Faaite parau» o te 5 no Fepuare 1884, na te Matahiapo Albert Stone, hoê o te feia matamua i roto i te ohipa, o tei ora e tae roa i te iva ahuru matahiti:—
GSAM 298.5«Te aamu matamua o te ohipa, e tau ïa no te mau mea rii, e te mau ravea i faaohipahia, e au ra e aita i navai no te ohipa. Ua ite râ te mau tane e te mau vahine faaroo mai te omuaraa mai â e te turu ra te rima puai o te Fatu i teie ohipa. Ua ite ratou e ua tae mai te tau i faataahia no te aroha ia Ziona, e ua tuu te Fatu i to ’na rima no te haaputu i to ’na nunaa. Ua ite ratou e tei te hoe faatere te Fatu, e e tae maitai te Pahi o te Evanelia i te uāhu, ma te Ekalesia o te toea i nia iho e ta ’na hopoia, te parau mau i faahoihia mai, te faaroo i tamatahia e te aroha tia roa.»