Bung 7 — Thupuoh Manlangtaha Khantouna
GSAM 126.1“Tualeh van a kipat vansawlsieng hattah dang khat hing kumsuh ka mu a, meilum in ama akhu hi; alutungah sakhituihup a um a, amaitang pen ni bang ahi a, akengte pen mei khuomte bang ahi uhi. Akhutah laibu neu kihongsa a um a, akeng zietlam tuipi tungah akoia, aveilam pen leitungah akoi hi. Humpibahnei ahawh bangin aw ngaitah in akikou a; akikou zouin vanpiging sagi in a aw uh asuoh uhi.... Tualeh tuipi leh leitung tunga ding ka vansawlsieng muh pen in akhut vanlamah atungtou a, kumtawn kumtawn a hing zingpa, van leh asunga um silte, lei leh asunga um silte, tuipi leh asunga um silte siempa min in akichiem a, ‘Hun a um nawn sih ding hi; hinanleh vansawlsieng sagina aw gin nite ah, pengkul mut apatchiengin, Pasian thuguh pen, asuoh guolneite kunga ana gensa bangin, zawhching in a um ding hi,’ achi hi.”1
GSAM 126Vansawlsieng khu Mihing Thupuoh Puotute Etsahna ahi
GSAM 126.2Amasanga i etsahsa bangin, Khantanhoi gen nasep pen mihingte kunga pieh ahi a, Mangpa in tua naseptute tungah “leitung tawp dong” aguolzawl dingin achiemta hi.2 Tuaziehin tam Thupuoh puo vansawlsieng pen leitung mite kunga gen ding hun thu Thupuoh etsahna ahi ngeingei ding hi. Tam Thupuoh pen laibu “kihongsa” apat kigen ahi a, tuan ana kikhahsa ahi chi kichientahin a ensah hi. Tam Thupuoh puotute khu Pasian in manpha asa a; aziehpen Pasian thuhun chiemtena “sakhituihup” amaute tungah a um a, Pasian thupina vah silin ading ua, sil zousie Siempa thuneina in Thupuoh agen uhi. Tan a kigen pen hun thu Thupuoh ahi a, tuan “kichiemte khumsa” ahin, tuin laibu “kihongsa” apat puonzah ahita hi.
GSAM 127.1Amasang bungte ah, Enchietna thukhenna lam a puitu genlawhna hun sawttah, Ni 2300, tawpna thu a vah pieh ding hun Mangpa in achiemte khol ahi chi etsah ahita hi. Theina pung ding chi genlawhna zong, tua vah a hil a um mi tampite A suhdohna in dihtahin atangtun hi. Tualeh “theipising gentena” zil ding hun zong Ama in achiemte khol a, tua hun leh tua munah athuhiltute asudoh a, gentena thu leitung bup kunga va puonzah dingin asawldoh hi. Tuabangtahin hun thu Thupuoh aw ngaitah kikouna a hing khantou ding hun zong achiemte khol a, tua zong dihtah mahin atangtun hi.
GSAM 127Thupuoh Khatna Aw Ngaitah Kikouna
GSAM 127.2Tam thu puonzahna aw ngaitah a kigen ding hun pen thei nuomtah ahi. Tan pengkul guhna leh sagina mut kikal ah akikoia, tua pen Laisiengthou a akigielna mun bou hilouin, Thupuoh ngei apat zong mu thei ahi. Aziehpen Thupuoh in, “Vansawlsieng sagina aw gin nite ah, pengkul mut apatchiengin, Pasian thuguh pen, asuoh guolneite kunga ana gensa bangin, zawhching in a um ding hi,” achi hi. Tam pen, tam Thupuoh a puonzah hun khu pengkul sagina mut dong atung chi a dinga theipina kichientah ahi.
GSAM 127Aw Ngaitah Kikouna Hun
GSAM 127.3Vansawlsieng sagina in pengkul amut chiengin, “Van a Pasian biehinn akihong a, abiehinn sungah Athuhun bawm akimu hi,” chi i sim uhi.3 Leitung Munsiengthou nasep ah, bawm umna pindan, mun siengthoupen khu, kum khatah khatvei bou akihong a; tua khu khelna thupha suhtuahna ni ahi a, khelna nuolimangna ding, Munsiengthou siensuona ding ahi. Khrist in tam siensuona nasep azawhching ding hun, guolneite ana gen pen, Ni 2300 tawpna hun ahi.4 Vansawlsieng sagina in pengkul amut chiengin, van a awte in mishite thu khenna hun ahing tungta chi agen uh thu zong akigiel hi.5
GSAM 128.1Kihilna 10 a tam genlawhna etsahna in, tam Thupuoh “aw ngaitah in” apawtdoh a, atawpah “humpibahnei ahawh bangin” a um ding hun a ensah hi. Tam genlawhna bangin, Thupuoh pen a “aw ngaitah kikouna” a hing khantou ding hun pen pengkul guhna tawpna apat, Munsiengthou siensuona lam a puitu genlawhna hun tawp dong ahi; hamdangin gen leh, Ni 2300 tawp dong ahi. Pengkul masa lite pen Goths, Vandals, Huns leh adangte galbawlna in atangtun a, tua galte in Rome nitahlam leenggam khu gamke sawm ah, ahisihleh leenggam sawm ah akhen hi.
GSAM 128Pengkul Ngana
GSAM 128.2Pengkul ngana in Mohammed thugin a diklouna meilum toh hing kipatna a ensah a, hinanleh a tumtahin “amaute tunga leeng khat aneih” hun apat “ha nga,” kum 150 tahzet hun, a ensah hi. 1299 kum ha 7 ni 27 in Ottoman leenggam phutpa Othman in Nicomedia gam aluhkhum hi. Tua hun apat Ottoman mite in Rome nisuohlam leenggam abawlgim ua, “agentheisah” ua, 1449 kum ha 7 ni 27 dong, pengkul ngana mutna kum 150 sung, a um hi. Tua hunin Turki mite agalkapte toh Constantinople khopi ngei douin ahing pei ua, a galbawlna uah meivui azang uhi. Khangthu gielpa Gibbon in bawngtal 60 in kai ngai achi, meithalpi gihzet khat akipatin, Constantinople khopi kulte tungah suongpite akaplut uhi.
GSAM 128Pengkul Guhna Tawpna
GSAM 128.3Tua hun velin, khangthu gielte in Grik leeng nunungpen a asut uh John Palleologus ashi hi. Constantine Decozes pen leengtoupha luoa ding dihtah ahi a, hinanleh ama dou a gal abawl Turki leengpa Amurath agiin ziehin, leengtoupha touna dingin Amurath kungah phalna angen, akichi hi. Tuabang abawl pen leengtoupha Turki mite kunga piehdoh bang thielin akilang hi. A tahtahin, a sawtlouin Ottoman mite in Constantinople khopi leh Rome nisuohlam leenggam aneita uhi. Tuabangin amasang a “agentheisah” leenggam khu, gam ukna lamah “atha” uhi. “Dahkal khat, ni khat, ha khat leh kum khat” sung “atha” ding uh ahi.
GSAM 129.1Tam pen genlawhna hun a laa, ni khat khu kum khat a kisim leh, bangzah hun ahi ding ei? A simdan ahah sih hi: kum khat pen ni 360, ahisihleh kum 360; ha khat pen ni 30, ahisihleh kum 30; tualeh ni khat pen kum khat ahi a, a gawm in ni 391, hun tahzetin kum 391 ahi. Dahkal khat pen ni khat se 24 a sekhat ahiziehin, etsahna a laah chiengin ha kimkhat, ahisihleh ni 15, ahi ding hi. Tuaziehin Mohammed thugin zuite in Rome nisuohlam gam mi dang nuoi a umlou a a ukna hun pumpi pen kum 391 leh ni 15 ahi ding hi. Tam khu 1449 kum ha 7 ni 27 tungah belap lehang, pengkul guhna nuoi a kigen Turki mite zalenna hun tawpna dingin 1840 kum ha 8 ni 11 i tung uhi.
GSAM 129Dr. Josiah Litch in Ottoman Leenggam Chimna Agenlawh
GSAM 129.21838 kum in Philadelphia, Pa., a Dr. Josiah Litch in William Miller thutah hilh pen apom a, Thupuoh mipite in athei zahzaw theina ding nasep ah akipawllut hi. Kihilna a pengkul sagite thu, mipite laigel suohte ah namkhiet dingin, a giel hi. Pengkul guhna mut atawp dinga, 1840 kum ha 8 ni 11 in Ottoman thuneina achim ding hi chi, bangma lelkawi louin, a kipom hi. Tualeh tua in genlawhna etsahna a ni khat pen hun tahzet a kum khat ahi chi leitungah a ensah ding hi, achi hi.
GSAM 129.3Unaute kimkhat, tam thu a ama toh kilawmte nangawn, a gen bangin “ahing tangtun lou leh” a gah bang ahi ding chi ngaituo in zauin achitun uhi. Hinanleh tam in ama asulungkham sih a; Turki thu a angaisutdan mite theisah dingin abawl thei zousie bawlin amapei zel hi. Mipite laigel suohte in tam thu a a gen pen apuozah uhi. Pasian um ginglou pawlte in a kikhopna uah tam thu akikum ua, “Tan sil khat hamsan a gen ngam mi khat a um hi; tam thu aman agen bangin ahing suoh leh, genlawhna a ni khat in kum khat a etsah thu, Ni 2300 pen tua zah kum ahi thu leh, 1844 kum in atawp ding thu a gen pen, lunghiellouin a sudet ding hi,” achi uhi.
GSAM 130.1Dr. Litch thugen namkhietna in mun chinah buoina a piensah a, tuabangin mi tul tamtah in Izipt gam ukpa Mehemet Ali leh Turki leengpa kikal a buoina ahing pieng pen bangchi tawp ding ahi chi anget theina dingun alung uh akai hi. Mi za tampite in, “Tam thu khu daktorpa agen bangin atawp leh, etsahna hun hilchienna ‘kum-ni’ dan a sudet ding a, koute zong Adventistte ka hi ding uhi,” achi uhi.
GSAM 130Turki Leengpa leh Izipt Gam Ukpa Gal Kidouna
GSAM 130.21840 masang kum tamtah sung leengpa khu Izipt gam ukpa Mehemet Ali toh gal kidouin a umta hi. 1838 kum in leengpa leh a nuoi a um Izipt gam ukpa kikal buoina pen gamdang palai liente hatna in tua hun sungin a khamta hi. Hinanleh 1839 kum in gal akipat kia a, akidou zel ua, atawpah leengpa leh Mehemet galkapte gal kidouna lienpi khatah leengpa galkapte kisubai a kisumang gam a, a gal kuongpite zong Mehemet in alam a, Izipt gamah apuolutta hi. Leengpa thahatna pen a kiem mama ahiziehin, ha 8 in gal akipat kia in, tuan ahat mama Turki gal kuong pawlpi apat, gal kuong lienpen ni leh alawmzaw gal kuong thum bou, lungkhamhuoitahin, a suakta hi. Tam kuong pawlpi pen leengpa kunga piehkia dingin Mehemet in anial khoh a; gam thahat mite in a kunga kipat a lahpieh asawm leh, ahal ding ahi chi a gen hi. 1840 kum in England, Russia, Austria leh Prussia in alah uah hing lut a, buoina suhtuah ding a guot lai un, thu umdan tuabang ahi. Aziehpen amaute kikhum lou a a koitan leh, a sawtlouin Mehemet in leengpa toupha aneita ding hi chi akichien hi.
GSAM 131Kipawlkhawm Gam Thahat Mite Alah a Lutna
GSAM 131.1“Leengpa in kipawlkhawm gam thahat mite alah a lutna apom a, tuabangin tua thu ama deihdan ngeiin a khut uah apedoh hi. Tam gam thahat mite London ah akikhawm ua, Ottoman palai thuneina bukim nei, houtupa Effendi Bey Likgis zong a um hi. Izipt gam ukpa kunga pieh ding kam nukhiah theilou thu nunungpen khat a guong uhi. Tua bangin leengpa in, Mehemet Ali khu Izipt gam suonlehpaah a uk ding leh, Suez tuipi kawi apat Tiberias dil dong Siria gamke zousie leh Acre gamke, a hin sung a uk dingin a pie ding hi. Ama lamah, leengpa gam a a luahsa mun dang zousie apat apawtdoh a, Ottoman gal kuong pawlpi apiehkia ding hi. Leengpa silpieh tam nial taleh, gam thahat li in tua thu a khut uah ala ding ua, ama a kipom theina dingin, ahoi asah uh bangin dan dangte a zang ding uhi.
GSAM 131.2“Tam thu nunungpen Mehemet Ali khuta apieh paitah un, tua thu pen amasangpa [leengpa] vaihawm theina pulamah kumtawnin a umta dinga, tua hun apat ama thu zousie vaihawmna gamdang thahat mite khutah a umta ding hi chi kichien ahi.
GSAM 131Genlawhna Tangtunna—Turki Zalenna Tawpna
GSAM 131.3“Leengpa in gam vaihawmtute tuihu kuong khat tunga Rifat Bey khu Alexandria ah asawl a, gam ukpa kunga tua thu nunungpen theisah dingin a sawl hi. 1840 kum ha 8 ni 11 ngei in, a khutah apie ua, aman ala hi! Tua ni mahin leengpa in gam thahat li palaite kungah laikhah khat a khah a, gam ukpa in tua thu nunungpen a kigen bang zui ding anial leh, bang dan zang ding ahi chi adong hi. Amaute in, guotlawhna abawlsa uh ahita a, bang buoina hing suoh hitaleh zong, ama a lunggim a ngai lou thu adawng uhi. Tam ni in Ottoman thuneina um zelna dinga kigot kum 391 leh ni 15 hun atawpta hi; tualeh leengpa zalenna heiah a umta ei?—Abeita hi!”6
GSAM 132.1Tua ni apat tuni dong leengpa pen gam thahat mite thupieh bangin a chet a kul a, aleenggam pen gamke khat zou khat amaute zat dingin alah uh bangzelin akikhenmal dan a en ngitnget hi.
GSAM 132Mipite Genlawhna Thu Thei Nopna Kiphong
GSAM 132.2Genlawhna lamdang taha a tangtunna tam in mipite lungsim tungah hatna nasatah anei hi. Atangtunsa leh tangtunglai genlawhnate thu zah anopna uh asuhat semsem hi. Dr. Litch in, 1840 kum ha 8 ni 11 apat ha tawmkhat sungin, Pasian um ginglou mi minthang 1000 sang a tamzaw kung apat laikhah amu ahi chi agen hi. Tua mite kimkhat pen Pasian um ginglou pawlte puitute ahi uhi; amau zousie in Laisiengthou dou nasep uh anusia ta ua, mihingte kunga Pasian kihilna ahi chi apomta uh thu a giel uhi. Tua mite kimkhat Pasian lamah pichingin akihei ua, mi bangzah hiam Khrist hing pei niveina kalsuonna thupi sungah thugen siemte ahing hita uhi. Kimkhatten Dr. Litch kungah tambangin agen uhi: “Genlawhna hilchientute in a tangtunna uh sudet dingin khangthu laimai muot namtui lou tunga kigielte ala zel uhi chi ka gen uhi; hinanleh tam thu ah pen, thutah hing khu i mit ngei masangah i nei uhi.”
GSAM 132.3Pengkul guhna tawp paitahin Khrist hing pei niveina Thupuoh pen “aw ngaitah in” bangchi apawtdoh pat ahi chi a etsahna dingin, tam Thupuoh nasepa pang mi khat in ka kunga agen thu khat ka giel ding hi.
GSAM 132.41840 kum in Rochester, New York, a puon inn leh kuong puon siem nasep lienpi nei E. C. Williams in Thupuoh apom a, Upa Miller leh Upa Himes khu Rochester a hing peiin, tua khopi a mi tul tamtah kunga thu gen dingin a sam hi. Amaute in, tua mite a len theina ding inndei lien tah khat zatna ding sum a tasam uh thu adawng uhi. Aman, “Kei puon inn bial khat, akantanna 120 ft a zau, ka nei hi. Kei ka phut dinga, touna ka guong dinga, ka kem ding a, sum bangma na pieh ngai sih ding uhi. Hing pei unlen Thupuoh gen un,” achi hi. Aman ka kungah, “Amaute ahing pei ua, hinanleh thu za dinga hing peite se ni a sekhat nangawn tua puon inn in a len sih hi. Tuaziehin 40 ft puon khat ka zombeh a, puon inn pen 160 x 120 ft a lien ahing suoh hi. Tam puon inn nisimin mi in adim a, pulamah zong mi za tamtah anai ah akikhawm ua, a unpiin thu za ding alungsim uh a tahtah uhi,” achi hi.
GSAM 133Mi Za Tamtah in Thupuoh Agen Uhi
GSAM 133.1Thu thei nopna ahing khantou zel pen tawn dingin, puon inn liente akizang a, nipi hunin singkung lahah kikhopnate akinei hi. Phalbi hunin hattuom inn liente leh mipi kikhopna inndei liente kimkhat akizang a, thu za nuomte in a len zah zahin adim chiet hi. Upa Miller in 1840 masang a Thupuoh agen laia “ama thielin” a ding bangin a um nawn sih a, mi 300 vel in ama akithuohpi ua, Ni 2300 hun tawpna mipite kungah agen ua, “Hun a um nawn sih ding hi,” leh “Ama thukhenna hun ahing tungta hi,” chi kikouna apuozah uhi. Tuabangin, Thupuoh leitung pumpiah a khantouna dinga Mangpa hun ahing tunin, Athu atangtun a, mi maktaduai tampite zong tua samna za ding nopna in a kiphong uh dan i mu uhi.
GSAM 133.2America a kalsuonna thu umdan pen gamdangte ah zong tuabang ma ahi. 1840 kum apat, mi tawmnou in a laisuohte uh a thezakin a um nawn sih a, mi sawmni lom tamtah masanglamah hing pawt bangin, kikouna puozah dingin ahing tho uhi. England ah, tua nasep ma a pang mi sawmni lom tamtah adangte gen nailouin, England Hattuom thugenpa 700 in Thupuoh agen uhi. Leitung nam thupite gam 20 sang a tamzaw sungah, mi ette in “Tam mite lungsim pen a tahtah mama hi,” chi a asah theina ding zahun, Thupuoh khu thanopna nasatah toh apawtdoh hi.