Bung 18 — Laibu Namkhiet Nasep a Pasian Vaihawmna
GSAM 281.1“Mangpa thei ding a i zui peizel leh i thei ding uhi; Ama pawtkhietna khu zing khovah bang a kigongsa ahi.”1
GSAM 281.21849 kum ha 6 tanin Upa White leh azi leh Upa Bates nasepte khu New England gamkete sungah bou a um hi. Tua hunin Middletown, Conn., a um nungah Clarissa Bonfoey khu Upa White insung mite toh ahing umkhawm hi. Tua masang tomkhat in anu ashita a, insung neu khat enkawlna dinga angai zousie amanu kungah anusia hi. Tua ziehin Upa White in innkuon hinkhuo abulpat kia theita a; Rocky Hill, Conn., a Pu Belden inn khenkhat ah tuabangin a umta hi.
GSAM 281Tulai Mishi Hagau Ginna Kipatna
GSAM 281.31849 kum ha 3 ni 24 in Topsham, Maine, ah kikhopna lien khat kinei hi. Tua Khawlni in Pi White kungah Mengmuna khat kipie a; tua a sil kimusah khu athupi pen ahi. Tua hunlai dinmun a thu tuomtuom a thu bulpi lungtanga i koi leh, tua Mengmuna khu i theisiem hoizaw ding hi.
GSAM 281.41848 kum ha 3 tawplam in Hydesville, Wayne Co., N.Y., ah “theisiem haksa gingte,” ahisihleh anua a “hagaute tohtohna” a hing piengdohta khu ahing kipan hi. Tam pen amasapen in Fox innkuon innah ahing um hi. Nipi hun tawplam in tua innkuon khu Rochester, N.Y., ah a suon ua; tua khua a Corinthian Hall ah mipi masanga tuate a bawl ua, numei leh pasal, tua nasep dinga khuasung mi hoipen lah akipat a kite komitite in tua nungahte tahtah a enchiet uhi. Mi a tamzaw in tua tohtohna khu zuouna ahisihleh khut themna a khepna bang a ngaituo uhi. A muong bai pen mite nangawn in tam khu nasatah a hing khang ding chi a thei tawm mama uhi.
GSAM 282Mishi Hagau Ginna Tungtang Genlawhnate
GSAM 282.1A tunga kigensa Mengmuna ah Pi White in Rochester leh mun dangte a theisiem haksa tohtohna khu Setan silbawltheina ahidan leh tuabang silte hing tam semsem ding ahi dan amu hi. Tuate khu biehna puon a kisel dinga, khepa umte khu amau bit a um a kingaisah semsem ding ahia; ahithei leh Pasian mite lungsim zong tua silte lamah a heisah dinga, Hagau Siengthou thuhilhnate aginglahsah ding ahi.
GSAM 282.2Tua hunlai in, a um ahizongin, mi tawmcha bou in Mishi Hagau Ginna khu tua hun a kigenlawh bangin leitung pumpi ah hing kizel ding, ahisihleh hattuomte leh pastorte guotlawh tah a neiin biehna khat hi ding a hing kilam ding chi a thei tawmcha uhi.
GSAM 282Genlawhna Tangtunna
GSAM 282.3Hinanleh Amerika Kigawm Gamte sung bou ah amite 10,000,000 a um chia kigen pen i ngaituo chiengin tua genlawhna tangtun dan amu thei hi. Tua biehna puon a tu a akisel dan uh tungtang ah Washington, D.C., a suoh Ettha Kiana leh Tangkou, 1903 kum ha 11 ni 12, akipat a anuoia thu i la hi:—
GSAM 282.4“Tam khopi ah tunai a kibawl Mishi Hagau Gingtute Gam Pumpi Pawlpi khawmpi ah biehna bawldan thah khat pom ahita hi. Pastorte ahisihleh thugente ‘namdetna’ ding guotna kibawl a, Mishi Hagau Ginna neite pawl khat khu ‘hattuom’ chia theipi ahi hi. Biehna bawldan thah sung a anuoia thu khen i sim leh tam i mu ding hi:—
GSAM 282.5“‘Biehna tangthu hun nidang pen akipat a namdetna nasep chia kithei pen a nasepmun ah dan banga lutmasalou pastor ahisihleh thugen koima khu hattuom ahisihleh pawl khat tungah koisah hi lou ding hi. Mi koima khu hattuom ahisihleh pawl khat a pastor nasep dinga kouna a san masang, ahisihleh a umna gamke ah biehna pawl a dan banga min pi sa Gamke Mishi Hagau Gingtute Pawlpi khat in, ahisihleh Amerika Kigawm Gamte Mishi Hagau Gingtute Gam Pumpi Pawlpi in khantanhoi nasep dinga a guot masang in, namdet dinga kipe mi ahi thei sih hi. Pastor nasep ahisihleh khantanhoi nasep dinga kipe mi zousie khu Mishi Hagau Gingtute hattuom ahisihleh pawl khat toh kum 3 tal pawlkim a umsa ahiding uh a, Gamke Pawlpi ahisihleh Gam Pumpi Pawlpi in ze-etna thugenmi dinga thu piehin, kum 2 tal thu genna phalna neisa ahiding uhi. Ni leh ha kisim dan a kum kim khat a tawmzaw dinga kikoisa pastorte khu namdet dinga phu hi lou ding uhi.’”
GSAM 283Oswego, N.Y., a Upa White
GSAM 283.1Laibu namkhiet nasep khu Oswego, N.Y., ah a um ziehin 1849 kum singnah kie hunin Upa White in a umna Connecticut akipat a tam munah asuon hi. Tua kum mama ha 11 ni 3 in tamna gingtute khawmpi khat kinei hi. Tua nua a anasep uh tungtang Pi White in tam bangin agen hi:—
GSAM 283.2“Tuachi'n New York gamke sungah nasep khu i sep ding mawpawna ahi chi ka khensat uhi. Ka pasal in laigiel leh namkhiet ding puohgih aneita hi. Oswego ah inn khat ka luo ua, i unaupate kung akipat a inn sunga silzatte ka haw ua, innkuon hinkhuo ka bulpat uhi. Tua munah ka pasal in laigiel, namkhiet leh thu gen nasepte asem hi. Khrist hing pei kia ding ngahtute ka hi chite lah a thutahlou hilhtu, Khrist hing pei hun guotna thu a gen leh ka ginna uh langa athuzawh zousie lungsim susie ding a han mite a dou zi theina dinga hun chin a galvon sil den angai hi.”2
GSAM 283Khrist Hing Pei Niveina Ettha Kiana Namkhietna
GSAM 283.31850 kum singnah kie hunin suon kia hoi ding chia ngaituona aum a; tuaziehin Upa White khu Paris, Maine, ah asuon hi. Tua munah Khrist Hing Pei Niveina Ettha Kiana leh Khawlni Tangkou bu 1-na khu ha khat a nivei suoh in namkhiet ahi. Tua bu khu suoh 13 a um a, suoh chin ah laimai 8, laimai khat a lai guol 2 a um hi; laimai a lai kinamkhietna mun gol dan khu inchi 7⅛ leh 10¼ ahi hi. A suoh masapen ni chiemtehna khu tua nua a ha 11 ahia, a suoh nunung pen ni chiemtehna khu 1851 kum ha 6 ni 9 ahi hi.
GSAM 284.1Tulai Thutah sang a tam laibu golzawna khu thutah kizelna, nasep sunga nasemte leh nasep panpite punna toh a kituohna etsahna hoi mama ahi. Laibu khu man neilou a kihawm ahi ziehin nasep itute in a namkhietna apanpi ding uh kineppi ahi a, tuabangin zong abawl uhi. Gingtute khu a tamzaw hausatna lientah neilou mite ahi nachal un, Mangpa in a lawchinsah bangin apanpi ua, thutah leng peisah zel dingin a bawlthei bangun abawl uhi.
GSAM 284J. N. Andrews Thu Gen a Kipatna
GSAM 284.2Tua hun velin Paris, Maine, a teng J. N. Andrews in khantanhoi thugenpa leh biehna thu laigielpa ahi'n mipi laha anasep abulpat hi. 1851 kum ha 5 a Ettha Kiana sungah Thupuoh thumte tungtang laimai 5 a tamzaw luoh lai khat agiel hi. Tua sungah Kihilna 13 a ki nei nina gamsa genlawhna khu Amerika Kigawm Gamte toh akizopdan agen a; tua genlawhna hatna bou tung a kingain, tam gamah hattuom leh gam vaihawmna kigawmna a tawpna a hing dinna ding bul khu Nipikaal khat a ni masapen pen Khawlni a zui dinga luihna ahi ding chi adinmun alakh hi. Tua hunlai in tuabang lam zuon a nasatah a kilang kalsuonna a umlou ziehin a thugen khu genlawhna bou tungah akingai hi. Tua lam deilam a thugen a hatpen a kimu thei khu Khristian Panpitu leh Chanchinbu sung akipat a kilakh Dr. Durbin thugen ahi a, tuan tam bangin agen hi:—
GSAM 284.3“Khristian ginna khu gam siendan leh hagau hinna ahing hi chiengin, gam in ama leh ama a kihuhbitna dingin, a thukhenna vaihawmtute tungtawnin Khawlni siengthou langpang a mipi masanga bawlsietna a kham ding mawpawna anei hi.”
GSAM 285Nasep Panpi Ding a Lou Zuana
GSAM 285.1Tua hun velin New York a Hiram Edson leh Jackson, Mich., a Cyrenius Smith bang mite khu Thupuoh nasep khantousahna a hing pawtdoh ding nasep tuomtuomte panpina ding sum a nei theina dingun, a lou man $3,500 chiat uh zua ding leh amau zat ding lou luo dingin pui ahi uhi.
GSAM 285Laibu Namkhiet Nasep Saratoga a Suonna
GSAM 285.21851 kumin Upa White khu Paris, Maine, akipat a Saratoga Springs, N.Y., ah asuon a, tam munah zong inn sunga silzatte hawnin innkuon hinkhuo abulpat kia hi. Tualeh Khrist Hing Peina Ettha Kiana bu 2-na anamkhie a, a suoh masapen ni chiemtehna khu tua kum mama ha 8 ni 5 ahi hi. Tam bu khu suoh 14 a um a, ha khat a nivei suoh ahi hi. A suoh nunung pen khu 1852 kum ha 3 ni 23 in namkhiet ahi hi. Laibu min khu bu 1-na a Khrist Hing Pei Niveina Ettha Kiana kichi akipat in Khrist Hing Peina Ettha Kiana leh Khawlni Tangkou chiin tawmcha khe ahi a, tam min khu a bu 82-na ah zong akem nalai hi. Chanchinbu gol dan khu laimai 8, laimai khat a lai guol 3 in beisah ahi a, laimai a lai kinamkhietna mun gol dan khu inchi 8¼ leh 11¾ ahi hi.
GSAM 285.3Tua hun akipat a tu tanin hattuom chanchinbu a um pen a gol dan beitouna akipat in, khekna chin khu ahoilam a khekna ahidan mu thei ahi. Tua in a lawchinna a um dan a etsah a, vansawlsieng thumna nasep khu “umden ding a hing tung” ahidan chiemtena chien mama apie hi.
GSAM 285Rochester a Laibu Namkhietna—Khut a Lai Namkhiet Khawl Neina
GSAM 285.41852 kum ha 5 ni 6 in Khrist Hing Peina Ettha Kiana leh Khawlni Tangkou bu 3-na a suoh masapen khu Rochester, N.Y., ah namkhiet ahi a, Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute a khawl leh lai namkhietna thumal tumte zangin namkhiet ahi hi. Hiram Edson in Washington khut a lai namkhiet khawl, lai namkhietna thumal tumte leh nasep inn sunga koibawl ding silte leina sum amasutpieh hi. Thutah itute kung akipat a silpiehte ahing lut bangin a sum sang kia ding ahi hi. Tua khut a lai namkhiet khawl khu Battle Creek, Mich., a Ettha Kiana leh Tangkou nasep innah a um a, 1902 kum ha 12 ni 30 a meikaang in akangmang tan a um hi. Tua hunlai in tua khawl khu nasep inn sunga lai dik leh diklou enna dinga namkhiet khawl hoipen a ngaisut ahi hi. Bu 3-na, suoh 12-na, 1852 kum ha 10 ni 14, ah tua khawl leh silte toh nasep inn koibawlna man khu $652.93 ahia, tua ni tan a tua dinga sum kilut khu $655.84 ahi chi puonzah ahi hi. Tua chanchinbu suoh 12-te khu suoh khat chin laibu 2,000 namkhiet ahi a, man neilou a hawmzah ahi hi.
GSAM 286Khanglaite Thuhiltu Kipatna
GSAM 286.1Ha 8 in Ettha Kiana nasep innah ha chin suoh Khanglaite Thuhiltu namkhietna kipan ahi hi. Tu in nipikaal chin suoh ahita a, suoh khat a sim ding thu a um khu tua hunlai a sangin a let li ahita hi.
GSAM 286Uriah Smith Nasep Inn a Kizopna
GSAM 286.21853 kumin Upa Uriah Smith in Ettha Kiana leh Tangkou nasep innah anasep abulpat a, tua munah kum 50 sung mawpawna thupi anei hi. Tua kum (1853) in a deite in i laibu namkhietsa man khu a siemna man sang a beisah louin pein alei thei uh chi Ettha Kiana leh Tangkou sungah amasapen a puonzah ahi hi. Adang zousie dingin namkhietsa laite khu man neilou ahi a, a samna man khu lunglien leh deina lungtang neite silpieh in a subuk hi. 1854 kumin ha khat a nivei suoh Ettha Kiana man khu kum khat $1.00 ahi chi puonzah ahi hi. Tua kum mama ha 7 in Macomb County, Michigan, a Puon inn a kikhopna khat ah i laibu namkhietsa zuana dingin hancietna aum hi. Tua kikhopna sungin $50 man laibute kizuadoh hi. Tam nasep tungtang genin Upa White in Ettha Kiana tungtawnin, “Tam in i laibute zuadoh thei ahidan a etsah hi,” achi hi.
GSAM 286Thupuoh Lai Neu Ding a Sum $500 Ngietna
GSAM 286.31854 kum ha 10 ni 12 leh ha 12 ni 24 a Ettha Kiana sungah, thugente in anasep uh toh man neilou a hawm ding thupuoh lai neute nasep inn in a pieh theina dingin, thupuoh lai neu dinga sum $500 ngietna kibawl hi. Tualeh “sum tasam zieha nipikaal khat khat a khatveivei khawlsan loua, Ettha Kiana khu nipikaal chin a suoh den theina dingin, nasep inn panpina sum $500” ngietna zong kibawl hi.
GSAM 287J. P. Kellogg leh Henry Lyon in A Lou Uh A Zua Uhi
GSAM 287.1Tua hun sungin Tyrone a J. P. Kellogg leh Plymouth, Mich., tawmpam a teng Henry Lyon in nasep khantousahna dinga zat ding sum neina bou dinga, a lou man $3,500 vel chiat uh a zua uhi. Tuabangin Michigan a Unaupa dang 2 in panpina angaina pen mun a panpi dingin sum kiging leh deina lungtang toh hun kilawm tahin amalam a hing suon uhi. A masazaw pen in Jackson, Mich., ah phiatna siem nasep asep a, a nunungzaw pen Battle Creek ah suonin, a innkuon vah dingin sing bawl nasep asep hi.
GSAM 287I Chanchinbu leh Laibu Zousie $3.00 in
GSAM 287.2Bu 6-na tawp, 1855 kum ha 6 in, mi khat in Ettha Kiana leh Khanglaite Thuhiltu kum khat sung a ding leh laibu neute leh thupuoh lai neute zousie a kim leh tua hunlai a kizang bangin lasabu khat—laibu neu leh thupuoh lai neu agawm in 26—khu $3.00 in amu thei hi. Khanglaite Thuhiltu man a kiguot khu suoh 12 dinga sum nep 25 ahi hi.
GSAM 287Ettha Kiana Nasep Inn Michigan a Suon Ding a Chielna
GSAM 287.31855 kum ha 4 in Upa White leh azi in Michigan a veh kia ua, mun tamtah ah kikhopnate anei uhi. Tua ha mama ni 28 leh 29 in Battle Creek ah khawmpi khat kinei a, tua sungin Battle Creek a unaupate in Ettha Kiana nasep inn Rochester akipat a Battle Creek a suon dingin Upa White chiel ding khensatna me apia uhi. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg leh Henry Lyon in innmun lei leh laibu namkhiet nasep inn lam dingin $300 chiat, apung beilou, agawm in $1200 pieh ding a lung kituohna anei uhi. Tuabangin West Main leh Washington lampite kikal simlam leh suahlam a kihelna ah innmun khat alei ua, tua tungah a gol dan pi 20 x 30, a khawmpite sau dan pi 20 a um, sing inn dot 2 anei khat alam uhi.
GSAM 288Battle Creek a Kikhopna Inn Masapen
GSAM 288.1Tua hun sung mama in Battle Creek ah Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu kikhopna inn masapen, a gol dan pi 18 x 24, lam ahi hi. Tam inn mawltah khu singpeek tunglam leh nuoilam a zangsah a, a kizop nate singpeek neu a kikhum ahi a, Van Buren leh Cass lampite kikal sahlam leh nitahlam a kihelna tawmpam ah ading hi.
GSAM 288I Lai Namkhiet Nasep Inn Masapen Sungah
GSAM 288.2Battle Creek ah Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute a nasep inn sung a kinamkhie Ettha Kiana suoh masapen ni chiemtehna khu 1855 kum ha 12 ni 4 ahi hi. Tua hunin chanchinbu man khu suoh 26 um bu khat a ding $1.00 guot ahi hi; hinanleh a phu mizawngte kungah tua chanchinbu man neilou a thoh dingin silpiehte nget ahi hi. Tua hun akipat in Upa Waggoner leh Upa Cottrell khu Khrist Hing Peina Ettha Kiana sunga laigiel thoh den deuhte ahing hi uhi.
GSAM 288.31855 kum ha 12 ni 18 a Ettha Kiana sungah namkhietna komiti in tu a nasep inn sunga nasemte dinga lamdangsa ding thu khat aphuongdoh hi. Tua khu tam ahi: “Nasep inn sunga nasemte in a nasep man uh kituohtah a mu lou ding bang hang ahi di'n i thei sih hi. Laibu enkawlpa in mun dangah a mu thei ding a lang bou amu hi.” Tua hunlai a nasep man dan khu tulai a lang nangawn a phah sih a, tua hunlai a man lang khu tu a nasep kibang dinga nasep inn in a pieh man a thum suoh khat ahisihleh a li suoh khat sang a tamzaw hilou ahi, chi gen aphatuom ding hi. Tua hunlai a nasep inn sunga nasemte in Tulai thutah khantanhoi namkhiet a um theina dingin a nasep man uh a lang khu silpieh a apia uhi.
GSAM 288Thahatna a Kipei Lai Namkhiet Khawl leh Khawlpei Ding Ngietna
GSAM 288.41857 kum ha 3 ni 19 a Ettha Kiana sungah chanchinbute, thupuoh lai neute leh laibute namkhietna dingin thahatna a kipei lai namkhiet khawl leh akhawlpei ding angai a, lei ding ahi chi thuhilhna amasapen a kibawl hi. Ha 4 ni 2 a kigen bangin, Adams thahatna a kipei lai namkhiet khawl lei ding khensat ahi a, pasal 7 in a leina dingin $100 chiat pieh ding akiem uhi. A suoh zui ah tua lai namkhiet khawl leh a khawlpei man khu $2,500 vel ahi ding a, sum pieh ding kichiemna khu $1,700 ahing tungta chi puonzah ahi hi.
GSAM 289.11857 kum ha 8 ni 13 a Ettha Kiana sunga Upa White laibu enkawlpa thugen ah, tam bangin tha piehna thu aum hi: “I nasep inn in bat aneita sih hi. Laibu dinga sum tuamkoi $1,426 aum a, tua sum zousie tu in laibute ah kizang ahi hi. Thahatna a kipei lai namkhiet khawl thah khu asepta a, hoitah in asem hi; sotlouin tuimeikhu thahatna a pei ding leh a man zousie kitang ding lametna hoi aum hi. I puon inn nasepte zong nidang sangin hoizaw mama a panpi ahi hi.”
GSAM 289Laibu Zuana Thu Kipatna Puonkhietna
GSAM 289.21857 kum, ha 10-na, ni 29 a Ettha Kiana leh Tangkou ah, a masang kum ni sung laibu zuana sum khu $1,287.91 ahi thu kipuonkhie hi. Tua hun tan a tambang thu kipuonkhietna masapen ahi. Tam khu nasep a khantouna chiemtena ahia, thutah a hat semsem leh, “vah luongte bang a leitung pumpi a a kizel” dan a lah zieh in, lungthapna hing pie hi.
GSAM 289Ettha Kiana leh Tangkou Nasepna Inn Khu Sum Koina Muonhuoi
GSAM 289.31858 kum, ha 8-na, ni 13 a Ettha Kiana leh Tangkou ah, i mite sum neival uh koina ding a nasepna inn zah ding ngaihdan khu masapen in kigenkhie hi. A sum uh zang pah ding a nei nailoute'n tua nasepna inn ah a sum uh koithei ua, a poimaw hunhun un thu pie in a sum uh lakhie kia thei ding uhi. Tuachi'n nasepna inn in tua sum zahna phatuomna a tang ding ahi. Tam ngaihdan khu kibawl tah zieh in, nasep in sumlam hatna a lienzaw nalai a nei hi.
GSAM 289.4Tua hun apat tuhun (1905) tan, i Laibu namkhietna innte a tambang a sum hawhte lah a koiman dolar khat zong a mansuah nai sih ua, a ngen hun un a sum uh amu lou zong a um nai sih hi. Miduhtah leh ngaituo chien mite'n a sum neival uh koina ding in, a chim zelzel sum kemna innte sang a i laibu namkhiet nasepna innte a bitzaw in a ngaidan uh ahi. Sum kemna innte'n leitung a muonngamna a nei ua, hinanleh i Laibu namkhietna innte “kingahna” khu hattuom pumpi hatna ahi.
GSAM 290Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu Laibu Namkhiet Pawl Kiphutna
GSAM 290.1Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu Laibu Namkhiet Pawl khu 1861 kum, ha 5-na, ni 3 in kiphut a, a bulpi sum a chan khat $10 a thawn ding a ngenna laite kihahkhie hi. Nipikaal ni sung in sum chan $4,080 thawn ding a kitahna a umta thu kipuonkhie hi.
GSAM 290.2Tua kum, ha 6-na, ni 11 apat, Ettha Kiana leh Tangkou khu Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu Laibu Namkhiet Pawl in a namkhie ta hi. Pawl in a sah nasepna inn masapen khu Main leh Washington lampi kimuolna simlam leh ni suohlam kil ah a um hi. Tua mun a thing inn lui khu Kalamazoo lampi ah kisawnkhie ta ahi. Tam inn khu suongmanphah a bang kip a kisah, dot ni a sang ahi. Grik singlamte lim bang a kisah ahia, a mai khu Main lampi lam, sahlam a nga ahi. Ni suohlam leh ni tumlam a a zaidan khu khe 44, sahlam leh simlam a a saudan khu khe 72 ahi.
GSAM 290Ham Dang a Laibu Namkhietna Masate
GSAM 290.3Thupuoh khu khat zou khat in a khangtou a, maban a kalsuonna chinin nasep a hatsah a, a kipzaw semsemsah hi. Tua hun in i Laibu namkhietna inn in gamdang ham a laibu neu nga a namkhie hi: Denmak-Norwe ham a thum leh Frans ham a ni ahi. Tuachi'n gamdangte a ding laibu namkhietna kipatna a um hi.
GSAM 290.4Hattuom mite a pung zing dungzui in sum zong a pung tou zing hi. Tam khu 1863 kum, ha 5-na, ni 16 a Ettha Kiana leh Tangkou a thu kipuonkhie ah a kilang hi. Tua ah pawl thugieltu in sum lut zousie thu tambang in a gen hi:—
| Tuni tan Pawl in sum chan leh silpieh a a muh | $10,374.13 |
| Rochester nasepna inn apat muh | 700.00 |
| Vanzah belapna ding a muh | 300.00 |
| Laibu sum a muh | 1,355.00 |
| Tha a kalsah lai namna khawl leh a kalsahtu khawl ding a muh | 2,500.00 |
| A vekpi | $15,229.13 |
GSAM 291.1Thugieltu in tambang zong a gen hi:
GSAM 291.1“Pawl neitahte man hoitah a kisim dungzui in, a man khu $20,000 sang a tawm sih ding ahi chi a khensat ahi. Tam khu nasep deisahtute'n a piethawn sang ua $5,000 deuh a tamzaw ahi. Tam in Unaupa White leh Ettha Kiana leh Tangkou nasepna inn a ama toh nasemkhawmte dihtatna leh ginumna hoitah in a lah hi. “E. S. Walker, Thugieltu.”
GSAM 291Ettha Kiana leh Tangkou Khu Pawl Kunga Piehna
GSAM 291.2Upa White nasep gimhuoite leh a kipiehkhietnate zieh a laibu namkhiet nasep khu tam dinmun a hing tung ahia, tua apat a lawkna hing umte khu ama a ahi ngah ahi; bangzieh a hiam chileh tua lawkna khu ama kisuhna, sum vaihawm siemna leh etkolna chingthei zieh a hing um ahi. Hinanleh ama'n tua zousie ahihlouleh a chan khat zong a a ding in ngenlou in, kipah tah in hattuom kunga a pie zousie hi. Tua sang a tamzaw in, pawl kiphut zou a a nasep man ding a nipikaal khat $6 pieh ding a thu a khensat uh lai in zong, ama'n nipikaal khat $4 bou a sang hi.
GSAM 291Pasifik Tuipi Gei a Laipuan Khat
GSAM 291.31874 kum, ha 4-na, ni 21 a Ettha Kiana leh Tangkou ah Upa White laigiel khat a um hi. Tua ah ama'n Pasifik Tuipi gei nasep thu gen in, tua tuipi gei a nasep phatuomna ding a nipikaal khat a vei khat suoh laipuan khat phut a poimaw pah ding thu a gen hi. Tua zou tomkhat in Oakland ah lai malte leh vanzah tawmkhat lei theina lampi a kihong a, tuate zang in ha 6-na sung, ha khat a vei ni suoh laipuan kipat ahia, a min khu Hunte Chiemtenate a kibawl hi.
GSAM 291Sum Khawnna
GSAM 291.4Hunte Chiemtenate laipuan a suohna guh namkhiet zou in, Upa White ni suohlam a kile kia a, California Gamke sung hattuomte khawmpi kunga laipuan namkhietna a ding guotzawl ding in a ngen hi. 1874 kum, ha 8-na, ni 15 a Hattuom Khawmpi Lienpi ah ngaihdan khat kipie hi: Pasifik Tuipi gei a unaupa te'n mun khat lei a, nasepna inn kilawm sahna ding $4,000 a khawn uh leh, ni suohlam a unaupa te'n Hunte Chiemtenate nasepna inn ding a lai namna khawl, a kalsahtu khawl leh lai malte leina ding $6,000 khawn ding ahi.
GSAM 292.1Tua hun a Hattuom Khawmpi Lienpi vaihawm pawl a pang Upa George I. Butler in California, Yountville a Taamkhawmna khawmpi a va kai a, tua ngaihdan khu unaupa te kunga a gen hi. 1874 kum, ha 10-na, ni 11 in amau'n tua ngenna a dawng ua, sum tang $19,414 pieh ding in thu a chiem uhi.
GSAM 292Pasifik Lai Namna Kiphutna
GSAM 292.21875 kum, ha 2-na, ni 2 in Upa James White leh a zi, Upa J. H. Waggoner leh nasem siem dangte toh Oakland a tung uhi. Tua ha ni 12 in Hunte Chiemtenate nasepna innte sahna ding mun ngaituo khawm ding in California Gamke sung hattuomte khawmpi a tuom in kikou hi. Hoitah a kikupkhawm zou un, Castro lampi ni tumlam gei, lampi 11-na leh 12-na kikaal a innmunte lei ding in a khensat uhi. Tua ni ma in Upa White leh John Morrison in tua innmunte a lei ua, amau min in lei neina laite a la uhi. Pawl kiphut chieng in tua pawl zah ding a poimaw a kisah lei zah khu pawl min a piesawn ding chi a kithutuoh ahi.
GSAM 292.31875 kum, ha 4-na, ni 1 in Oakland ah Pasifik Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu Laibu Namkhiet Pawl kiphut a, a bulpi sum khu $28,000 a kibithliah hi. Kithutuohna bang in Castro lampi a innmunte laizang khu pawl neina ding in laigiel a kipiesawn a, Battle Creek, Michigan a O. B. Jones in inn khat a sa pah hi. A lim leh a len dan khu Battle Creek a nasepna inn kisah toh a kibang hi; hinanleh Oakland a inn khu suongmanphah zanglou in thing a kisah ahi. Tam inn lut theih ding a zousuot a um tah in, Hunte Chiemtenate khu 1875 kum, ha 8-na, ni 27, Ziltawpni in a mun tha ah kisawnlut hi.
GSAM 293Mountain View a Kisawnna
GSAM 293.1Tam inn ah laipuan leh laibu namkhiet nasep khu hoitah a kalsuohpih ahia, 1904 kum in lai namkhietna khawlte khuo pulam a sawn ding a guotna a um tan a kizang hi. Tambang a kikhelna a bawlna zieh uh khu Pasifik Lai Namna etkoltu in tam thumaltein a gen hi:
GSAM 293.1“Kum tampi sung Pasifik Lai Namkhiet Pawl vaihawmte'n, khuopi lien khat laizang, mite teenna veng a um a Laibu namkhietna inn uh teenna lei khu khawl nasepna ding in a man a tam lua a, a mun zong a zim lua hi chi a ngaihtuoh uhi. Tuazieh in lei man a tawmzaw khuo pulam mun khat zong a pilna ahi chi a lam tampi in a mu uhi. Tua ah nasemte'n tahsadamna ding a hoi kimvela teenna innte nei thei ding ua, huon, thingga kung leh huihtha lahna ding mun zong a kicing ding ahi. Van puohkhietna lampi zong a hoi ding ahi. Tambang mun khu San Francisco simlam, mail 39 a gamla, Santa Clara gamke a Mountain View khuo ah kimu a, kilei ta hi. Tua mun ah khuopi phatuomnate tamtah leh khuo pulam a tahsadam tah a hinkhuo mandan phatuomnate a umkhawm hi.”
GSAM 293Gamdangte a Lai Namkhiet Kipatna
GSAM 293.2Thutah kizelna etsahna khat in, 1875 apat 1878 tan in Basel, Switzerland leh Christiana, Norway ah lai namkhiet nasep kipat ahi thu i chiemte hi.
GSAM 293.31875 kum singnah puhna hun in, Ettha Kiana leh Tangkou nasepna inn khat bou a 1868 apat 1875 tan kum sagih sung laibu zuana sum khu $85,644.54 ahi thu Ettha Kiana leh Tangkou ah kipuonkhie hi. Tam khu a masang kum sagih sung a sum muh uh sang a let guh deuh a tamzaw ahi. 1875 apat 1878 tan kum thum sung nasepna inn li (Michigan, California, Switzerland leh Norway) a laibu zuana sum khu $98,163.73 ahi.
GSAM 293.41878 kum, ha 10-na, ni 17 a Ettha Kiana leh Tangkou ah, 1864 kum masang Ettha Kiana leh Tangkou nasepna inn in a namkhiet laibute, laibu neute leh lai neute zousie khu laimai 50,058,000 ahi thu kipuonkhie hi. 1864 apat 1878 tan laimai zah khu 158,130,951 ahia, a vekpi in laimai 208,188,951 ahi.
GSAM 294Khanglaite Thuhiltu Nipikaal Chin Suoh a Kisiemna
GSAM 294.11879 kum, ha 1-na, ni 1 tan Khanglaite Thuhiltu khu ha chin a kisuo kha ahi. Hinanleh tua ni, a kum 27-na a lut tah in, nipikaal chin a kisuo ta hi; tuachi'n a phatuomna khu let li in a pung hi.
GSAM 294Upa White in Pawl Kunga A Piesawnte
GSAM 294.21879 kum, ha 1-na, ni 23 a Ettha Kiana leh Tangkou ah Upa White in nasep toh a kizopna thu a genna pawlkhat a um hi. Tuate'n laibu namkhiet nasep a kipiehkhietnate a chienzaw a a lah zieh in, tam a tun a kilawm hi. A thu lak khu tambang ahi:—
GSAM 294.3“1861 kum in Battle Creek, Michigan ah Laibu Namkhiet Pawl kiphut a hi lai in, laipuan latute min gual leh ka laigiel uh zousie namkhie kia theina thu nei khu pawl kunga ka pie uhi. Tuate man khu $10,000 ahi chi a nungan a khensat ahi. Kou kunga $1,000 man bou hing kemsah ahi. Tuachi'n kou khu laigiel etkoltu, nasep vaihawmtu leh thugenpa in nipikaal khat $6 a nasem zing ka hi uhi.
GSAM 294.4“1866 kum in, nat nasatah zou a Ettha Kiana leh Tangkou nasepna inn a ka kile kia un, vaihawmte'n sum sang tampite tung a za a sawm a pun a pie ua, a bulpi sum khu $32,000 tan a tawmta ka mu uhi;3 Hinanleh kum li sung in, Pasian thupha zieh in, leibate kitamta a, a bulpi sum khu $75,000 a pungtou a, kou [pawl] in sum kemna innte ah $5,000 ka nei uhi.”
GSAM 2941880 Kuma Laibu namkhietna inn Dinmun
GSAM 294.51880 kum, ha 1-na, ni 15 a Ettha Kiana leh Tangkou ah Upa Butler in tambang a gen hi:—
GSAM 294.6“I Laibu namkhietna inn (Battle Creek) khu tu a sawtlou in ni suohlam a inn ni kikaal a inn laizang sah belapna in kisuh lien ta hi. Tuachi'n a vekpi a nasep theina leh zahna a nuomdan khu a pung nasatah hi. Mei tha zang a lai namna bel siemna, lai namna bel nghet siemna leh laibu kopna hoipen bawlna vanzahte a um hi. A dihtah in, thei ding a kilawmte'n Michigan gamke sung Laibu namkhietna inn bukimpen leh kicingpen ahi chi a gen uhi.”
GSAM 295.1Tambang a kisuhlien hinanleh, nipi hun a zou masang in, innpi simlam ah lai namna khawl koina ding inn tha khat sah a poimaw hi. Pawl lai namna tha khawl nga khu tua inn sung ah kisawn hi. Tua khawlte lah a khat khu nasepna inn ah a masang a kizang khawl zousie sang a a lienzaw ahi. A len dan leh a lim kibang khawl khat khu Oakland, California a Hunte Chiemtenate nasepna inn ah zong tua hun tom masang in kikoi kha hi.
GSAM 295.21881 kum, ha 5-na, ni 17 a Ettha Kiana leh Tangkou ah, Battle Creek a laibu namkhietna innpi a nasep a lawchin dan gen in Upa White in tambang a gen hi:—
GSAM 295.3“Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu Laibu Namkhiet Pawl neitahte man hoitah a kisim apat a leiba zousie khieh in, a lei leh innte, a van neite man a tawm zong in $105,000 a um nalai hi. Tam lah ah i mite zousie'n sum chan, silpieh leh shi zou a tan ding a nusia silpiehte in $34,432.17 a pie uhi. A hinkhuo uh nasep a ding a pia, ginum tah a um pasal leh numei tawmkhatte'n [silpieh in hilou a, kipiehkhietna leh etkol chingtheina in] $70,567.83 a belap uhi.”
GSAM 295Khuo Chin a Laibu Zuana Nasep Kipatna
GSAM 295.41881 kum apat i mite'n nasep tha khat a pan ua, i laibu namkhiette zuana ding a khuo chin a laibu zuana nasep sung a lut uhi. Khuo chin a laibu zuamite'n 1884 kum tan a laibu zuana uh thu chientah a puonkhietna a nei sih zieh un, tua hun sung thu i puonkhiet khu Laibu namkhietna inn li in laibu zuana thu a puonkhiet uh apat a kilakhawm ahi. A sum zah a gen uh dungzui in kum nga sung laibu zuana sum khu $221,248.69 ahi. Yurop Laizang leh Skandinavia gamte a i khantanhoi nasepnate apat nasep huop a zelzaw dungzui in, gamdang ham a laibute poimawna zong a pung hi.
GSAM 296Kum Sawm Sung Laibu Zuana
GSAM 296.11884 apat 1894 tan, kum sawm sung, i laibu lien, hoitah a kikopte zuana khu Khuo chin a laibu zuamite'n a tamzaw a bawl uhi. Tua hun sung a zuana sum uh khu $4,031,391.26 ahi. Tua hun sung in Australia; Tahiti, Pasifik Tuipi tuikulhte; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany leh mun dangte a Laibu namkhietna innte phutna in i nasep khu a kizelzaw hi. 1895 kum khu hun a hasa nasatah hinanleh, tua kum a Khuo chin a laibu zuamite laibu zuana sum kipuonkhie khu a vekpi in $357,467.23 ahi. I genkhiet masat laibu zuana sumte toh a vekpi in $4,816,773.73 a tung hi.
GSAM 296Kum 50 Sung Laibu Zuana $11,000,000
GSAM 296.21854 apat 1896 kum, ha 1-na, ni 1 tan a zuana sum zousie thei ding in, a tung a kum sawm sung Laibu namkhietna inn zousie'n a puonkhiet uh, zuana ding laibute, laibu neute, lai neute leh etsahna limte zuana sum i belap nalai ding ahi. Tua sum khu $3,458,278.23 ahia, hattuom in kum 22 sung laibu zuana sum a vekpi khu $8,275,051.96 a tung hi. Dan dang a gen in: kum 30 (1854 apat 1884) sung laibu zuana sum khu $424,915.24 ahia, a zui kum 12 sung, 1896 kum, ha 1-na, ni 1 tan khu $7,850,136.72 ahi. A beisa kum giet sung khuo chin a laibu zua nasemte a tawmzaw hinanleh, 1854 apat tuhun (1905) tan Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu laibu namkhiette $11,000,000 sang a tamzaw man kizuata ahi chi a gen ngam ahi.
GSAM 296Ham Sawmli Deuh a Lai Namkhietna
GSAM 296.3Ham thupite sawmli deuh ah lai namkhiet kipat ahita thu i ngaituo chieng in, Thupuoh lai a kizelna khantou dan khu a kilang hi. Tuate khu Arab ham, Armenia ham, Basuto ham, Bohemia ham, Bulgaria ham, India a Bengali ham, China ham, Denmak ham, Mangkam, Estonia ham, Finland ham, Frans ham, Fiji ham, Grik ham, Jarman ham, Holan ham, Hungari ham, Hawaii ham, Italia ham, Iceland ham, Japan ham, Kafir ham, Let ham, Lavonia ham, Maori ham, Poland ham, Portugal ham, Rumania ham, Russia ham, Serbia ham, Spain ham, Sweden ham, Tahiti ham, Tonga ham, Wales ham leh a dangte ahi. Tam gam leh nam tuomtuomte ah Thupuoh thumna thutahte puozah a kalsuohpih nasem thanuomte a um uhi.
GSAM 297.1Ham tuomtuom a kinamkhie laibute, laibu neute leh lai neute a nam zah khu 1,187 sang a tamzaw ahi. Tuate a nam chin a khat chiet leh, ham tuomtuom a hattuom laipuan 87-te kum khat sung suoh zousie nei ding in, $340 deuh a poimaw ding ahi.4
GSAM 297Laibu namkhietna inn 20 Umnate
GSAM 297.2Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute Laibu namkhietna inn 20 khu tam munte ah a um uhi: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, Afrika Simlam; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Tam Laibu namkhietna innte ban ah, i mite'n Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; Amerika Simlam leh Fiji tuikulhte ah laipuan leh lai neute a namkhie uhi.
GSAM 297Laibu Neu Masapen Namkhietna
GSAM 297.3Nasep pantu masate'n a zang ua nasep a sep uh vanzahte khu tomkhat nuhnunglam ngai in i en ding hi. 1853 kum singnah puhna hun in, Washington lai namna khawl a kinamkhie laibu masapen, “Munsiengthou,” a kop lai un, Unaunu te'n nasepkhawm in lai kisawpte a liepsah ua, khuituoh ding a a gualkhawm uh zou in, tam laibu gieltu in lai awmte khu savun vutna thih zum in a vut hi. A puon kopte kibun zou in, Uriah Smith in a gei ngilna ding vanzah leh chem neu hiam tah zang in a geite a tan ngil hi. Tua nasep lam bawlna ding khawl kilawm a um sih zieh a tambang a kibawl ahi.
GSAM 298.1Sawtlua lou, 1861 kum lai ngawn in hattuom laibu leh laipuan zousie khu, sakol ni tha zah khawl in a kalsah, Adams lai namna tha khawl khat bou a namkhiet ahi. Tu in laibu namkhiet nasepna inn tuomtuom ah tuihu tha zang lai namna khawl sawmli sang a tamzaw a kal zing ua, Tulai thutah a namkhie uhi. Tam nasepna innte'n nasep kalsuohpih ding in mi 500 sang a tamzaw a zang ua, Khuo chin a laibu zuami za tampite'n zong mite lah a laibu zuana nasep a sem uhi.
GSAM 298.21862 kum in Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute laibu namkhiet nam chin a khat chiet a vekpi khu $7.50 in kilei thei hi; hinanleh, i lahsa bang in, 1904 kum a a vekpi nei ding in $340 a poimaw hi. Tam ngahsuohte hing umna ah mihing guotna sang a lienzaw khat in na a sem ahidan a chieng hi.
GSAM 298.31848 kuma kigenlawh bang in, Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute lah a laibu namkhiet nasep khantouna khu ni khantou bang a dihtah a suoh hi: “A lum semsem a—a nikengte a sawlkhie”—“Ni bang in a peina lampi a zui zing a, hinanleh a tum ngei sih hi.”
GSAM 298Ginna a Kalsuohna—Upa Stone Theipina
GSAM 298.4Vansawlsieng thumna thupuoh nasep a maban a kalsuohte thanuomna leh lunglutna khu, nasep pantu masate lah a khat, kum sawmkua tan a hing Upa Albert Stone in, 1884 kum, ha 2-na, ni 5 a Ettha Kiana leh Tangkou ah hoitah in a genkhie hi:—
GSAM 298.5“Nasep kipatna tangthu khu sil neute hun ahia, a kizang sum leh vanzahte zong nasep ding in a kicing sih bang in a lang hi. Hinanleh ginna nei pasal leh numeite'n, kipattil apat Mangpa baan hat khu tam nasep a a pang ahi chi a thei uhi. Zion lungsietna ding hun guot a tungta a, Mangpa in a mipite khawm ding a a khut a zantah ahi chi a thei uhi. Mangpa khu kuong hawltu ahi a, A umsun nalaite hattuom leh a van puohte—thutah kimu kia, ginna kize-et zousuot leh itna bukim—puo a um Khantanhoi Kuong khu bit tah a kuong tawlhna mun a tung ding ahi chi a mu uhi.”