Bung 6 — Thupuoh leh Thupuoh Puotute
GSAM 108.1“Mengmuna gelh, suangpekte tungah a tang takin, a simtu a tai theihna dingin gelh. Banghang hiam cih leh, mengmuna pen hun guot a ding hi; tawpna hun ciangin thu gen ding a, khem lo ding hi: a zekai nanleh ngah in; banghang hiam cih leh, a hing tung ngeingei ding a, a zekai sih ding hi.”1
GSAM 108.2“Van laizangah vansawlsieng dang khat a leng ka mu a, leitung a tengte, minam khempeuh, minam khat leh khat, pau khempeuh leh mihing khempeuh tungah thuhilh dingin tangtawn Khantanhoi a nei hi. Awging thupi tawh, Pasian kihta un, Ama tungah minthanna pia un; banghang hiam cih leh, Ama thukhenna hun hong tungta hi: van, leitung, tuipi leh tui lohna khempeuh a bawltu bia un.”2
GSAM 108.3Khrist hing pei ding thupuoh a pia mite in, kamsang Habakkuk genkholna sungah a gen “mengmuna” leh a “hun guot” pen kamsang Daniel leh Revelation gelhtu genkholna mengmuna khempeuh ahi hi ci in a gum uh hi. Amaute in genlawhna etsahna limte tungah a tanga takin a hilhchet uh ahih manin, a simtu in a hilhchetna a theih ciangin midangte kiangah thu puak dingin “tai” taktak thei hi.
GSAM 108Thupuoh Guot
GSAM 108.4Khrist hing pei kia ding ngahtute thupuoh pen Paul in Felix’ maiah a gen, “Thutahna, kidehna leh hong tun ding thukhenna;” cihtawh bek hi lo hi; Martin Luther in Lai Siangtho a letkhia zawh ciangin, a sih ma hun tawmno sungin, “Thukhenna pen nai takin hong tun ding hi; Topa Amahmah zong kum za thum sung sangin hun sawm ding hi lo,” ci in a gen cihtawh zong hi lo hi. John Wesley in “kum za khat sungin milen kum kipan thei ding hi ci in ka ngaihtuah hi” a cih zong hi lo hi. Khrist hing pei kia ding ngahtute in Revelation 14:6, 7 sungah a limpuah “Ama thukhenna hun hong tungta hi,” leh Revelation 10:6 sunga “Hun a omlai ding hi lo” cih thupuoh a pia uh hi. Hih genkholna pen “hong tung ding,” “kum za thum sungin hong tung,” a hih keileh “kum za khat sungin hong tung” cih thu genna tawh a picin thei lo hi; hun guot takin, “hong tungta” cih ahi hi. Hih kamsangte genkholna in a ngen bangin hun guot tak tawh, hih thupuoh mah Khrist hing pei kia ding ngahtute in leitung khempeuhah tangko uh hi.
GSAM 109Khrist Hing Pei a Thukhenna
GSAM 109.1Hih thupuoh a kipat hong kihilhlawh hun ciangin, Khristian pawl khempeuh in thukhenna pen Khrist a hing pei ciangin piang ding hi ci in a um uh hi. Hih dinmun sungah a om mite in thukhenna hun hong tungta cih thupuoh a pia uh ahih manin, Khrist hing pei niveina zong tangko ding uh hi. Tua thupuoh a thahatna leh mihingte a thadawna thupi pen hun guot tak a genna ahi hi. Amasa in leitung tawpna pen “Judai kum” 1843 sungah hong piang ding hi ci uh a, tua hun pen March 21, 1843 pan March 21, 1844 dong ahi hi. Hih hun a zawh ciangin, 1844 kum Zankim kikouna sung panin, genkholna hunte a tawpna ding ni tak pen guot khin ahihna kan thei uh hi. Tua ni pen Judai kha sagihna a ni sawmna ahi a, Oct. 22, 1844 tawh kituak hi.
GSAM 109Ni 2300 Simna
GSAM 109.2Hun—1843—a bulphuhna pen Daniel 8 sunga ni 2300 ahi hi. Hih “nite” pen gam ukna limpua dingin gamsa te a kigelhna genkholnate tawh a kizop ahih manin, nite pen kumte limpua dingin kium ding hi ci uh hi; Topa in limpua hun a hilhchetna, Numbers 14:34 leh Ezekiel 4:5, 6 sungah a kihel bangin. Daniel 9 sunga hapta sawmsagi—ni 490—pen ni 2300 a kipatna ahih ding leh, hunnihte zong a kipatna uh khat hi ci uh hi. Daniel 9 sunga hapta sawmsagi a kipatna a musak thil pen “Jerusalem a puahphatna leh a lamkhiatna ding thupieh a paikhiatna” ahi hi. Tua thupieh pen Artaxerxes Longimanus kum sagihna, B.C. 457 kum ciangin paikhiat ahihna Ezra 7 sungah kigelh hi.
GSAM 110.1Hih hun pen hapta sawmsagi a kipatna thu taktak ahihna pen, B.C. 457 panin hapta sawmguh leh kuo—kum 483—bekin, A.D. 27 kum ciangin Khrist pen John in a tuiphum a, Ama nasep a pat ciangin, “Hun picinta hi,”3 a cihna tawh kilangsak hi. Khrist nasep A.D. 27 a kipatna, hih hun panin kum thum le lai ah Ama a kikhaihna, “hapta [sawmsagina] a laizang ah” a hihna, Judate lakah nasep tuam a tawpna A.D. 34, leh Judate lo mite sawltak Saul a manlangin a kikhelna in, hapta sawmsagi pen tua hun ciangin a tawp taktak ahihna a lak hi. Tua ahih manin, B.C. 457 kum ciangin a kipan ahi hi. Amaute in hih thu bangin a sim uh hi: Ni 2300 panin 457 a la in, a omlai 1843 hi. Hih kum 457 pen Khrist a piang ma kum ahih manin, ni 2300 a tawpna pen 1843 kum tawpna ciangah hong tun hi.
GSAM 110Langdote Pomna
GSAM 110.2“Thutah a langdo mite lakpan thutah a sawpna pen teci panpi pen ahi hi” cih thu taktak hi. Khrist hing pei ding thupuoh a langdo mite lakah kuamah in Topa mite Enchietna thukhenna pen Khrist a hong pei ma a piang ding ahi hi ci in a gen ngei lo uh hi; hih thu ah Khrist hing pei kia ding ngahtute tawh kituak in a ngaihtuah uh hi. Hih thu a teci panna dingin, langdo mi thupi nihte kiangpanin ka la uh hi.
GSAM 110.3Thuhilhpa N. Colver in 1842 kumah Boston khua Marlboro Street Chapel sungah Khrist hing pei kia ding ngahtute a langdo in thuhilhna a nei ciangin, hiti ci in a gen hi:—
GSAM 111.1“Hih nite pen kumte hi leh, leitung pen 1843 kumah a tawp ding hi; laizil naupang zong a thei hi; banghang hiam cih leh, 490 pen Khrist a sih ciangin a tawp hi leh, ni 2300 zong 1843 kumah a tawp ding hi; thil dang khat hong piang ding hi cih a kician kei leh, leitung a tawp ding hi, tua ahih keileh bangcih a hih thei ding ka thei lo hi.”
GSAM 111.2Professor Stuart in hun khat mah sungin hiti ci in a gen hi:
GSAM 111.2“Thil lamdang khat ahi hi: England leh America leitung a hilhchet mite a tam zaw in, kum tampi sungpanin Daniel leh Revelation sungah a kigelh nite pen kumte limpua, a kimu limte ahi hi ci in a um uh hi. Mi a tam zaw in a zuih, mi khempeuh deuh in a zuih uh ka ci theih, hih ngeina a bulpi zonkhiat pen ka dingin haksa hi.”
GSAM 111Professor Bush Theipina
GSAM 111.3Professor Bush in hiti ci in a gen hi: “Miller in hun thu a genna ah a langdo peuhmah, a thahatna mun pen a langdo ahi hi. A hun genna pen dik hi; ahihhangin, hong piang ding thil ah a khial hi.” Bush pen Khrist a hong pei ma leitung khempeuh a kikhel ding hi cih a umpa ahi hi. Ama ngaihdan pen milen kum 1844 kumah a kipat ding ahi hi.
GSAM 111.4Khrist hing pei kia ding ngahtute ginna thugenpa te in, mite maiah a thuhilhna uhah, leitung tangthu in gam dangdangte pen Daniel 2 sunga lim a limpuah bangin a dinmun uhah om uh hi ci uh hi; tua lim sungah lungpi in lim a khete a den ding leh, van Pasian in Ama gam a ding sak ding hi. Daniel 7 sungah zong, “van khempeuh nuaiah gam ukna, ukna leh gam thupi khempeuh pen a Sangpenpa siangthoute kiangah kipia ding hi” cih thu a kigen hi. Topa a hong kilang ding ciangin, limte—leitung pianphung lam, gam ukna lam leh gamtatna lam—pen Lai Siangtho in a genkhol bang mah ahi hi cih zong a theisak uh hi.
GSAM 111Van a Lamdangte
GSAM 111.5Topa in kamsang Joel tungtawnin hiti ci in a gen hi: “Vanah leh leitungah lamdangte, thisan, mei leh meikhu khuamte ka musak ding hi. Topa ni lian leh lauhuaina ni a hong tun ma in ni a mial ding a, kha pen thisan bangin a kikhel ding hi.”4 Khrist hing pei kia ding ngahtute in kum zabi a liamte sung a om aurora borealis (mallam van meivah ci-in a kithei) pen kamsang in a gen “mei leh meikhu khuamte” ahi hi ci in a um uh a, tangthu sungpanin a ngah theih thudotna hoih pen (teci panna dingin Edinburg Hilhchet Laibu ka gen) tawh, hih hun ma in tawm takin bek a kimu hi.
GSAM 112.1Tua ahih manin, Topa a hong pei ding thupuoh pen leitung gam tawpna dong a pai lai in, vanah limte a kikhai uh a, thutah a thahatna ding leh mihingte lung a khawhna dingin hong kilang hi.
GSAM 112.2Jan. 25, 1837 ni ciangin, meivah aurora borealis a lianlua takin hong kilang hi. Hih thil in mihing tampi lungsim pen kamsang Joel in Topa ni lian a hong tun ma a piang ding a genkholna lamah a paikhiat sak hi. Hih thil a piangdan genna pen New York Commercial Advertiser, Oct. 22, 1839 panin kimu hi. Hih genna pen Victor, Ontario County, N.Y. ah laibu gelhtu in a muh thil tawh kituak takin a om hi.
GSAM 1121837 a Meivah Lamdang
GSAM 112.3“Jan. 25, 1837 nitaklam ciangin, leitung mun tampi ah hih thil lamdang mah a piang hi, a simtu khempeuh in phawk ding uh hi. Lei vua tawh a khuhna munah, a muh thil pen thupi leh ‘lauhuai’ lua hi. Mun khat, mual nai ah, hih thil a muh mite in ‘meivah te mual panin a luang suk bangin’ a kibawl hi ci uh hi. A theih theih dongin, lei a khuh vua pen meipi tawh thisan a kikhawlh bangin a kilang hi. Tua tungah (sawltak in a cih bangin) ‘van me tawh a kang’ bangin a kilang a, ni tawpna genkholna tawh a kibanglua ahih manin, mihing tampi lamdang kisa uh hi. Naupangte in a muh uh ciangin a lau uh a, thukhenna hong tung ding hiam ci in dong uh hi; ganhingte zong lauhuai takin a ling uh hi.”
GSAM 113.1America bekah Joel kamsang in a gen hih lim pen a kimu hi lo; Topa a hong pei ding thuhilhna Great Britain ah zong a pulak semsem ciangin, tua gamah zong hih lim mah vanah hong kilang hi. New York Commercial Advertiser, Oct. 22, 1839 in, tua gamah September 3 zan a piang thil lamdang thu London laibu te panin hiti ci in a la hi:—
GSAM 1131839 a Meivah
GSAM 113.2“LONDON, SEPT. 5 [1839].—Thursday zan zanzia sawm panin zanni zinglam zanzia thum dongin, vanah hih thil lamdangte lakpanin kum tampi sung a kimu ngeilou, tawikhia meite leh van meivah te khat a lianlua takin a kilang hi. Hih thil lamdang a kipatna pen zanzia sawm a tun ma minit sawm in, meivah san nem khat, meikhu bangin a kilang, van langkhat a mallam panin hong pusuah a, taangtaangin van laizang dongin a phelh hi. Zanzia sawm a hih keileh zanzia sawm minit sawm leh nga ciangin, nisuahna lam panin nitumna lam dongin van khempeuh meivah lianpi tawh a khat hi. Hih thil in lauhuai takin a kilang a, meipi thupi khat a kang bangin a kibang hi. Meivah pen a dangdang in a kilang hi; hun khat ah a kumsuk bangin a kimu a, tuakhit in thahat lua takin a pusuah hi. Meivah tawh a kikawlh khuam tampi a om a, a mu khempeuh in ‘meipi lianpi khat’ hi ci in a um uh hi.”
GSAM 113.3“Khua lianpi mite a lau lua uh hi; mihing tul tampi in thilpiang lauhuai a kigenna mun lamah a tai uh hi. Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road meipi zuihna innte a neih mei mitna kangtalaite khempeuh, London khua nitumna munte a neihte zong, sakolte tawh a kai uh a, a takin a taikhia uh a, ‘siatna mun’ a kigen lamah thahat takin a zui uh hi. Sakol langte, sakol tungte leh mihing pawlte in a zui uh hi. Mei mitna kangtalaite lakpanin pawlkhat High Gate leh Halloway [a nai 4 mile] dongin a pai uh hi; tua ciangin a khialhna uh theitel uh hi. Hih kilangnate pen zanzia nih sangin tamzaw sungin a om a, zing ciangin a muh thil pen minthang takin a kilang hi.”
GSAM 114.1“Zanzia nih ciangin hih thil pen a lianlua leh gen haksa thil khat bangin a kilang hi. London khua khempeuh sun hun bangin meivah tawh a hoih a, van zong a siang takin a om hi. Hun a kigen ciangin, van simlam langkhat pen meilum omlo ahih hangin mial takin a om hi; ahihhangin, simzawhloh a tam a om aasite pen mawi takin a ta uh hi. Van lang khat pen a dang lang tawh a kibang lo a, a siang takin a om a, meivah pen a vang lua hi. Tawikhia meite in a taikhia zuih zuih a, a vangna uh a dangdang hi—van laizangah a piang bangin a kilang uh a, a phelh uh a, a puahkeh bangin a kilang uh hi. Hih muh thil in kawlphe bangin lungsim a lawng hi. Aasi neu tampi van khamgam panin hong pusuah a, leitung lamah a taikhia uh ahih manin mit in a zuih zawh lo hi; tua aasite zong a phelh uh a, van khempeuhah meikhu san thim bangin a luh uh hi. A nung a vangna uh pen lamdang lua hi.”
GSAM 114.2“Zanzia nih le lai ciangin hih kilangna pen mialna ah a kikhel hi. Mialna a paih ciangin van a tung pen a taang sakhituihup khat tawh a kilang a, gam simlam a khuh mialna a sanglam kimah zong a om hi. Tua khit ciangin, khuam sungpanin meivah silpi bangin hong pusuah uh hi. Amaute in a lian semsem uh a, tua hun mahah a om meikhu san tawh a kikawlh uh hi. A lianzaw ciangin, hih kilangna pen mihing ngaihtuahna khempeuh sangin a thupi zaw hi. Aasite in mun khempeuhah a ta uh a, zanzia li dongin a om uh hi; tua ciangin khempeuh a cing hi.”
GSAM 114Ni a Langna Lamdangte
GSAM 114.3Hing thuhilhpate in Topa a hong pei ding thutah a pulak uh lai in, leitung mun dangdangah van lamdang tampi leh namdangdang a kimu hi. Hihte lakpanin, Norwich, England ah December, 1843 kumah ni a kilangdan bek ka gelh thei hi. Hih bang thil mah New Haven, Conn. ah Sept. 9, 1844 ciangin, sun laizang ma leh nung zanzia nih sungin a piang a, mihing tul tampi in a mu uh hi.
GSAM 115Ni a Langna Lamdang
GSAM 115.1Laizang a om lai vang thalawh pen ni ahi hi. Ni pen orange rong nem tawh a om hi. Ni a kim a om kulh nih lakpanin a pualam kulh pen, a gamla dangdang tawh ni a kim a om kawm, nawng khat mah tawh a kilang hi; ahihhangin kulh sunglam pen eng thuh tawh a kilang hi. Kulh sungah van pen rong buang thim tawh a om a, kulh thupi thum in ni sung leh ni nuaiah a phelhkawm uh a, meivah vang tak bangin a kilang uh hi.
GSAM 115.2England ah hih thil a piang thu pen London panin E. Lloyd in Jan. 3, 1844 ni a gelh laikhak sungah hiti ci in ka sim hi:—
GSAM 115.3“‘Ni sungah lim khat’ a lamdang takin a om hi; Norwich khua mite thupi leh a kim gam mite in a mu uh a, England gamah hih bang thil a kimu ngei nai lo hi. December liamta sung, sun zanzia 12 ciangin a kimu a, zanzia nih sungin a om hi. Khua sung mite pen a lau lua uh hi. Hih thil pen Unaupa Winter, Burgess leh Routon in tua khua ah nasep a pat ma in a piang hi. Thutah a ding lampi a kipsak bangin a om a, tua munah amaute in gualzawhna hoih takin a ngah uh hi.”
GSAM 116.1New Haven, Conn. ah hih thil lamdang a piangdan pen Zankim kikouna, Oct. 10, 1844 sungah kigelh a, New Haven Palladium, Sept. 10, 1844 panin la ahi hi. Zankim kikouna sungah laigelhpa in, “Hih thil a pianna thu a hilhchetna pen mi siam kuamah in amahmah a lungkim theih ding bangin a gen thei lo hi” ci hi.
GSAM 116.2New Haven, Conn. ah Sept. 9, 1844 ciangin ni tawh a kizop in hih kilangna a piang thu zong Hartford Courant, Sept. 12, 1844 sungah kigelh a, hiti ci in a om hi:—
GSAM 116.3“Sept. 9, 1844 Monday ni ciangin ni a kim kulhte, sun laizang ma leh nung zanzia nih sungin, khua sung mite khempeuh in lunglut takin a mu uh a, hih bang kilangna dangte leh a pianna uh theihna dingin pilna tawh zonna hong phongkhiat sak hi.
GSAM 116.4“Hih ni kulh pen a om hun sawtna ah lamdang hi a, a enkikna ding hun hoih tampi a pia hi. Sun laizang ciangin, kulh picin nih in a bulphuh hi. Khat pen degree 45 bangin a zau a, ni a laizang tawh ni a kim a kulh hi; a dang pen degree 72 bangin a zau a, a laizang pen van tungah a om a, a kim kulh pen ni sungah a phelh hi. Kulh neu pen a thupiang sau zaw (major axis) nei leh eccentricity tawm a nei ellipse khat in a zui hi. Ni langlopi, van tung panin mallam degree 36 ah, kulh thupi pen kulh dang nih in a phelh uh a, a za kibang deuh uh hi. Tua phelhna munah meivah mun khat a om a, meivah kulh thum a kikhawlhna panin a piang bangin a kilang hi. Ni a kim kulh pen sakhituihup rongte tawh a kilang a, hun tampi ah a vang leh a mawi lua hi. Kulh dangte pen vuahkhaum leh a khuam zaw deuh uh hi, ni panin a gamla zaw uh ahih manin. Kulh a khen neu pawlkhat, ahihhangin, sakhituihup rong dangdang tawh, nisuahna lam leh nitumna lam ah hun dangdangin a kilang uh hi.... Hih kulhte a pian dan a kibang takin a omna pen ni kulh a pian dan a ukna dan khat om ahih manin ahi hi; ahihhangin, tua dan a pian taktak pen a hilhchet kim nawn lo hi.... Ni a kim kulh a pianna hilhchetna ah buaina tamlo hi, sakhituihup a pianna tawh a kibang deuh ahih manin; ahihhangin, a kim kulh pen ni laizang tawh a kituak a pian dan hilhchet ding pen haksa zaw hi.”
GSAM 117Laisiengthou Genlawhnate Tangtunsah Sil Lamdangte
GSAM 117.1Van a sil lamdang kimute khu England leh America ah bangchibangin a zang uh ahi chi khu Sylvester Bliss in agiel a, 1843 kum a Boston a suoh, Mathiu Bung Sawmni leh Lina Hilchienna laibu simna akipat in i thei thei uhi. Atunga tanchinte khenkhat alahsawn zouin, aman tambangin agen hi:—
GSAM 117.2“Tuabangin thutah Laisiengthou a genlawh ‘chiemtena thupite’ leh ‘sil muhdah zauhuoite’ zousie leh, Hundampa in A hing pei masanga um ding chia Agen masahte zong, atungkimta bangin alang hi.
GSAM 117.3“Singte anah hing selnou khu nipi hing naita chi etsahna ahidan akip mabangin, tam chiemtenate ahing tungkim chiengin, Khrist hing pei hun anaita a, kotkhate bul mama ah aumta chi Khristiante in athei ding uh akip hi. Tua khu thei thei ding chia phalsahna maimai ahisih a, i Hundampa in thei dingin amaute thu apieh ahi.”5
GSAM 117THUPUOH PUOTUTE
GSAM 117.4Khrist hing pei niveina Thupuoh puonzah masah ahilaitah a athupi poimawte khenkhat i ensah zouta ziehin, tua puonzahna thupi a mun poimaw lua nasemte khenkhat en zong nuomhuoi ding ahi. Gamdangte a kikouna puozah, tua hun a thugenpa siemthei pente laha mi tampite min i gen zouta hi. America a mapui a pangte, Mangpa in nasep puohgih apuohsahte khenkhat i en chiengin, tua kalsuonna sungah Mangpa khut aum tahzet ahi chi kichienzaw sem in alang ding hi.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Amasa penin William Miller thu i en ding uhi. United States a Khrist hing pei niveina kalsuonna ah ama athupi mama ziehin, mi tampi in tua kalsuonna khu ‘Miller thuhilna’ chi bep in athei uhi.
GSAM 118.2William Miller khu 1782 kum, ha 2 in Pittsfield, Mass., ah apieng hi. Anauneu laiin zong mi pangngai sang a lungsim hatna leh phatuomngaina anei chi akilangta hi. Kum tawmkhat zouin tua theinate khu ama toh umkhawm zousie in kichien semsem in amu uhi. Aman tahsa hat, lungsim phatuomngai leh piengkeh a theisiemna hoi, leh koiman ademtheilou hindan dihtah anei hi. Khuosung sang a laizilna phattuomna tawm anei khu kum tawmkhat bep ana zang a, tua zouin a siem leh theinate khu tua sang a kizang zel siesate sangin asangzaw hi chi michin in apom uhi.
GSAM 118.3Pu Miller in 1802 kum in zi anei a, Poultney, Vt., ah avaihing hi. Poultney a apem akipat a ama toh pawl a, leitung lam phattuomna tampi apiehtu mite khu ginmouna lungput leh, Siempa Pasian um gingta a Amah kilahna pomlou ginna in nahpitahin atohkhah ahi uhi. Amaute hindan gilou mi ahi sih ua, a pumpi in khuosung mi hoi, a umdan ua mi zahhuoi, midangte hepi leh panpi ngai mi ahi uhi. Hinanleh Laisiengthou khu sakhuo thutah tehna dingin apom nuom sih ua, Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen leh midangte laigiel akipat a panpina mutheite zangin tua apomlouna uh khu dihtah bangin alang theina dingin asep uhi. Pu Miller in tam laibute lunglut tahin azil a, atawpna ah ama zong Siempa Pasian um gingta a Amah kilahna pomlou mi ahi chi akiphongta hi. Tua ginna a ahinna khu 1804 vel akipat kum sawmleni ahi chi ama ngeiin agen hi.
GSAM 118.4Sepai zaheutu dingin akikoi a, 1810 kum in sepai nasep alutta hi. Sepai nasep akipat ahing kilehkia zouin, 1812 kum a lou nasep apan dingin a innkuonte Low Hampton, N.Y., ah apemsah hi. Lou neipa ahi ziehin laibu sim ding hun anei tamzaw hi. Siempa Pasian um gingta a Amah kilahna pomlou a ngaidante in tulai hinna ban a kipahna ding muonna bangmah apieh sih chi amudoh hi. Han pialgal lam khu amiel a, kinepna neilou ahi. Ama kam ngei a agen dan ahileh:
GSAM 118.4“Um nawnlou a mangthang ding chi khu lungsim votsah a lungthim sugim ngaituona ahi a, kisim ding chi zong mi zousie a dingin mangthanna kip ahi. Ka lu tung a van khu sumeng bang ahi a, ka khe nuoi a lei khu sih bang ahi. Kumtawn!—bang ahi diei? Tualeh shina!—bang ding a um ahi diei? Ka ngaituo chiet semsem leh kipsahna akipat ka gamla semsem hi. Ka ngaituo tam semsem leh ka thutawpna late akizelthal semsem hi. Ngaituo tawpsan ding ka sawm a, hinanleh ka ngaituonate ka thunun zou sih hi. Genthei tahin ka um a, hinanleh azieh ka theisiem sih hi.... Hun tawmkhat zouin, Hundampa hina khu thakhatin ka lungsim ah kichien tahin ahing kilang hi. I mawhna uh Ama ngeiin atanpieh a, khelna gawtna thuohna akipat a eite ahing hundam thei ding khopa hoi leh hepi khat aum maithei ding bangin ka ngai hi. Tuabanga umpa khu bangtuh it huoi ding ahiei chi khakhatin ka theita a, tuabangpa angsungah ka kipie thei a, A lainatna ka muon thei ding bangin ka ngaituo hi.”
GSAM 119William Miller Lungheina
GSAM 119.1Aman agenbe nalai hi:
GSAM 119.1“Ka tasam Hundampa ngei khu Laisiengthou in ahing ensah chi ka mu hi; tualeh Pasian huhakhum hilou laibu khat in, khielsa leitung tasamnate toh bukim taha kituoh thubulte bangchi ahing puongdoh thei adiei chi ka lungsim abuoi hi. Laisiengthou khu Pasian a hing kipat kilahna ahi ngeingei ding hi chi pom dingin ka umta hi. Tuate khu ka kipahna ahing hita a, Jesu ah lawm khat ka muta hi.... Tuin Laisiengthou khu ka zil poimawpen ahing hita a, kipahna thupitah toh ka suizil hi chi dihtahin ka gen thei hi. Asung a um azatlang zong ka kungah gen ahi ngai sih chi ka mudoh hi. Bang ding a ahoina leh athupina tam masang a ka mu lou adiei chi ka lamdangsa a, ka pom nuomlou thei ngai khu zong ka lamdangsa mama hi.”
GSAM 119.2William Miller in Laisiengthou azil dan khu ama ngeiin tambangin agen hi:
GSAM 119.2“Ka ngaidan neisa zousie koimang a, Laisiengthou thu leh Laisiengthou thu hoitaha etkah a, adan dungzuiin, kigot hoitah a azilna pei tou dingin ka khensatta hi.... Thuchienlou bang ahiei ka mu chiengin, tua toh kizop thute zousie toh etkah ka chin ahi a; Cruden panpina toh, tua thuchienlou sung a kam poimawte umna Laisiengthou tangte zousie ka enchiet zel hi.... Tambangin Laisiengthou ka sim masah laiin, kum ni vel sung ka zil a, ama leh ama kihilchien ahi chi ka lungkim bukim hi.
GSAM 120.1“Tambanga ka zil lai in, hun beisa a tungkimsa genlawhnate khu tunuoa tungkim dingte a tungkim dan ding tehna ahi leh, Khrist Hagau lam vaihawmna—leitung tawp masanga leitung a kum sangkhat hun leh Judate hing kilehkiana—thu a mi tampite ngaidan khu Pasian thu in ahehpih sih hi chi ka lungkimta hi.... Jesu Khrist khu A Pa thupina zousie toh, van meilumte tunga hing pei in, tam leitung ah ahing kumsuh kia ding hi chi Laisiengthou in kichientahin ahil ka mu hi.
GSAM 120.2“Laisiengthou zilna ah, asung a thuhilnate akipat muthei ding chia tam masanga ka gintat lou kipahna ka mu hi. Hundampa hing pei hun ding ka mudoh ding ka kinep loupiin azilna ka pan hi; ka thutawpna lah khu a patna ah ka gingta zoutheilou phial hi. Hinanleh kipsahnate in hatna thupitah toh ahing suhtuoh ziehin, ka ginna ka doudal zou sih hi. Ka thutawpna late ah ka kip phialta a, Hundampa hing pei hun ding ngah, ven leh thumna ka panta hi.”
GSAM 120.3Aman agen kia hi:
GSAM 120.3“Ka gingtata hi; tualeh leitung miten agingta ua, Thukhenpa leh Mouneipa ahing pei chieng a ama dawng dingin akigot theina ding ua, tam thuhilna puonzah ding ka nasep ahidan khu khakhatin ka lungsim ah akigelhkhum hi. Ka ze-etna sawt leh natnate tanchin kimtah tanah gen dingin ka poimaw sih hi. Kum bangzah ahiei zouin, Pasian Hagau, thutah silbawltheina leh khate itna in ka singlam puoh a, shi a mangthang mehlai leitung kung a tam thute puonzah dingin ahing sawl teitei hi chi gen khu ahunta hi.”
GSAM 120.4Gamdangte a tam Thupuoh in asawlkheh mite mabangin, Pu Miller in zong khantanching laibu leh laibu neute a giel leh namkhietna toh a nasep picing dingin angaimasa hi. A ngaidante khu Brandon, Vt., a namkhiet Baptist khantanching laibu, Vermont Telegraph ah anamkhe masa hi. Tua khu 1831 kum ahi. Tam thu a mipite masang a athugen masah khu 1832 kum ahi. Tua kikhopna thu aman, “Mangpa in kikhawmte tungah A hepina ahun buoh a, mi tampi in a khate uh hundamna dingin agingta uhi,” chiin agen hi.
GSAM 121.11836 kum in a thuhilnate khu tua hun a khantanching laibute khenkhat ah namkhiet ahi. 1837-38 phalbi in a thuhilnate khu laibu neu khat in ahing pawtdoh hi. 1838 kum in laimai 204 nei laibu neu nina namkhiet ahi a, tua laibu neu sungah Pu Miller in Ottoman thuneina khu 1839 ahisihleh 1840 kum in apua maithei hi chi agen hi. Khopi liente a a thuhil masahte khu 1836 kum in ahi. Tua hunin Randolph, Lowell, Groton leh Lynn, Mass., khopite ah thu agen hi.
GSAM 121.21840 kum dongin Khrist hing pei hun anaita chi thu a mipite masang a thugenpa bangin Pu Miller khu ama bep bangin ading hi. Tua kum in thakhatin mi za tamtah in Thupuoh puonzahna ah ama ahing kithuohpi uhi. Tambanga kikhelna thupi hing umsah bang ahi chi khu bung nuazui ah i en ding uhi. 1839-40 phalbi in Pu Miller in Exeter, New Hampshire, ah kizom tahin thu ahil hi. Tuanah Upa J. V. Himes a tuoh masa hi; ama in tua hunin tam ginna asang a, tua hun akipat Upa Miller toh pangkhawm in, Khrist hing pei niveina Thupuoh thupi namkhetu leh lunglut tah a puozah thugenpa ahing hi hi.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Tam kalsuonna thupi a lunglut tah a nasempa thu ah, a hinkhuo tanchin gielpa kam i lahsawn sangin ahoizaw i bawl thei sih ding uhi. Aman tambangin agen hi:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes khu 1805 kum, ha 5 ni 19 in Wickford, R.I., ah apieng hi. A pa khu West India toh sumvei mi bangin thei niin aum a, Wickford a Paul Siengthou Episkopal hattuom mipoimaw khat ahi hi. A nu in lungsim hoi leh Hundampa itna anei a, tua thu khu ngai nuom tah a tapa bilah abunlut zel hi.
GSAM 121.5“A pa in a tapa Joshua khu ama hattuom a thugenpa nasep a dingin azilsah ding aguot hi; hinanleh sil umdante in akhahdaltah hi. Pasian in tua tapa sem ding nasep dang anei a, a deihna ga asuo theina dingin silte aguong hi. 1817 kum in a pa in sum tampi man suoh silphur khat, Lawngheutu Carter kunga kemtuohsah in, Alexander Stewart khu silphurte enkentu ah akoi a, asawlkhe hi. Tam mite aginum sih ua, West India lawngchawlhna khat atung un, lawng leh silphur anih un azua ua, ataimangta uhi. Tam sil in Joshua khanglai a ding, Providence, R.I., a Brown Laizilna Sang Lienpi a asawllut ding guotna zousie akhelsah hi. Tua sangin, 1821 kum, ha 4 in, New Bedford, Mass., ah apuoi ua, singkuong bawlna nasep zil dingin William Knights khutnuoi ah thukimna toh akoi uhi.
GSAM 122.1“A umna inn tha atun in, a khutnasep a mi siem ahi ngeingei ding a khensatna toh, a nasep guotsah khu lunglut tahin apan hi. Hinanleh a kimvel a sakhuo lam umdan khu a ut dan toh kituoh kimlou ahidan amu vatta hi. Aman, ‘Ka pu khu Pasian pumkhat ginna hattuom mi ahi a, a hattuom ah ahing puoisah hi. Thugenpa Orville Dewey khu belampupa ahi. Ama khu thugin pawmdan lui a hing kipat lunghei thapa ahi. Wickford a Paul Siengthou hattuom enkentu, Thugenpa William Burge leh Hattuom Enkentupa Griswold nuoi a ka zilna leh, Providence, R.I., a Johan Siengthou hattuom a ham siem Dr. Crocker thu ka zah jiingna in, Pu Dewey in Khrist leh A sawltahte thuhilnate ham siemtah a anialna ka pom theilouna dingin ahing guongsa ahita hi,’ achi hi.
GSAM 122.2“Tua hunin New Bedford ah Episkopal hattuom aumlou ziehin, Khristian Hattuom Khatna [Nungzuite hattuom ahisih] ah kikhawm dingin akhensat a, azouin tua hattuom azomta hi. Aman, ‘Tanah Laisiengthou kihong leh ngaituo suotatna ka mu a, a nih un hoitahin ka zang hi,’ achi hi. Tam hattuom khu Thugenpa Moses Howe belampu enkawlna nuoi ah aum hi. Thugenpa Pu Clough in Joshua V. Himes khu 1823 kum, ha 2 ni 2 in baptisma atangsah hi. A Pu a ding a phatuomngaina a kuong lungtang toh, a kum sawmleegiet ahiin, singlam tanchin gen leh mite lunghei ding a hanthawn khu apanta pah hi. Ama thu ah tambangin agen hi:—
GSAM 122.3“‘Hun tawmkhat zouin thuhil a hanthawntu ka hita a, ka silpieh ka suhat theina dingin phalna ahing pieh uhi.... Ka nasep zil hun khu lungkimtahin ka picing a, phatna ka mu hi. Hinanleh kum nga ahisihleh gup sung nasep hun sang a tamzaw ka sep jiah ziehin, nipikaal khat in ni khat ahisihleh ni ni ka mu a, tua hunte khu laizilna leh tasam mite umna innvengte a khantanhoi nasepna dingin ka zang a, tua nasep gate khu ka belampupa kungah ka pie hi.’
GSAM 123.1“1825 kum in Massachusetts simlam a Khristian Gamke sung hattuomte khawmpi in ama khu khantanhoi nasem dingin asawl hi. Upa Himes in, ‘Khantanhoi nasemte don ding guotna ahisihleh silnei aum sih hi; tuaziehin ka hinna ding sumvei nasep a lut a, ka sep zatthei a thu gen dingin ka khensatta hi,’ achi hi.
GSAM 123.2“1828 kum in New Bedford anusia a, lungmou ahisihleh thabei a um zieh hilouin, lawching ngeingei ding lungtup kip toh Plymouth ah apei hi. Tuanah sang innte ah, a hun a kiguong pindante ah, leh miten a thu azah nuomna mun pou ah Pasian thu agen hi. 1829 kum in Fall River ah tuabang nasep mah aseptou a, 1830 kum in Boston ah Khristian Hattuom Khatna leh Nina a belampupa dingin apem hi; tuanah kum sawmthum leh thum aum hi. 1839 kum in Upa William Miller minthang in ahilchien Khrist hing pei kiana thu a lunghei mi ahing hi hi. A phatuomngaina zousie toh tua nasep tha alutpi a, a thugen nasepte khu lunglutna leh silbawltheina in adim hi. 1840 kum in a lungtang pumpi apiehna nasep adin, Hunte Chiemtenate laibu namkhietna apan hi. A sum zousie, a nasep zousie, a hatna zousie tua nasep a dingin abunlut a, mi sang tamtah lunghei dinga lah ahi uhi.”
GSAM 123Miller leh Himes Nasepkhawmna
GSAM 123.31840 kum akipat 1844 kum sikha dongin, Upa Miller leh Upa Himes in khopi khat akipat khopi khat a apei uah, nipi in a puon inn lienpi uh toh, phalbi in hattuom innte leh mipite kikhopna innte ah, nasep azatpi akithuohpi uhi. Upa Himes tahsa hatna thupi in a kum 92-na alut tandongin ama akemdam hi. A lungsim theinate khu atawp dongin ahat hi. 1894 kum, ha 9 ni 28 in, Lansing, Michigan, a taamkhawmna mun ah, mi sang thum sang a tamzaw Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute kikhawmte kungah lungsim suhan ngaitah thugenna anei hi. Hun lui a a lunglutna leh hatna tampi toh thu gen bangin alang hi. A kum 91-na alut a ha thum abei a, kum nuazui a ashi zieh ding damtheilou natna thuoh mehlai mi khat a dingin tam khu lamdang tah ahi.
GSAM 124.1Upa Miller leh Upa Himes khu America a Khrist hing pei niveina kalsuonna ah ‘galmai masapen’ a ding bang ahi ua, Khrist hing pei ding thuhilna puonzahna a amaute toh nasem mi sawm tampite lah a mi ni bep ahi uhi. Tua mite hina poimawpente khu tupna kip leh ginumna dihtah ahi uhi. Tam mite azatpi khu leitung miten ‘ama tha a hing khangdohte’ chia akou pawl ahi ua,—hinna a sil tahzet hahsatnate toh kiphutna akipat hing khangdoh a, thu khat hoina khu phattuom ding toh teh hilouin thudih bulpi toh khensat ding zillawsa mite ahi uhi. Amaute khu Upa Miller in hattuomte laha Thupuoh sang jiangte thu a, ‘Pasian giingpen, kipiepumpipen leh hagau a hingpen hattuom mite,’ chia agen bang mi ahi uhi. Khrist hing pei kia ding ngahtute khu hattuomte akipat atawpna ua akikhenkhiet zouin, tua hattuom tuomtuomte a thugenpaten, ‘Tua thuhilna in i belam hon ua ahoipente alakhia hi,’ chia agen un tam thu asukip uhi.
GSAM 124Khrist hing pei kia ding ngahtu thugenpa poimaw dangte
GSAM 124.2Tua hun masa a kalsuonna sungah Upa Miller leh Upa Himes toh nasep poimaw semkhawm mi khenkhat min gen zong nuomhuoi ding ahi. Amasa penin Cleveland, Ohio, a Charles Fitch ahi. Aman 1842 kum in Daniel leh Kihilna a Mengmunate hilchienna dingin Genlawhna etsahna limte bawl ding ngaidan apiekhe hi. Tua ngaituona kipatna khu Habakuk 2:2, 3 tungah kinga ahi. Charles Fitch khu 1844 kum, ha 10 ni 10 in ashi hi.
GSAM 124.3Philadelphia a Dr. Josiah Litch khu, bung nuazui a i mu ding bangin, Mangpa in asawlkhe a, atungkim chieng a Khrist hing pei ding Thupuoh lunglutna khu thakhat a kin tah a khangsah thutah khat puonzah dinga hathuoh ahi.
GSAM 124.4Lockport, N.Y., a Elon Galusha khu Baptist thugenpa minthang ahi a, Mangpa hing pei hun nai thu a a laigielte leh a thugen nasepte in tua hattuom pawl sungah lungthouhna thupi aumsah hi.
GSAM 125.1Seneca Falls, N.Y., a E. R. Pinney khu Baptist hattuom a kipiepumpi thugenpa dang khat ahi a, a thugen nasep leh a laigielte khu nasep sungah hatna ahi. Ama khu ‘Leitung chi’ chi a kou ding akilawm mama hi.
GSAM 125.2New York khopi a Geo. Storrs khu, Khrist hing pei ding thuhilna ah alunghei masangin, hagau hahthahna thugenpa minthang khat ahi. A laigielte in mite khu amau leh a neite uh tam nasep a kipiehpumpi zaw dingin nahpitahin asawlkhe hi; tualeh Ni 2300 tawpna ding nipikaal tawmte ah tuamabangin nasatah atohkhah hi. Lungkiehna zouin, mihing hina, Mishite umdan leh tunuoa gawtna ding thu a a thugenna gup khu, Khrist hing pei kia ding ngahtute leh leitung miten angaituo dingin apuokhepa ama ahi.
GSAM 125.3Portland, Maine, a Upa Stockman khu tua khopi a William Miller hagau hahthahna nasepte a nasem lunglut dang khat ahi. Juda kum 1843 tawp masang a nipikaal tawmkhat in ashi hi; tua hunin Khrist hing pei kia ding ngahtute in Mangpa hing pei ding kinep leh lam-et in aum uhi.6
GSAM 125.4Mun aum hunlou ziehin min bep i gen ding mi poimaw dangte zong aum uhi. Amaute khu Thuhun Tha, Whiting Lehkhiatna chia kithei, Sap ham a lehkhepa N. N. Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley leh Edwin Burnham (unau thum) ahi ua, amaute zousie khu Thupuoh a nasem siem ahi uhi.
Notes
- Habakkuk 2:2, 3. ↩
- Revelation 14:6, 7. ↩
- Mark 1:14, 15. ↩
- Joel 2:30, 31. ↩
- Mathiu Bung Sawmni leh Lina Hilchienna, laimai 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Thugiel Masate, laimai 17 a ensah ahi bangin, Upa Fitch leh Upa Stockman in a ihmut uh akipat bang silte ahing tungta ahiei chi athei nuom mama zieh khu baihtahin theisiem theih ahi. ↩