Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
26 / 31

Bung 23 — Tahsadamna Innmunte

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Ka itpih, na kha a khantoh bangin, thil khempeuh ah na khantoh a, na dam ding pen ka deih pen hi.”1

GSAM 358.2Khawlni, June 6, 1863 ni in, Upa White leh a zi in Otsego, Mich. ah Upa Cornell leh Lawrence te’n puon inn a kikhopna nei uh a, a zui uh. Pi White in tahsadamna kisiemphatna thu a kipatna dingin mengmuna khat a ngah hi. Heta kipanin, Ettha Kiana leh Tangkou sungah tahsadamna leh damna nuntakna thu laibu namkhiet uh a, amah in mengmuna a kipan a muh damna thu a gelh pat hi. Hih thu pawlkhat Theipina Nambar 11 leh Koici Nuntak Ding kici laibu sungah kisuah hi.

GSAM 358.3Damdangin nuntakna leh a pumpi, lungsim leh kha khantouna tawh a kituakna thu mite maiah thupi takin kigen hi. Ettha Kiana leh Tangkou, Oct. 25, 1864 sungah Upa J. N. Andrews in hih thu tawh kisaiin thupi takin thuhilhna pawlkhat a pia hi:—

GSAM 358J. N. Andrews in Damdangin Nuntakna Thu

GSAM 358.4“Haksatna piangsak thei an khempeuh nusia in, thuhilhna hoih leh Pasian maia lungsim siangtho tawh, kithununna tawh kihing in, damna hoih dingin thupi pen nate ahi uh. Eite pumpite Kha Siangtho inn ahi uh. Eite pumpi leh kha tawh Ama min thupha zomzawhna dingin, eima pumpi thahatna khempeuh a kicing takin i neih kul hi. Hih thu in eima mite lakah a tu in a tuam takin kigen ahih manin Pasian tungah kipahthu gen ni. Damna leh thahatna pen eite adingin manpha pen nate ahi uh a, haksat hun a thupi thute a muh dingte adingin thupi mahmah ahi uh.”

GSAM 359.1Laibuleng siamdanna leh Khristian kithununna thu pen Ettha Kiana leh Tangkou sung bek hilo, eima thugenpate in zong a sinsak uh hi.

GSAM 359.2Hattuom Khawmpi Lienpi, May 20, 1866 ni in, hih thuhilhna Pi White tungtawnin kipan hi (Theipina Nambar 11 sungah zong om hi):—

GSAM 359Tahsadamna Innmun khat Kisak ding

GSAM 359.3“Haksatna thuak mite leh amaute pumpi koici kep ding cih zil nuam mite adingin damlohna pan a kikem theihna dingun inn khat i sak ding hi cih kei tungah kilak hi....

GSAM 359.4“Thu umlo mite in natna damna dingin siamdanna inn, Khawlni tantu doktor te’n a makaihna ah a pai uh ciangin, thutah huzapna nuai ah hong om uh ding hi. Eite mite leh eima upna taktak tawh a kizoppih uh ciangin, a ngaihdan khialsa uh susia ding a, thutah tawh lungdam ding uh hi. Hih thutah huzapna nuai ah a om uh ciangin, pawlkhat in pumpi natna pan damna bek hilo, a khialna tawh natlua a kha adingin damna dawn zong mu ding uh hi.”

GSAM 359A Hih dingte Genlawhna

GSAM 359.5“Siamdanna thutak tawh damlohna pan a dam semsem uh a, nuntakna nuam sa uh ciangin, amaute damna a piangsaktu mite muang ding uh hi. Amaute lungsim in kipahthu tawh kidim ding a, thutah cihtakna chi in amaute sungah a lut zaw ding, pawlkhat ah na khe ding, a lian ding, a rah ding hi, Pasian min thupina dingin. Kha manpha khat a hotkhiatna pen hih innmun kisakna dingin a kisam sum khempeuh sangin manpha zaw hi....

GSAM 359.6“A damkik in a pai mite, asilole dam semsem mite lakah pawlkhat in, munthak ah eima upna a hilhna leh thutah puonzar a khaihna dingin panpih ding uh hi. Eima mite lakah damna zong dingin a om uh ciangin, a lungsim uh pan ngaihdan khialsa a kilakhiat masak lo hileh, tua munte ah lut theih lo ding hi.”

GSAM 360.1Eima mite kikhopkhawmte in lungsim khat tawh thu a khensat uh hi: hih a sawt loh leh Battle Creek sungah asilole a nai ah tahsadamna innmun khat kihong ding a, Dr. H. S. Lay in a siamdanna tawh a makaih ding hi. Amah in a masapen siamdanna zilna bek hilo, kum khat val Nisuahlam tui-damna inn ah a om a, tui tawh natna koici dam sak ding cih a zil hi.

GSAM 360Tahsadamna Innmun Ding Mun Kilei

GSAM 360.2Hih innmun hunsungah kisak ding pen nasep thupi tak ahi hi. A piang ding thu tawh kisai hih hanthawnna theipina a om lo hileh, nasep pat dingin sawt zaw ding hi. A sawt loh zaw, khawmpi zui ni tawmval khit ciangin Judge Graves innpi, lei tungah acre 8 tawh, West Battle Creek ah a om a, lei kilei hi. Hih inn gei ah ni sang nih a picing inn khat, tui tamna innte dingin, zuatpah in kisa hi. Hih innte sungah Tahsadamna Kisiemphatna Innmun kihong hi.

GSAM 360.3Ettha Kiana leh Tangkou, June 19, 1866 sungah, hih innmun in sumgeel a zuak dingin mite ki sam masa hi. Hih laibu lim sungah Battle Creek, Mich. leh Olcott, N.Y. hattuomte in sumgeel a zaksak khin uh a, a zat $2,625, asilole sahak 105, sahak khat $25 hi cih kigen hi. Michigan gam sungah tahsadamna innmunte a makaih kipawlkhawmna kisak theihna ding dan a om loh manin, inkipawlkhawmna a kicih theih dongin, hih neihsa pen hun tawmve sung kemtu te khut ah kikoih hi.

GSAM 360Tahsadamna Laibu Pawi Kipatna

GSAM 360.4August ni khat in, makai mite in damna laibu thak khat, kha khat in laimai 16 leh a phaw tawh laibu bangin, namkhiet pat uh hi. Hih laibu min Tahsadamna Siemphatu kici hi. Tu in hih laibu pen Damdang Hoih min tawh zui lai a, leitung damna laibu lakah a thupi pen ahi hi. Hih laibu in damna leh kithununna thu bek hilo, tahsadamna innmun puakna dingin zong kisam hi. Hih innmun pen natna thuak mite leh inn sungah a tu mite adingin September 5, 1866 ni in kihong takin kihong hi. Tua ahih manin, thu a kipatna pan kha li a cin ma in innmun kilei, a kisam vante tawh kithuom a, nasep zong kipan khin hi; sumgeel ah $11,000 kisuah a, a tamzaw pek khin hi.

GSAM 361Siamdanna Kipawlkhawmna Kihawl

GSAM 361.1Khua zawi hun 1866-67 sungah, Michigan Legislature in tahsadamna innmun a makaih kipawlkhawmna khat kisak theihna ding dan khat a bawl hi. May 17, 1867 ni in, hih lampi zuih hi, dan thukhun kisan hi, a leisa leh neihsa dangte pen teeltawh neihsa kemtu te tungah kipia hi. Hih ni dong sumgeel kisuah khawm $26,100 hi; a peksa pen $18,264.87 ahi hi. Hih innmun in doktor leh nasemte hoih takin nei a, innte in natna thuak mite tawh a kidim kha hi. Amaute lakah pawlkhat in eima upna zong a sang khin uh hi; innmun ah hong tung uh ciangin, eite mite leh thutah thu a thei uh hi.

GSAM 361Damdangin Sil

GSAM 361.2Hunsan khempeuh leh gam khempeuh ah, mihing lungsim in leitung thupina, a mawkna leh a sil lamdangte tungah zawn thei hi. Eima gam sungah 1863 kum in, damna leh sil thu Pi White tungah kipansak hunsung zong, hih thu pan a tuam hilo hi. Nupi te in hunlai silzia, sil a kauhsakna ding a bialte nei sil silh pen a lunglut mahmah uh a, a kauh lua manin amaute tampi pen balun a kilumlet sungah a pai bangin a kilang uh hi. Hih hun lai mahah sil thu ah a val luatna nih dang hong piang a, kinialna tampi a piangsak hi. Hih nate thu tawmve genna in, Pi White in sil thu tawh kisaiin Hattuom a Ding Theipina, Nambar 10 sungah a gen thu thei zawhna dingin simtu a huh ding hi.

GSAM 362Sil ah Val Luatna Nihte Paihkhiat

GSAM 362.1A masapen sil ah val luatna pen, sil a thal tawh, inchi sawm pan yard kha val dong a sau, siltu deihna bangin silh hi. Hih silte in lei tungah luangsak in kisuah uh a, pasalte in “Lampi Vuilotu” ci uh hi. A nihna sil ah val luatna pen a langdona mahmah hi a, pasal sil tawh a kibang zaw sil ahi hi. Hih sil pen Nupi Bloomer zui mite in sil uh a, tua ahih manin “Bloomer Sil” kici hi. A tawpna ah hih min kikhel in “America Silzia” kici hi. Hih sil zui mite in mun khempeuh ah khawmpi nei uh a, eima unaunu tampi in zong hih sil sang nuam uh hi. Pawlkhat in sil uh hi.

GSAM 362Sil Thu Tawh Kisai Theipina

GSAM 362.2Pi White tungah sil thu tawh kisaiin a kipansak thu pawlkhat, Theipina Nambar 11 sung panin, tawmve ka gen ding hi:—

GSAM 362.3“Pasian cihtak mite pen leitung vah leh lei masi ahi uh a, amaute in a huzapna uh manpha cih theih gige ding uh hi. Sil saupen nusia in sil neupen sil leh, amaute huzapna a tamzaw susia ding uh hi. Thu umlo mite, Pasian Tuuno tungah a puah ding leh a huh dingte, lungsim bei ding uh hi. Nupite sil ah damna adingin siemphatna tampi bawl theih hi, a muhte lungkim lohna a piansak ding zahin kikhelna thupi tak bawl lo in.”

GSAM 362Siemphatna Sil

GSAM 362.4“Corset leh whale-bone tawh pumpi zungkhat zong kikhum lo ding hi. Suop leh lungtang dam takin a nasep theihna dingin sil nuam takin sil ding hi. Sil pen boot a tungna sang hlangvei niam zaw ding hi, ahih hangin khut tawh dom lohpi in khe tawh paina lampi leh lampi vuilo a pialh theih ding zahin a tom ding hi. Hih sang nup zaw sil pen inn nasepna ah nupi te adingin, a tuamzaw in inn pualam ah nasep tawm ahi zongin tam ahi zongin a bawl kulte adingin, a hoih, a nuam leh damna piangsak ahi hi.”

GSAM 363Pumpi Khempeuh A Kibangin Silh Ding

GSAM 363.1“Sil a sau bangbangin, amaute khete pen pasalte khe bangin a picing takin silh ding uh hi. Hih thu pen a sunglam sil nihna nei pants, a tawp ah khikhum khat sungah khawm in khemit kimah a kikhih, asilole a tunglam a kau a, a nuailam a zim suk silh tawh bawl theih hi; hihte pen khephah tawh a kituak dongin a sau ding hi. Hih bangin khe leh khemit a silh ciangin, huih luanna panin a kem hi. Khephate leh khete thaitui sil tawh nuam takin a kem uh leh, sisan luanna in a kibang ding a, sisan in siangtho leh damtak a om ding hi, a vot loh leh pumpi sungah a pianpih bangin a luanna a kikhaktan loh manin.”

GSAM 363.2Hih sil sauhna pen sil thal tawh a sau leh America silzia a lakah a hoih pen lailak ahi hi. Mi khempeuh in hih sil silh ding hi cih kigen lo hi; ahih hangin amaute huzapna a sat thei leh a huh ding mite lungkim lohna piangsak thei lampi zuih lo ding uh hi cih kigen hi. Amaute khemitte hih bangin silh ding uh hi cih zong kigen lo hi; ahih hangin hih bangin silh theih hi. A thun zong thun dang tawh a kicing leh, sil sunglam sau leh leggin thawi tawh, hih theipina tawh a kituak picing hi.

GSAM 363Damdangin Sil A Kisam Pente Nga

GSAM 363.3Damdangin sil a kisam nate nga om hi cih theih ding hi, hih sil zia a kihilhna sungah:—

GSAM 363.41. Corset leh kawng a khumna khempeuh nusia ding.

GSAM 363.52. Ban asilole khe ah sisan luanna a khaktan thei khikhumte khempeuh nusia ding.

GSAM 364.13. Pumpi aomna khempeuh kibangin silh ding, a tuamzaw in khephate leh khemitte.

GSAM 364.24. Silte liang panin kikhai ding a, khikhum tawh kawng tungah a kikhai dingin phal lo ding.

GSAM 364.35. Sil sauhna.

GSAM 364.4A masapen nate li pen doktor theihtawh khempeuh in tu in zong a thupi cih uh hi. A ngana thu ah, sil thal leh sil neupen pen tu in zong nusia khin uh hi.

GSAM 364Pi Jenness-Miller in Sil Thu

GSAM 364.51890 kum sungah New York a Pi Jenness-Miller in, hunlai siamdanna tawh kisai sil laibu hoih pen sungah, nupi te in amaute sil tawmve tawmve in a tomsak ding uh cih a sinsak hi. Kikhelna haksa takin a piang lohna dingin, nupi boot a tungna dongin sil a tomsak ding uh hi—hih pen Theipina Nambar 11 in a sinsak sil sauhna mah ahi hi.

GSAM 364Dr. Trall in A Kipawlna

GSAM 364.61868 kum in, Florence Heights, N.J. a Hygieotherapeutic College pan Dr. R. T. Trall in, May kha tawpna ah Battle Creek, Mich. a eima thugenpate adingin khawng khat thuhilhna piak dingin kithawi sak hi. Hih khawng sungah doktor pen Upa White innah a om hi. Pi White in thuhilhna a zui lo hi; ahih hangin doktor in Upa White leh a zi, leh Upa J. N. Andrews te tawh khawngkhawm in lo pai gige ahih manin, amah in Pi White siamdanna, natna leh a kipatna, damna dawi a nasepna, leh a dangdangte thu ngaih ding hi cih kithukhun hi. Amah in a muh mengmuna thu bek gen hi, ahih hangin hih theihna a kipanna gen lo hi. Doktor in siamdanna theihna in amah in a gen thu tawh a kituak hi cihi. Upa Andrews in kei tungah gen hi: ni nihna ni ah thukhawlhna a tawp ciangin, doktor in Pi White tungah, “Siamdanna koiah na zil?” cihi. Ama in hih nate a zil ngeilo ahih hangin, Ostego, Mich. ah June 6, 1863 ni in a muh thu a gen ahih manin, doktor lamdang mahmah hi. Ama’ ngaihdan khempeuh pumpi nasep leh siamdanna tawh a kituak picing hi, cih a gen a; thu tampi ah amah sangin a thukzaw cih zong a gen hi. Hih bangin ni nga sung a pai leh thukhawlh khit ciangin, doktor in Upa White tungah, koici dingin amah zilna inn nusia in Battle Creek ah thugenpate tungah thuhilh dingin kisam cih a dong hi. Amah in, “Pi White in siamdanna thu sungah, kei bangin thuhilhna a kisamte a piak thei dingin a kicing mahmah hi,” cihi.

GSAM 365Siamdanna in A Kipawlna

GSAM 365.1Amah in nuntakna siamdanna thupiang dangdangte tawh kisai laibu tampi kum tampi sung mite maiah a namkhiet khin hi. Amaute lakah pawlkhat Khristian Kithununna leh Laibuleng Siamdanna min laibu khat sungah kipawlkawm uh hi. Doktor siamdanna hoih pen pawlkhat in hih laibu te a sim khit uh ciangin, siamdanna in amaute tawh a kipawl picing hi cih uh hi. Amah adingin hihte pen zilna panin a piangte hilo, ahih hangin Topa in mengmuna a lah thu a gelhna bek ahi hi.

GSAM 365Dr. Kellogg in Theipina

GSAM 365.21863 kum in Pi White tungah mengmuna a hong picing thu tawh siamdanna theihna a kituakna lahna dingin, Battle Creek, Mich. a leitung minthang tahsadamna innmun a makaih pen J. H. Kellogg, M.D. in Khristian Kithununna laibu masakna sungah a gelh thu ka la ding hi. Amah in hi ci hi:—

GSAM 365.3“1. Hih laibu a kipat masak hun in, damna thu pen thu a kipia mite lakah bek hilo, leitung khempeuh ah zong a ngaihsak lo mahmah hi.

GSAM 365.4“2. Pumpi nuntakna ah siemphatna kisam cih a sinsak tawmve mite in, siemphatna thutah taktak tawh a zuih uh ciangin, a kitheih pen leh pawlkhat ah lungsim a nawksak thei khialhna a sinsak uh hi.

GSAM 366.1“3. Mun khat ah zong, mi khat in zong, Laibuleng leh Khristian upna thute tawh a kituak, khialhna kitheihte omlo, damna thutahte a kipawlkhawmna kigen ngeilo hi.

GSAM 366.2“Hih dinmun bangin hih laibute hong piang uh hi. A sinsak thute pen siamdanna thuneihna tawh kithuah lo hi; siamdanna theihna nei cih a phut lo mi khat in, a tel ol leh thudik takin a gen a, van Pasian vahna thuneihna tawh ka gelh hi cih a gen hi.

GSAM 366Hih Thute in Hunsung Haksatna Zui Khit Uh

GSAM 366.3“Hih dinmun danglam tak leh hih thupi ngaihdan tawh kigen thute in hun leh sil muhtawnte haksatna koici zuih uh hiam? cih dong thei takin a hoih hi. A dawnna pen khen theihtawh a telcian theih thute sungah om hi.... Kum 25 ma in, a khempeuh a ngaihsak lo asilole mihing in a zawzawhna piansak thute in, mite muanna leh pahtawina sungah kilem takin lut uh hi. Hihte pen hih bangin sang ngeilo cih leitung in mangngilh dongin, hih thu pen kiptakin a sang uh hi. Siamdanna thuthak leh thutah lui te hilhcian dan thakte in kipanpihna thu piak gige uh hi. Tu in, kum 25 val ma a sinsak thute khempeuh pen siamdanna thutah tawh a thahat theipen in kiptakin kipawl hi.”

GSAM 366Mengmuna-te Pasian pan Kipatna Ahi Lam Tehtakna

GSAM 366.4“Tua thu pen thupi tak leh lamdang takin kingaihsut ding hi; sinna leh thu phuokna thu a kisan a, ahi zongin ngaihdan khialhna leh khialhna tampi tawh a khuamkhelh leh a nasepna ding a beisah laite lakah, Pasian pan theihna leh puihna teci a kiciana ahi hi. Sinna theihna ahi a, laibu thu theihna ahi zongin a phukhelo mi khatin, tahsadamna thu tawh kisai laigelh mi le ngaihtuah mi tawmno te panin a khawlhkhawm khialhna leh khialhna tawh kidim ngaihdante lak panin, a kituak tak, a kiciantak leh a thutak tak tahsadamna danpiante khat a bawl thei hi; kum sawmnih leh nga sung thukikna, sinna, thu thak muhna leh thu tungtawnna in danpi khat zong a susia thei lo a, a hilhsa thute a kipatpih zaw hi.” Tua thu pen “Battle Creek, Mich., 1890” ci-in kihiat hi.

GSAM 367Tahsadamna Innmun Liansem

GSAM 367.1J. H. Kellogg, M.D. in 1876-in zatou lianpa hin kipawl a, amah puihna nuai-ah damna zong mite tam lua ziehin 1877 kum khal hunin mun belap ding a kisam thu kimu hi. 1876-in innmun min pen Tahsadamna Siemphatna Innmun pan Damdoi leh Siina Tahsadamna Innmun ci-in kikhel hi, a 1878-in innpi thak khat kisah hi.

GSAM 367.2Tua inn pen a sauin feet 136 a, a zauin feet 46 a, lei nuai inn tunglamah innphual li a nei hi. A sung buppi meivui tawh lum a, meivah tawh khuavah hi. A kihong zawh ciangin zong damlou leh zin tampite in a dimkawm pah hi.

GSAM 367.3Tua hun dongin Pi White in 1866-in tua innmun thu a genkholhna pen lamdang takin tangtun hi. Tua innmunah damna zongin hong paisa mite hangin Tulai thutah khuavak sangsa mi sawm tampi om ta hi.

GSAM 367Gamdal Tahsadamna Inn

GSAM 367.4Hunte Chiemtenate laibu November 22, 1877 sungah M. G. Kellogg, M.D., J. H. Kellogg tawh nu leh pa lakah khat bek a kibang sanggam in Howell Mountain gei-ah, St. Helena, Napa County, Cal. saklam leh nisuahna kikal lam mile nih leh a kim a gamla munah, Crystal Springs gei-ah “Gamdal Tahsadamna Inn” kici inn khat a kisah ding thu a puang hi. 1877-78 gua sungah inn khat a kisah a, 1878 kum kipatna-ah damlou te adingin a kihong hi. Tua tahsadamna innmun pen, a nu innmun Battle Creek tahsadamna innmun tawh kibangin, a lian sem bek hilo a, mi tampi in thupuoh theihna leh sangna a ngahna mun zong a suoh hi.

GSAM 368Pacific Tahsadamna Laibu

GSAM 368.11885 khaaldum hun pen Vansawlsieng thumna thupuoh nasep khantouna sungah hun thupi khat ahi hi. May 1-in St. Helena a Gamdal Tahsadamna Inn pen zatou sinzo tak khat puihna nuai-ah kikum hi. June kha sungah, Upa J. H. Waggoner thu gelh puihna nuai-ah, laimai 24 nei Pacific Tahsadamna Laibu leh Kihettawina Puokhawm pen kha nih ciang khat suah pat hi. Tua nasepte hangin tahsadamna innmun in nuntakna thak a ngah hi; kum masate bangin sum a beilozaw in, kum simin a nasepna panin sum tang $2,000 pan $4,000 dong a ngah hi; April 1891-in a bei kum sungin sum tang $12,000 sangin a ngah hi.

GSAM 368.21887-in St. Helena a Gamdal Tahsadamna Inn Kipawlkhawmna khawmpi-ah innmun sumvai thu kipulak hi: May 1, 1885-in innmun a neih man tang pen $5,322.76 bek ahi a, tua hun dongin kipia sum buppi sangin $2,547.24 a neuzaw hi. A khiatna pen, innmun in a ngahsa sum khempeuh leh ama sum pan $2,547.24 a nehkhia zo hi. April 1, 1887-in innmun a neih man, a nultang teng sawlkhia zawh ciangin, $21,372.64 ahi a, kha 23 sungah $16,049.88 a pung hi. Tua sum lakah kipia sum $5,280 kipia a, innmun adingin piahna $2,497.60 kipia hi; tua ahih manin innmun nasepna pan sum tang $8,272.28 a om hi. Tua hun nai-ah Pacific Tahsadamna Laibu pen puon nei laimai 32 a, kha sim suahna ah a suah hi; innmun a deihna leh danpiante puakkhiatna-ah huhna lianzaw a suoh hi.

GSAM 369Hehpihna Nasep

GSAM 369.1Tahsadamna Khantanhoi Laibu January 1891 sungah Battle Creek Tahsadamna Innmun thu genin Dr. J. H. Kellogg in hici hi:—

GSAM 369.2“Innmun a om kipat kum sawmnih leh nga sungin hehpihna tawh damna a kipia sum pen $100,000 sangin tamzaw hi; kipatna-ah a luah kipia sum sangin vei tampi a tamzaw hi.”

GSAM 369.3“A genkholsa hehpihna nasep siakbek hilo in, innmun in thuhilhtu te, damna khut-tawitu te, an bawlna laizilna hilhtu te leh khantanhoi nasep kawmpi a sinzo midangte zong a sawlkhia hi.”

GSAM 369Nu leh Pa Nei Lote Adingin Thumna

GSAM 369.4Hattuom Khawmpi Lienpi, March 8, 1891-in Dr. Kellogg in nu leh pa nei lote adingin thumna khauh tak a bawl hi. Ama in, “Keima pen aiawhpa ci-in teeltawh ka hi a, teeltawh lote—amaute kep ding mi omlo nu leh pa nei lote—ka aiawh ding hi,” a ci hi.

GSAM 369Pi Haskell in $30,000 A Piahna

GSAM 369.5Innkuon Khantanhoi Laibu January 1892 sungah nu leh pa nei lo naupangte adingin inn khat bawl nading sum zongna thumna khauh tak a om hi. Tua laibu sungah innmun adingin kamciam a bawlte min kigen a, a sum khempeuh $17,716 ahi hi—tua sum pen nasep lianpi adingin a tawm lua ci-in a puitute in a ngaihsun uh a, tua ahih manin nasep kipatna kia ding ci-in lau uh hi. A kipatna pan tawpna dong a mu Topa in, “mual tul khat tungah ganhingte” a nei bangin, vaihawmna a bawl hi. Tua bangin, eite ginna a neilo Chicago a mi hau Pi Caroline E. Haskell, a sihsa Mr. Frederick Haskell a zi meithai, in tua hehpihna nasep kibawl ding thu a za ciangin, innpi bawlna pawl khut sungah $30,000 a piah pah hi. A thupiak khatbek pen, tua sum buppi pen a genkholsa lim bangin nu leh pa nei lote innpi bawlna-ah zang ding, lungsim zaupi leh hehpihna tawh vaihawm ding, leh innmun pen a sihsa pasal min theihsakna-in Haskell Theihsakna Inn ci-in minvaw ding ahi hi.

GSAM 370.1Tua bangin sum kipia tawh Tahsadamna Khantanhoi leh Hehpihna Kipawlkhawmna in tua kum sungah inn a bawl zo a, nu leh pa nei lote inn-in a kihong hi. Tua inn pen Jan. 25, 1894-in kipia hi. Tua ni panin hun tamzaw sungah, nu leh pa nei lote, huhpihte leh hilhtu te tawh kipat a innkuonpi pen mi za ahi hi.

GSAM 370James White Theihsakna Inn

GSAM 370.2Tua nu leh pa nei lote kep leh huhpihna bek hilo in, tua kipawlkhawmna in hehpihna innmun dang khat, James White Theihsakna Inn kici, a pui hi. Tua munah kum upa leh inn nei lote sawmnih sangin tamzaw om a, kep leh nuamsah ahi uh hi.

GSAM 370Tahsadamna Khantanhoite

GSAM 370.3Tua nasep lamah, tahsadamna khantanhoite sinzawhna kipatna tawh, nasep khantouna lamah kalsuanna thupi khat kipan hi. Mihingte sangtohna adingin tua nasep a phatna-in, Pi White in Preston, Australia panin Sept. 16, 1892-in gelh a, hici hi:—

GSAM 370.4“Tu-in a sin mi khat bek a omna munah mi za sinlai om leh ka deih huai ding hi. Tua bang ahi ding hi. Pasal leh numei te in tahsadamna sinna nei lo khantanhoite sangin tahsadamna khantanhoite bangin huhna lianzaw a pia thei uh hi.”

GSAM 370.5Tua bang nasep adingin nuntakna buppi a pia dingin kisin ding hong lut mi te’ za pen, tua thu gelh zawh ciangin tam takin kipun hi.

GSAM 370Tahsadamna Nasep Khantouna

GSAM 370.6Tahsadamna Khantanhoi Laibu January 1894 sungah tahsadamna nasep khantouna tawh kisai thu manpha tawmno khat a kigen hi. Hici-in kigelh hi:

GSAM 371.1“Tahsadamna Siemphatna Innmun pen 1866-in kiphut hi.... Thawn inn neu khat, Michigan gam a khangto Battle Creek khua sanglamah nuam leh damna munah om inn, a lei hi. Zatou nih, tui tawh damna bawl mi nih, damna khut-tawitu khat (a sinzo lo), huhpih mi thum ahi li, damlou khat, haksatna namcin leh innmun hong tung ding hun leh a kipatna danpiante tungah ginna lianpi—tua pen tu-in a om nasep lianpi kipatna ahi hi. Tua innmun pen Tahsadamna Siemphatna Innmun ci-in kician hi.”

GSAM 371.2“Inn neu masapen a dinna munah tu-in a sau feet 312, a thuk feet 100, a sang phual guk nei innpi khat ding hi; tua inn in zin mi za thum a pahtawi a, damlou kep leh damkikna adingin sinna leh theihna thak in a gen thei vante khempeuh a nei hi. Zatou sawm, a tamzaw uh a nasep lam ciat-ah a pilte, zatou pawl ahi uh hi. Damna khut-tawitu te leh huhpih mi dangte tawh innkuonpi in mi za thum sangin tamzaw hi; innmun zuang mi te pen hattuom sung gam khempeuh panin a pai uh a, gam dang tampi panin zinte zong a om hi. A min bang bang a hi zongin, innkuon sung ahi a, gamdang ahi zongin, khantanhoi adingin a kotte kihong den hi; tua innkuon sungah zinte lak pan khantanhoi nasem khat ahi nih om lo ni a tawm mahmah hi.”

GSAM 371Tahsadamna Innmun Damna Inn

GSAM 371.3“Damna inn pen 1888-in kisah a, a sau feet 100, a zau feet 60, a sang phual nga ahi hi. Inn phual sanglam thum pen tahsadamna innmun siina lam, damlou innte leh damlou tampi lupkhawmna pindante adingin zang ahi hi. Innmun hehpihna nasepna adingin nasepna munte zong hiamunah om hi. Innneu sawmnih, a tawmzawte meivui tawh lum a, innpi tawh kibangin electric tha tawh khuavah ahi uh hi; tua innneu te kimah damlou te ahi a, sin mi te ahi zongin kidim hi. Tahsadamna khantanhoi damna khut-tawitu sinna laizilna pen July 1, 1884-in kipat hi. Kipatna kha guk sungah sin mi sawmthum leh nga kigelh hi.”

GSAM 372Nasemte Pusuoh Ding Genlawhna

GSAM 372.1St. Helena, Cal. a tahsadamna innmun thu genin, Pi White in Tramelan, Switzerland panin Feb. 6, 1887-in laikhak a, hici hi:—

GSAM 372.2“Pasian in, tua innmun tawh kipawl mite in niamkhiatna leh thu mangna tawh Pasian deihna bangin a gamta uleh, innmun pen hingin khantou ding, a sung panin khantanhoi nasemte pusuohin Pasian in a piak khuavak tawh midangte thupha pia ding hi, ci-in a gen hi. Amaute in Jesu’ lungsim tawh lianmunte-a milim biahnate susia ding uh hi; thupeuh leh thu um khialhna uh phoikhia ding a, tu-in khialhna, amaute a nuamsahna, ziumna leh gitlohna bek a kisan munah thutah, siangthona leh siemthona tuh ding uh hi.”

GSAM 372.3Tua kammalte pen innmun dangte zong tua thu tawh kituak mahmah ziehin i gen hi.

GSAM 372Tahsadamna Nasep ah Lawhcinna Kamciam

GSAM 372.41891-in hattuom adingin teci thu tuam khat kipia sungah, hici-in i sim hi: “Tahsadamna kisiemphatna ah lungsim thaksah nadingin nasep khempeuh tungah Pasian thupha om ding hi; bangkim-ah tua poimaw hi. Tua thu tawh kisai halthahna khat om ding hi; bangci hileh Pasian in tua nasep tungtawnin thupi tampi a bawl nuom hi.”

GSAM 372America Tahsadamna Khantanhoi College

GSAM 372.5Zawng leh zawngin damlou damna ding dan thutak khuavak a khantou den a, June 1895-in tahsadamna sinna innmun phut ding kisam hi. Tua kisamna dungzui-in, America Tahsadamna Khantanhoi College pen Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu Tahsadamna Khantanhoi leh Hehpihna Kipawlkhawmna nuai-ah innkuon sung leh gamdangah nasep ding zatou sin nadingin kiphut hi. Kipatna hun pawi pen Battle Creek-ah Sept. 30, 1895-in kipia a, a zing ni, October 1-in, sin mi sawmli tawh college kihong hi.

GSAM 372.6College puakna sungah hici-in i sim hi:

GSAM 372.6“College pen Illinois gam dan dungzui-in Chicago-ah dan-in theihpih innmun khat-in min kigelh hi. Sinna dan pen United States a laizilna inn hoihpen te bangin kicing ding hi. Hilhna pen Chicago leh Battle Creek, Mich. ah khennihin kipia ding hi.”

GSAM 373.1Tahsadamna khantanhoi nasep adingin kisin mite thu Tahsadamna Khantanhoi Laibu August 1895 sungah hici-in i sim hi:

GSAM 373.1“Battle Creek Tahsadamna Innmun damna khut-tawitu sinna laizilna innah tu-in kisinlaite za 250 sangin tamzaw hi; tua mite lakah tahsadamna khantanhoi nasep a zong thei khempeuh adingin mun a kipia zo hi. South Sea Islands, India, West Indies, South America, United States Southern States adingin sawmnih leh nga ahi sawmthum, leh khua lianpipi te adingin damna khut-tawitu kisam hi.”

GSAM 373Tahsadamna Khantanhoi Nasep Khantouna

GSAM 373.2Tahsadamna Innmun Khantanhoi Damna Khut-tawitu pawl picingna pawi Tabernacle sungah Nov. 5, 1895-in kipia ciangin Dr. Kellogg in hici hi:—

GSAM 373.3“Kum sawm le ni lai-in tua bang pawi khat ah damna khut-tawitu nih picing uh hi. Tu-in damna khut-tawitu pawl pen za thum leh za li kikal ahi hi. Tahsadamna Innmun-ah zatou sawm leh kua om a, tahsadamna innmun tawh a kizawitawn innmun dangte ah, Tahsadamna Khantanhoi leh Hehpihna Kipawlkhawmna puihna nuai-ah, zatou sawmnih leh nih om hi. Eite damna khut-tawitu sawmnga leh thum pen gamdang tuamtuam ah om uh hi—Sweden, Old Mexico, Africa Gold Coast, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa leh British Guiana ah. Tu-in tahsadamna sin mi sawmguk leh thum laizilna ah kisin uh hi. Amaute lakah sawmli leh khat hiamah om a, sawmnih leh nih Michigan Laizilna Inn leh laizilna inn dangte ah om uh hi. Tuni zanin damna khut-tawitu sawmnih leh nih picing ding uh a, kipomsa damna khut-tawitu bangin pusuoh dingin kicing uh hi.”

GSAM 373.41902 dongin eite tahsadamna innmunte khantouna zui-in, Battle Creek Tahsadamna Innmun pen ama’ zatou college leh damna khut-tawitu sinna inn tawh, Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute in a nei leitung pumpi-a hibang innmunte khempeuh sangin lianzaw pen ahi hi.

GSAM 374Innpi Masate Meiin Hal

GSAM 374.1Feb. 18, 1902 zanin innpi lian, a van manpha khempeuh tawh, leh damna innpi nuam tak pen meiin a halmang hi. Tua hunin inn sungah damlou leh zin mi za li om uh a, zatou te, damna khut-tawitu te leh huhpihte’ thahatna leh Topa’ humna tuam tawh, amaute khempeuh gimna lian om loin inn panin kikhiahsak thei hi.

GSAM 374Tahsadamna Innmun Thak

GSAM 374.2Inn masate dinna munah inn dang, a masate sangin lianzaw leh a khauh zaw, kisah hi. Tu-in a om innpi lungphum pen May 12, 1902-in kipia a, inn pen May 31, 1903-in kipia hi. Innmun puitute in inn thak thu hici-in a gen uh hi: “Sumngo, suang, suangpi leh cement tawh a kibawl thei zahin khauh leh a tawntung dingin kibawl hi.”

GSAM 374.3“Innmun a van khempeuh pen a thu buppi-ah tuhun a thakpen, a kicingpen, a siangpen, a nuampen leh a khauhpen ahi hi; tu-in a kicing zo Battle Creek Tahsadamna Innmun in damloute adingin huhna leh nuamna a piak pen a sang zaw koi mah omlo ding hi.”

GSAM 374.4“Innmun puitute’ deihna pen, damlou damna ding dan thuman tahsadamna in a sangsa dan leh van thakte khempeuh mun khat-ah leh hun hoih nuai-ah a khawlhkhawm ding, tua danpiante pen lungsim thuman leh theihna tawh zang ding ahi hi.”

GSAM 374Tahsadamna Innmun Tampi Kisah Ding

GSAM 374.5Tua mihingte tungah kipia khuavak pen Topa in innmun lianpi tawmno bek nei sangin, a lian lua lo leh a neu lua lo tahsadamna innmun tampi leitung mun tuamtuamah nei nuom hi, ci ahi hi. Kum sawm tawpna sungah leitung mun tuamtuam ah tahsadamna innmun neu te kihong pat hi, ci-in i kipaksah hi. 1904 Hattuom Khawmpi Lienpi Kum Laibu sungah innmun neu te sawmnga sangin tamzaw min kigelh hi.

GSAM 375Tahsadamna Innmunte Gualzatna

GSAM 375.1Tua innmunte phutna thu a suahna kipvui kigen leh nuam ding mah hi; ahi zongin i laibu mun tawm ziehin, gam ciat-ah a om innmun za bek i gualzaw hi. United States ah 35; Great Britain ah 3; Germany ah 1; Switzerland ah 1; Denmark ah 1; Norway ah 1; Sweden ah 1; South Africa ah 1; Australia ah 2; New Zealand ah 1; Island of Samoa ah 1; Old Mexico ah 1; India ah 1; Japan ah 1.

GSAM 375Damna Puanmunte Gualzatna

GSAM 375.2Tahsadamna innmunte bek hilo in damna puanmun sawmnih leh nih om a, tua lakah sawm leh sagih United States ah om hi; khat Jaffa ah, khat Jerusalem, Palestine ah; khat Guadalajara, Old Mexico ah; khat Kimberley, South Africa ah; leh khat Rockhampton, Australia ah om hi. Tua zongbek hilo in, mihingte in siangthou tahsadamna an a lei theihna leh a hing dan dik thu a kisin theihna adingin sa neilo an nekna inn sawmnih leh guk om hi.

GSAM 375.3Tahsadamna kisiemphatna danpiante khantouna thu tua gualzatna te in, 1866-in Pasian in genkholhsa bangin tua nasep tungtawnin “nasep lianpi a bawl thei” lam hong lak hi; 1863-in genkholhsa bangin, “tahsadamna kisiemphatna danpiante” in Topa hong pai ciangin a hingin van-ah kilaktou ding mihingte a puahphatna-ah “tan khat a nei thei” lam zong hong lak hi. Tua ahih manin, tahsadamna innmunte za vei in kipung henla, amaute adingin kipia leh kibawlsa nasep tangtun pah hen.

Notes

  1. 3 John 2. ↩

Note

Back