Bung 17 — Hasatnate Kaala Thutah Khantouna
GSAM 265.1“Belampu in abelam kithethangte lah a a um ni a, abelamhon asuidoh bangin, Ken zong ka belamte ka suidoh dinga, khonim leh miel ni a akithethangna mun zousie ua pat amauh ka hundoh ding hi.”1
GSAM 265.2Tam hun (1847) tan a Vansawlsieng thumna thupuoh pomte khu leitung sum leh pai lam ah zawng ahi ua, tuaziehin Thupuoh puonzahna dingin sum lam ah tawmnou bou apanthawh thei uhi. Upa White leh azi leh Upa Bates in kithethang unaute lah a, amaute ngei in nasep apoimawhdan amu ua, tualeh mite thutah theina a pui ding a panpina in amauh khut a pieh ding sim ding laite bawl apoimawhdan zong amu uhi. Upa Bates in mun tuomtuom a a kuon laiin, Khawlni thu a agenna ah tua thu tungtang a laibu neu agelh in a panpi mama hi; tua laibu neu lai thawnna tungtawn a puonzah in zong a panpi hi. Aman thohzouhtah leh lungkie louin a sem hi.
GSAM 265Thutah a Ding a Unaunu Khanglai Khat Kipiehkhietna
GSAM 265.3Khatvei chu, khualzin man pieh ding sum aneilou ziehin Massachusetts apat New Hampshire ah keng a pei dingin akisa hi. Tuahun takin unaunu khanglai khat apat lai adong hi; amanu in nasep panpina ding bang ahiei aneina dingin nipikaal khat ah $1 law a innsung nasep sep ding ana kipeta hi. Nipikaal khat a sep zouin, Upa Bates in sum angai hi chi ngaituona in alungsim a khoi sengseng a, alaw petu kungah ava pei a, ama kungah $5 ana sawlpah theina dingin alaw ding masang a angenta hi. Tam sum in mipi khualzin totna tung a New Hampshire zotna man apie ta hi. Mun chin ah kikhopna hoi anei a, hagau tampiten thutah apomta uhi.
GSAM 266Inn Van Kikawm Toh Innkuon Bawlna
GSAM 266.1Tam Thupuoh a nasep pattute lungsim sawl a kipiehkhietna hagau etsah dingin, 1847-48 khosih hun a adinmun uh tungtang Pi White thugen apat anuoi a thu i la hi. Tuahun lai un Topsham, Maine a S. Howland inn lienpi sunga pindante ah ateng ua, inn van kikawmte toh a innkuon hinkhuo uh apat uhi:—
GSAM 266.2“Koute ka zawng ua, hasatna ka thuoh uhi. Ka pasal in meikhut leeng lampi bawlna a suong puoh nasep a sem a, tuanasep in akhutzung vun a hawt zou a, mun tampi ah sisan ahing pawt hi. Midangte kingah lou a, kou leh kou kivah ding leh midangte panpina ding zong nei dingin ka khensat uhi. Hinanleh ka khantou tuom sih uhi. Ka pasal in nasa mama in a sem a, hinanleh anasep man dinga amu ding a khawm a dong thei sih hi.
GSAM 266Upa White in Meising A Phah
GSAM 266.3“Ka pasal in meikhut leeng lampi nasep a nusia a, a heicha tawi in meising phah dingin gammang ah apei hi. Apang a na den kawm in, ni khat ah dolah sen 50 vel mu dingin zingmawng apat khomiel tan in a sem hi. Na sengseng ziehin zan ah aimu thei sih hi. Sawtlouin gamke tuomtuom a unaute apat, ahing ve ding ua chielna laite ka dong uhi; hinanleh gamke polam a hing puidoh ding sum ka neilou zieh un, ka mai uah lampi kihong nailou ahi, chiin ka dawng uhi.
GSAM 266.4“Connecticut a Unaupa Chamberlain apat, tua gamke a khawmpi ah ka tel ding ua hing ngenna lai ka dong uhi. Sum ka mu thei uleh pei dingin ka khensat uhi. Ka pasal in anasemna a alaw thu a sut a, dolah 10 a mu ding a um hi chi athei hi. Tuami a kim in poimawh mama puonsil ka lei a, tuazouin ka pasal puon ah tunglam pen ka thep hi; a thepnate nangawn zong ka thep behbeh a, a puon ah baan a puon bulpi pen heipen ahiei chi thei ding a hahsa hi. Dorchester, Mass. ah hing puoh dingin dolah 5 ka nei nalaite uh ahi. Ka thilbawm sung uah leitung a ka nei zousie dehtah a um hi. Hinanleh lungsim hamuonna leh sientheina sieng ka nei ua, tuate khu leitung a nuomsahnate sangin ka ngaisang zaw uhi.
GSAM 267.1“Unaupa Nichols inn ah ka lut ua, ka kuon masang un Unaunu Nichols in ka pasal dolah 5 a pie a, tuami in Middletown, Conn. zotna ka khualzin man uh apie hi. Tua khopi ah khual ka hi ua, tua gamke a unaute khat khawm ka mu ngaisih uhi. Dolah sen 50 bou ka nei nalaite uh ahi. Ka pasal in tuami sakol leeng hawmtotna man a zah a ngam sih a, tuaziehin thilbawm pen singpek vum tungah akoi a, ginna kibang nei mi khat sui dingin kengin ka pei uhi. Sawtlouin Unaupa Chamberlain ka mu ua, aman a inn ah ahing pui hi.”
GSAM 267Rocky Hill, Conn. a Khawmpi
GSAM 267.2Tam khawmpi khu Rocky Hill ah kinei a, kikhopna mun pen Unaupa Belden inn a pindan lien, bawl zawhlou khat ahi. Upa White in S. Howland kunga a gelh lai apat anuoi a thu in, kikhopna tungtang a theinuom huoi thu kimkhat ahing hil hi:—
GSAM 267.3“Ha 4 ni 20 [1848] in Unaupa Belden in koute leh tua khopi a unaute kithethang a umte hing la dingin, Middletown ah a leeng a sawl hi. Sun nunglam nai 4 velin a tenna [Rocky Hill] ah ka tung ua, tomnou sungin Unaute Bates leh Gurney ahing tung uhi. Tua nitah in mi 15 velin kikhopna ka nei uhi. Khawlni masang ni zing in unaute ahing pei belap zel ua, mi 50 vel ka hita uhi. Tamte lah a kimkhat thutah a um bukim nailou ahi uhi. Tua ni a ka kikhopna uh theinuom huoi mama hi. Unaupa Bates in thupiehte chiengtah in a hil a, tuate poimawhdan pen Theipina hathtahte in lungsim a tun hi. Thu in thutah a um sate asudet a, kikhensat bukim nailoute aphong hi.”2
GSAM 267Oswego Gamkai, N.Y. a Chielna
GSAM 267.4Upa Bates laibu neu pen Khrist hing pei kia ding ngahtute lah a aki puonzah ga in, gamke dang a mite in Khawlni atan kipanta uhi. Port Gibson, N.Y. a Hiram Edson in Upa White leh Pi White leh midangte kungah lai agelh a, 1848 kum, ha 8 a Oswego Gamkai, Volney a Khawlni tantute khawmpi a tel dingin achiel hi. Unaute a tangpi in zawng ahi ua, khualzin sum bei panpina dingin tampi a bawl ding uh kachiem theisih, achi hi. Upa White in hampa lou a nasep asep ga in $40 ana muta hi. Tuami a kimkhat in poimawh mama puonsilte a lei ua, a umsunte in Volney a apeina leh akinuale kiana uh man apie hi.
GSAM 268.1New York nitumna lam a tam khawmpi khu Pu Arnold sakol leeng koina inn ah kinei hi. Mi 35 vel a tel ua, tamte khu tua gamke mun a kaikhawm thei teng ahi uhi; hinanleh amaute lah ah mi ni nangawn ngaidan kibang anei det sih uhi. Michin in ama ngaidan a panpi gige a, tuate Laisiengthou dungzui ahi achi chiet uhi. A unpi un a ngaidante uh puonzah leh thugenna a gen ding a lunggul uhi. Upa White leh azi khu amauh thu ngai ding a tamzah gamla a hing pei hilou a, thutah hil ding a hing pei ahi uh, chiin amaute kunga kihil hi. Pu Arnold in Kihilna 20 a kum 1,000 pen peisa ahi a, Kihilna a mi 144,000 kigen pen Khrist a thawkiana hun a kithoukhiete ahi, chi a pom hi.
GSAM 268Pu Arnold in Biehna Thupiehte A Niel
GSAM 268.2Tam pawl masang ah i Mangpa shi ding a chiemtenate a um a, ama thuohgimna theina nei ding a akisa lai un, Pu Arnold ahing dingdoh a, amaute bawl ding pen agingta sih hi achi hi; Mangpa nitah ann khu Paisan kut kizomzelna ahi a, kum khat ah khatvei bou zat ding ahi, achi hi.
GSAM 268.3Tam ngaidan kibatlouna lamdangte in Pi White tungah puohgih lienpi a tungsah hi. Pu Arnold akhiel hi chi amanu in athei chien a, Pasian zahpina suhsiet a um bangin akilan ziehin, dahna nasatah in alungsim a delh hi. Kimkhat in ashi ta ding hi chiin alau uhi; hinanleh Upate Bates, White, Chamberlain, Gurney leh Edson in amanu a dingin thu angensah ua, Mangpa in a suohte thungetna lainatna toh aza a, amanu ahing hatkia hi. Van vah in amanu a tuam a, sawtlouin leitung silte athei nawn sih hi. Tuabang a a um lai in, tua muna umte khelhna kimkhatte leh tua khelhnate toh kibanglou thutah zong amanu kunga etsah ahi. Laisiengthou dungzui ahi chia agenkhang uh ngaidan kibatloute khu Laisiengthou tungtang amaute ngaidan dungzui bou ahi a, akhelhnate uh nusia a, Vansawlsieng thumna thupuoh tungah kipumkhat ding apoimawh ahi chi etsah ahi. Kikhopna loupitah in atawp a, thutah in gal azou hi. Tam ngaidan lamdang kibanglou pomte in akhelhnate uh aphuong ua, Vansawlsieng thumna thupuoh a Tulai thutah tungah akipumkhat ua, Pasian in amaute nasahtah in aguolzawl hi.
GSAM 269Laisiengthou Lamdangtah a Zahna Mengmuna Khat
GSAM 269.1Tam kikhopna tungtang anuoi a thu khu, kikhopna neu a tel mi 35 lah a khat ahi Pu Alexander Ross in 1884 kum, ha 1 ni 4 in agen hi. Aman tambangin achi hi:—
GSAM 269.2“Unaunu White in Mengmuna amu lai in, akeng in ahing dingdoh a, innkuon Laisiengthou pen a khut vei tungah ala hi; tua laibu khu a lien dan pangai ahi. Tua laibu kihongsa sangtah a atawi lai in, tuami lam enlouin, a khut ziet in Laisiengthou chang khat apat chang dang ah a hei a, tua thu tungah akhutzung akoih a, tua thu pen agen zel hi. Aman akawhna thu mah agen ahiei chi thei dingin, chang tampi ka et hi. Keima ahiei, ahisihleh ka lah ua mi khat in ahiei, a unpi in ka en uhi. A hun chin in akawhna chang mah agen hi; tuamai hilouin, amitte tunglam leh Laisiengthou umna toh kidou lam a en kawm in tuabang abawl hi. Tua Laisiengthou thute agen in, 1848 kum, ha 8 a Volney a kikhawm Khawlni tantute thuhilna khielte asuhsiet a, koute thutah tung a hing kipumkhatsah ahi.”
GSAM 269.3A tahtah in, tuabang dinmun a, lamdang mama a Laisiengthou apat kiladoh thu chiengte in akisudih thuhilna khielte nusia utlou mi khu, gingtasah ding a hahsa mama ahi ding hi. Oswego Gamkai a tam Khawlni tantute pawl in, tuabanga akhelhnate uh kisudih a, thutah tung a akipumkhat zou un, midangte kunga vah puonzah dingin tua kikhopna apat apawt uhi. Agate in Pasian nasep ahidan theipina aneita ngeingei hi. Satan in azah thei lam chin a khenzahsah ding, subuoi ding leh thezahsah dingin akisa gige hi. “Pasian khu buoina hing kipatna ahi sih a, hamuonna hing kipatna ahi, misiengthoute hattuom zousie a ahi bangin.”3
GSAM 270Lamdangtah a Suhdamna Thu Kimkhatte
GSAM 270.1A tunga gen khawmpi zouin, Madison Gamkai, Port Gibson, Port Byron leh New York Khopi ah kikhopnate kinei hi. Tuate zouin Connecticut ah mi zousie kikhopna a um hi. Tam munte a kimkhat ah Mangpa khu a suohte kungah a nai mama a, a miten Jakob Laithawn a kigelh dan azui ua, lungsim zousie a thu angen un, Damdawi Siem Thupi pen suhdamna silbawltheina in achinate a tuam hi.4 Damdawi siemten kinepna um nawnlou chia agen mite nangawn zong a natnate ua pat adamta uhi. 1845 apat hun tuomtuom ah tambang silte aum zel hi.
GSAM 270Nasep Pattute in Hasatna A Thuohzou Uhi
GSAM 270.2Upa White in 1880 kum, ha 2 ni 5 a Review and Herald ah, tua nasep pattil nite thu genin, tambangin achi hi:—
GSAM 270.3“Ka nasep pattil hun un ann neh ding kilawm ka neilou zieh un gilkiel ka thuoh ua, puon sil ding kilawm ka neilou zieh un khosih ka thuoh uhi. Pasian nasep a dingin sum khawl dingin, hinna a poimawh silte nangawn kou leh kou ka pengam sih uhi. Tuahun mahin, laigelh, lai sudih leh bawltup, khualzin leh gamke khat apat gamke dang a thugenna a bawl poimawh banga kilang nasep tampi zoh dingin, kouma tha leh zung zauhuoi khop in ka zaseng uhi.”
GSAM 270.41848 kum khu Khrist hing pei niveina tangthu a mai hilouin, gam vaihawmna lam ah zong theina dinga kilawm kum ahi. Vansawlsieng thumna thupuoh a thutahte chiengtah in kigentuom ta a, nasep khantouna dingin lam tuomtuom ah lampi ahing kihong zel hi. Tam hun lai in, mihing hindan leh gam vaihawmna leitung a sil piangte in genlawhna ziltute lungsim atha a phong ding dan ahing nei hi. Leitung Lui a gamte lah a buoina lien a um mai ban ah, Hydesville, Wayne Gamkai, N.Y. ah tulai mishite hagau toh kihou thei china ginna a sil kilatnate ahing kipan hi. Laisiengthou ziltuten tamte khu “Mangpa ni a gal kidouna ding a leitung namte kaikhawm ding dawi hagaute” ahi ngeingei ding hi, achi uhi.
GSAM 2711848 Kuma Namte Buoina
GSAM 271.11848 kum, ha 2 ni 21 in, France a Louis Phillippe kimvel a leeng inn a nasem miliente akikhawm lai un, aman “Tuzan banga ka leenggam leengtoupha tunga dettah a ka tou bangin ka det ngai nai sih hi,” achi hi. A zing nitah khomiel hun in, puon ah tom khat sil a, sakol leeng hawmtotna hawlpa banga kiliemsah in, ama hinna bitna mun sui dingin Paris khopi kulbang polam ah ataimang hi. Tam kikhelna lien leh thakhat a um ahing kipatna khu, Papa in thuneina thagum a lahna panpina ding a aman sil abawl kimkhat in, agam mite leh a galkapte alungnasah zieh ahi, akichi hi. Tua ni in Paris khopi ah France galkapte kietna thupitah khat ana zou a, agalvan uh akikoikhawm zouin leeng inn ah ana kinuale hi. Tuahun in pasal naupang khat galmeipi khat tungah thakhat in adiantou a, rong thum nei puonlap a khawh a, “PAPA THUNEINA SUHMANG UN! PAPA THUNEINA SUHMANG UN!!” chiin akikou hi. Galkapten tua kikouna azui ua, galkap gualte tung leh nuoi ah rangtah in athang a, a thang zel kawm in ahing hat semsem a, atawp in “LEENGPA THUNEINA ZONG SUHMANG UN!” china kikouna zong akizomta hi. Nai tawmnou sungin Paris khopi pumpi khu buoina nasahtah mun ahing hita hi. Galkapte in meithal tawi in, mipi buoite toh leengpa inn lam ah atai lut uhi. Leengpa in tua buoina thu atheih tahin, kiliemsah in a tai khiet pah hi.
GSAM 271Kibuoinate a tel Gamte
GSAM 271.2France gam a kibuoi leh lungmuonlouna khu gam dangte ah kin mama in akithezah hi. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany leh Rome ah zong tua mipi helna lungsim mah alut hi. Ha thum sungin Europe gam zousie akibuoi siengta a, leenggam lienpi leh leenggam sawmthum sang tamzawte buoina nasapen sungah aum uhi. Lamlienlai ah leengthutphahte meiin ahal ua, leengte leh leeng lienpite ahinna uh mansuah ding alau zieh un atai ua, abuh uhi. Gam vaihawmtute'n leitung gam vaihawmnate zousie a helna lienpi hing um ding ahi chi'n agenlawh uhi.
GSAM 272.1Vansawlsieng thumna thupuoh za nailou Khrist hing pei kia ding ngahtu thugentute tampin tam buoinate amu ua, gamte'n “Pasian bangkimbawlthei ni thupi a kidouna” a dingin akikhawm uh ahi ngei ding chi'n angaisut uhi.5
GSAM 272Chiemtehna Thupuoh Kimu Doh
GSAM 272.2Tua hun laitah in Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute'n thupieh lina a Khawlni khu Pasian hing chiemtena, ahisihleh atheihna chiemte ahi chi Laisiengthou akipat in azil uhi. Kihilna 7:1-4 a chiemtehna Thupuoh tangkou ding hun atun taha ahi chi zong azil ua, tam Thupuoh mipite kungah puoh ding lampi leh bawldante angaituo uhi. Ni sagina tantute'n tam nasep a ding akisasah lai un, ni masapen tan a Khrist hing pei kia ding ngahtute'n, “Na chiemtehna Thupuoh uh puoh dingin na khawtlua ta uhi; aziehpen ni thupi a kidouna leh Mangpa hing pei tahna khu eite tungah hing tung kuon taha ahi,” achi uhi.
GSAM 272Buoinate Thakhat a Kidaimang
GSAM 272.3Ha thum vel nua in gamte lah a helna khu akidai ta hi. Hinanleh alungphat louna thute uh kisuhtai pieh zieh ahi sih a, chanchinbu gieltute ngei nangawn in zong ahilchien theilou danin akidai ta hi. Tam buoina thu ah Horace Greeley in New York Tribune chanchinbu ah hichiin agen hi: “Gamte lah a buoina tambang a thakhat a bangin apansah ahiei chi ka vek un lamdang ka sa mama uhi; hinanleh bangin akhawlsah ahiei chi khu tuasangin zong lamdang ka sa zaw nalai uhi.”
GSAM 272Leitung Lui Umdan Thu a Thusiempawl Tungnung a Senator Choate Thugen
GSAM 272.41851 kum i hing tun chiengin, thusiempawl tungnung a Senator Choate in Amerika Gamke Kipumkhatte thusiem khawmpi masang a thu agen lai in, Leitung Lui a umdan gentel a hichiin agen i mu hi:
GSAM 272.4“Tua umdan leh a kilatna, liim leh meipi leh miel in akhu bang a um khu bang chiah ahi hiam chi na theisiem chiet uhi; bangmah atangdet lou dan zong na thei uhi. Leengte thuneina tuomte, mihingte tanvou leh kum tul khat sung a kisuongkhawm lungnatnate'n kidouna a dingin namsau botdoh ding bangin ka ngai hi. Tua gal ah sisan khu Kihilna a Mengmuna a bangin, ‘sakol kamkhaih tang dongin’ aluong dinga, mihing nam pumpi khat amangthai ding hi. Hun dah lienpi in dah dang khat hun atun ahinsah dinga; mihing kipawlkhawmna ngei nangawn khu silsiem pianzia leh silsiem pianzia Pasian a ahi mah ahisih chi theina dingin mei leh siaval a ze-etna athuoh ding hi.”
GSAM 2731848 kum, ha 11 ni 18 a “Theipina”
GSAM 273.11848 kum a gamte lah a buoina in Mangpa hing peina apuilut ding ahi chite'n lungkiehna nasatah atuoh lai un, “Pasian hing chiemtena” mipite kungah puoh ding hun tu a hing tungta ahi chitu Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute bangchi aum uhiam? Tua dawnna dingin 1849 kum, ha 1 in Upa Joseph Bates in asuohsah laibu neu khat akipat thu ilakhie ding hi. 1848 kum, ha 11 ni 18 a sil um khat thu agenna ah hichiin agen hi:—
GSAM 273.2“Unaupa leh Unaunu tawmcha khat Massachusetts a Boston gei, Dorchester khuo a kikhopna khat ah akikhawm uhi. Kikhopna akipat masangin eite pawlkhat in chiemtehna Thupuoh sung a thu pawlkhat i enchiet uhi; ‘peitou’ chih thumal leh a dangte khiethiemna adih mah chih tungah ngaisutna kibanglou aum hi. Tua masang tomnou khawng a Topsham [Maine] khawmpi ah Thupuoh namkhietna thu i thungetpi khawmta a, hinanleh namkhiet ding lampi achieng ching nailou ziehin, a vekin Pasian kungah nga dingin lungrualtahin i khensat uhi. Vah leh thuhilna a ding lungsim taktak a hun khat sung i thum zouin, Pasian in Unaunu White kungah anuoi a thute Mengmuna in apie hi.”
GSAM 273.2Mengmuna a aum lai in agen thute bangbang a ilakhie hi:—
GSAM 274Mengmuna Sung a Kigen Thute
GSAM 274.1“Vah khu koiah ahing pawtdoh a? Vah hing pawtdohna mun khu Na vansawlsieng in hing hil hen. Nangin vah khat zou khat Na pieh lai in tawmcha akipat ahing kipan hi. Theipina leh thupiehte kizopkhawm ahi ua, kikhenthei ahi sih uhi; masapen a hing tung khu Pasian thupieh sawmte ahi. A dan khu thahatna toh hing kilang a, sehgaw mahmah munte ah kisahphatna ahing kipat lai in Aman alungdam mama hi. A thu suina ziehin hatlouna akipat ahing hata hi. Tua tung a ze-etna hun khu atom cha nalai hi. Chiemtena khu ahi! Ahing peitou hi! Ni suohna akipat panin ahing tungtou hi. Ni bangin, pattil in avot a, ahing lum semsem a, a vahte ahintan hi. Tua thutah ahing kilat lai in asung a vah tawmcha ahi a, hinanleh ahing pung semsem hi. Aw, tam vahte thahat dan! A thahatna ahing khang hi. Tua thutah tungah gikna thupipen leh vah tam pen aum hi, aziehpen Laisiengthou kisam nawnlou hun nangawn in zong kumtuongin aum hi. Tua nisuohna lamah ahing pawtdoh hi; vah neu cha toh ahing kipan a, hinanleh a vahte'n adamsah hi. Aw, tua thutah bangchi thahat ahiei! Gam hoi sungah alut zou un a thupipen ahi; hinanleh shitheilou a asiem uh masangsie ahing pung semsem ding hi. Ni suohna akipat ahing kipan a, ni banga alam azom zel a, hinanleh a tum ngailou hi.
GSAM 274.2“Vansawlsiengte'n hui lite atutang uhi. Thuneinaten nasep ding atukham khu Pasian ahi. Misiengthoute zousie chiemte a um nailou ziehin vansawlsiengte'n aha nailou uhi. Michael adingdoh chiengin tam buoina leitung pumpi ah aum ding hi. Ngai un, alang dingin akisa chiet ta uhi. Misiengthoute chiemte a um nailou ziehin kham in aum hi. Ahi, na mu leh na za thute namkhe in, tuachi'n Pasian phattuomna na tungah aum ding hi. En un! Tua hing peitou khu ahat a, avah semsem hi.”6
GSAM 274.3Tam Mengmuna akipat hing har zouin Pi White in a pasal kungah,
GSAM 274.3“Na dingin Thupuoh ka nei hi. Chanchinbu neu khat namkhie ding na kipan dinga, mipite kungah na sawlkhie ding hi. Pattil in neu hen; hinanleh mite'n asim chieng un, namkhietna ding sum na kungah ahing sawl ding ua, a kipat patin alawching ding hi. Tam kipatna neu akipat khu leitung pumpi kimvel a pei vah luongte bang a hing hi dingin hing etsah ka hi hi,” achi hi.
GSAM 275Mihing Etna a Ginlah Huoi
GSAM 275.1Khawlni thutah hing kipatna leh akithezahna thu ah tam genlawhnate khu 1848 kum in kigen ahi. Tua hun a umdan mihing etna akipat enleng, mihing pilna in, “Tua genlawhna atangtung ngai sih ding,” achi ding hi. Genlawhna aum zou sawtlou in mi khat in i naseptu khat kungah, “Na sawmte uh bawl zou dingin kum 144,000 na ngai ding uhi,” achi hi. “Bang ahia!” achi ding uhi. “Thugentu thum—Upa White leh a zi, leh Upa Bates—sum bei chiet, a zuitute uh za khat sang tawmzaw, amaute zong sum neilou chiet, Khawlni thu a laimai sawmgiat a nei laibu neu za tawmcha a puohkhiet uh toh leitung pumpi kungah vahilna Thupuoh pe ding ahi uh maw! Thu suoh ngailou kilawm sa ahi uhi!” Tua banga ngaisute'n, “Hi theilou!” achi lai un, Thupuoh ginna leh lawchinna um ngei ding chih Theipina in, “Israel Pasian minin abawl zou ding hi! A thahatna muongin abawl ngei ding hi!” achi hi.
GSAM 275Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtu Chanchinbu Masapen Namkhiet Dan
GSAM 275.2Laibu namkhietna nasep thu a Theipina akipieh hun akipat in, ni sagina tantute'n “chanchinbu neu” namkhietna ding lampi Mangpa'n ahon piehna dingin thungetna tampi abawl uhi. Akisam pen khu a khatveina suoh ding namkhietna ding sum ahi. 1849 kum, ha 6 in Upa White in ekar khat a sent sawmsagi leh nga thaman a, timothi lou ekar sawmli khut a man lou atna chemkawi a at ding hun hoitah anei hi; tuachiin chanchinbu neu a khatveina suoh ding namkhie thei ahing hita hi. Tam munah tua chanchinbu neu laimai masapen a lim bangbang suhlat khu kituohlou ahi sih ding hi. Simtu in laigiel kithenkhen masapen ah Upa White thute, “Tu tandongin nasep pan ding lampi kihong nailou ahi,” achih amu ding hi. Tualeh “lampi hong” khu ama kipiehkhietna ahi chi zong na mu thei hi.
GSAM 276Chanchinbu Masate Thu a Pi White Genna
GSAM 276.1Laibu namkhietna nasep akipatna thu ah Pi White in hichiin agen hi:—
GSAM 276.2“Ka pasalin Connecticut a Rocky Hill akipat mel giat a gamla Middletown ah chanchinbu neu khat namkhie dingin akipan a, tua hunin a keng asiet nahlai in zong tua lam khu atawlin a pei leh a hing kileh kia zing hi. Namkhietna inn akipat a khatveina suoh khu ahing puoh tahin, ka vek un akimah ka bohkhup ua, lungsim kiensah leh mittui tamtah toh, a suohpa nasep hatlou tungah A phattuomna um dingin Mangpa ka ngen uhi. Tuachi'n sim dingin a ngai mi zousiete min leh tenna laibute tungah agiel a, puon sah ip khat a sain dahtoh sawlna inn ah apuohta hi. A suoh zousie Middletown akipat Rocky Hill ah kipi a, dahtoh sawl ding a bawlkhol masang un Mangpa masangah azaphah ua, aw umlou thupuotute tungah A phattuomna aum theina dingin, mittui toh hel a thungetna nasatah Pasian kungah abawl zing uhi. Sawtlouin chanchinbu namkhietna ding sum toh laikhahte ahing tung a, mi tampin thutah apom thu khantan hoi zong ahing tungta hi.”7
GSAM 276Chanchinbu Panpina Ding Genlawhna Tangtung
GSAM 276.3Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute'n asuohsah chanchinbu masapen laimai masapen tam i suhlatna ah, theihnuomna giap sang a thuhzaw lungsim i nei hi. Tulai Thutah laibu buo pumpi khu a suoh sawm leh khat, a suoh khat a laimai giat leh laimai khat a laigiel kithenkhen ni a kibawl ahi. Laimai a thu kisimna mun khu avai a insh li leh giat suo nga, a sau a insh giat ahi. A suoh 1 leh 4 khu ha 7, ha 8 leh ha 9 in Connecticut a Middletown ah namkhiet ahi. A suoh 5 akipat 9 dong New York a Oswego ah namkhiet ahi a, a nite uh khu 1849 kum ha 12, leh 1850 kum ha 3, ha 4 leh ha 5 ahi uhi. A suoh 11 khu 1850 kum ha 11 chi a kigiel a, Maine a Paris ah namkhiet ahi. A suoh 6 ah Upa White in, “A suoh masa lite i namkhiet lai in chanchinbute man pieh ding sang tamzaw sum ahing tung hi. I vakah kikhopnate a i peina sum i piehna a zang ahi,” achi hi. 1849 kum sungin tam chanchinbute thuzahna leh Upa Bates in a nasep pattilte ziehin, Vermont, Michigan leh gamke dangte ah mi tampin Thupuoh apom uhi.
GSAM 278.11848 kum a nasep beiseina ding tawm dan toh tekah dingin, 1905 kum a sil umtah pawlkhat i ngaituo ding hi. Tuachiin tam nasep a tawpna umdan thu ah hoizaw a thukhen thei i hi ding hi: Thupuoh kipatna kieng khelh doumite adih uh hiam, ahisihleh a suohnu tungtawn a “chiemtehna” nasep thahatna “pung semsem” ding thu gen van Pasian adih hiam chih thu ahi.
GSAM 278Laibu Namkhietna Nasep Khantouna
GSAM 278.2Tam thutah khu tuin leitung a ham thupite sawmli velin tangkou leh namkhietin aum hi. Thugentu thum a umna sangin, khut ngap a namdet thugentute leh thugentu nasep phalna nei mite simkhawm in 600 sang tamzaw aumta uhi. Tua banah, damdawi siemte, Laisiengthou thuhiltute, siensahte leh damdawi a khantan hoi naseptute za tampi zong aum uhi. Hattuom laibute khu chanchinbu chit tuomtuom sawmnga sang tamzaw a kilang a, Europe, Asia, Africa, Amerika sahlam leh simlam, Pacific tuipi tuikulhte leh Australia a um Laibu namkhietna inn sawmni kiemkhat ah namkhiet ahi uhi. Tam Laibu namkhietna innte ah laibu, laibu neu leh laiphe chit tuomtuom 1,100 sang tamzaw namkhiet ahi. Khat chiet leh kum khat sung chanchinbute lakhawm dingin $340 vel a ngai ding hi. Zuitu za khat giap sangin, tam thutah a kipah mi 100,000 bek hi ding aumta uhi. Dihtahin tam Thupuoh khu ni bangin “hing peitou” ahi a, 1848 kum a Theipina ham banga, “Aw, tam vahte thahat dan!” i chi thei hi.
GSAM 278Gamte Umdan
GSAM 278.3Thupuoh hichi a ahing khantou lai in gamte umdan bangchi ahi hiam? Tua hun akipat, Europe ah sawtlou a hing um ding gal lienpi thu vantang chanchinbute ah i sim zing hi. Tam lamah kinielna aum a, tua lamah gal ahing suoh nahlai in zong, a vek a “huihual” khu tutang aum hi,—“Pasian suohte chiemte a aum masangsie,” “hui lite” a vek a alang ding phal ahi sih hi. Kinielna leh gal suohsah thei thute aum ua, hinanleh tutang a aum zieh ua hing pawtdoh lou ahi chi khu mi zousie adingin achieng hi.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher in ashi masang sawtlou in, Europe a galkap tamzet koi den khu, “hinna sisan aluo ding lau ziehin aluo masang a lahkhiet” chiin ako hi. Gamte'n lungnatna leh mudahna nei a, khat leh khat aki lau dan uh khu, mi pawl khat in khat leh khat awm lamah namsau tomte a kawh chiet ua, kisun kia ding alau zieh ua kuamahin a sun ngam lou uh zieha “kikhel theilou a umkhawmna” toh atekah hi. Hinanleh aman, “Amaute lah a khat in sawtlouin sun ding hun hoitah amu dinga, tuachi'n a vek ua kisatna lienpi ahing um ding hi,” achi hi.
GSAM 279Gal Vanlamte Kitekahna
GSAM 279.21848 kum akipat gal vanlam bawlte toh tekah leh tua hun a ahoipen vanlamte nangawn tuin naupang kichehna van giap a sim ding ahi ta hi. Amerika a “Lungmuonna Pawl” in Lungmuonna Nipini,—1895 kum ha 12 ni 15,—a lungmuonna a ding kikhopna bawl ding a akouna ah, “Tuin mihing khantouna ah masawnna chiengtah aum lai in, a lang khatah gamte lah a gal kisasahna khu hun beisate sangin a lienzaw mama hi,” achi hi.
GSAM 279Gal Kisasahna Thu a Galkap Mangpa Miles Thugen
GSAM 279.3Galkap mangpa Nelson A. Miles in 1904 kum ha 1 ni 12 a Washington, D.C. a mipi kikhawmna a athugenna ah hichiin agen hi:—
GSAM 279.4“Tam pilna vah, khantouna, theihna leh nun nemna aum hunah gal puohgih leh lauhuoinate akhiemsuh ta ahi chi gingta dingin i kipah ding hi. Hinanleh lamdang kilawm ahinahlai in zong, tuhun banga gal kisasahna a sum leh pai tambang a sebei hun leitung tangthu ah aum ngei sih hi. Tualeh gal sinchiet, siem leh thu nunzui mi 1,000,000 tamveipi, suhsietna nasa pen gal vanlamte a kisah, lungmuongtah a nasepna lampite akipat tuhun banga lahkhiet hun aum ngei sih hi.”
GSAM 280.1Hinanleh chiemtehna nasep azom zel lai in gal huihual hing tung ding khu akhawt nalai hi.