Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
05 / 31

Bung 2 — Hundamna Guotna Hilchienna

John Norton Loughborough

GSAM 38.1“Lametna a tangtun lou a a sawt chieng in lungtang anasah hi; hizongleh deihna ahing tangtun chieng in hinna singkung ahi hi.”1 “Zepaite Mangpa in tambangin agen hi: Hun tawmkhat nuai in khatvei dang vante leh lei leh tuipi leh gamgawte ka hing ling ding hi; tualeh nam zousie ka ling ding a, nam zousie Deihpenpa ahing pei ding hi; tualeh tam inn thupina in ka dimsah ding hi, Zepaite Mangpa in achi hi.”2

GSAM 38.2Adam khu Eden huon leh hinna singkung apat a delkhiet ahih hun apat in, numei Hahlesuon tungtang a Setan kunga thu kigente — “Aman na lutang asugawp ding hi” — in diabol a tawpna a zou ding, a khemna guotnate siat ding leh hinna singkung kunga tun kia ding lametna apie hi. Tuachi'n ama uh ngahtenpa, chiemsa Hahlesuon khu “nam zousie Deihpenpa” ahing hita hi.

GSAM 38.3Atunga Haggai thu kiladoh ah tam Deihpenpa hing peina khu Mangpa in van leh lei anih a lin ding hun toh kizop ahi chi akilang hi. Paul in Hebrute kunga lai agiel lai in tua linna khu mailam hun a um dingin agen a, “Khatvei dang lei giap hi louin van zong ka ling ding hi. Tualeh ‘Khatvei dang’ chi thu hin, a kiling theiloute khu a umden theina dingin, a kisiem silte bang a kiling thei silte khu paihkhiet ding ahi chi ahil hi. Tuazieh in kiling theilou gam i mu zieh un, zahtahna leh Pasian lau ginna toh ama lungkim dingin Pasian nasep i sep theina dingun hehpihna nei vai.”3 achi hi. Mailam a hing um ding linna khat tungtang a tam thu in, chiemsa Hahlesuon, “nam zousie Deihpenpa,” Khrist nuoi a Pasian gam a tawpna a phutna toh anaizaw a kizopna etsah bang ahi hi.

GSAM 39.1Tam hun nunungte ah Laisiengthou pumpi ama uh ma a hon a neite zousie in Khrist tungtawn a bawlphat kia ding khu chiengtahin amu thei uhi. Tanglai mite a dingin tuabang ahi sih hi. Mangpa thu ama uh kungah, “Thupieh tunga thupieh, thupieh tunga thupieh; laiguol tunga laiguol, laiguol tunga laiguol; tan ah tawmkhat, saw ah tawmkhat” in ahing tung hi.4 Tuachi'n ama uh kunga hundamna guotna phuondohna khu mi dihte lampi bangin, “vah suoh bang a, sun kim a atun masieh in a vahtou semsem” ahi hi.5 Tuazieh in a tanglai mite kunga tua guotna tawm tawm a hilkhiet ahih dan tomkimin zui et khu lunglut huoi mama ahi hi.

GSAM 39Achil in Sawt Ding Ahihdan Phuon Lou

GSAM 39.2Chiemsa Hahlesuon a ama uh lametna atangtunna tung dingin kum za tampi alau ding chi Mangpa in achil apat aphuon pah sih a, ama uh lametna asawtsah a alungtang uh anasah pah sih hi. A kigiel thute apat in, a suoh masapen nau khu tua Hahlesuon hiding a ngai ding leh sawt lou in lampi khat peuh a Eden bawlphat kia a, hinna singkung kungah alut thei kia ding uh a ngai dingin phal ahi chi i theisiem hi. Kain a suoh lai in Evi in, “Mangpa apat pasal khat ka neita hi” chi'n akikou hi.6 Hebru ham siem mi pawlkhat in tua thu khu a thuteng dungzui in a kim a kiletkhiet chieng in, “Pasal khat, Mangpa khu, ka neita hi” china ahi chi athei pi uhi. Tuakhu, Setan zou ding a Mangpa nasep thupi sem ding Hahlesuon khu tan ah aumta hi, china ahi hi. Abel a suoh lai in Evi in tuabang thu agen chi kigielna aum sih hi. A tapa masapen khu chiemna tangtunsah dingpa ahi chi angai thei a, tuabang a ngai zong a hitheilam ahi hi. Kain gamtatdan ahing khang a, a tawpna a a sanggampa that ding a puitu a nasep giloute amu lai in, Evi lametnate bangzah a kiasuh a, a mang sieng hial ding ahiei! Abel a kithat ma in, ama uh aiawh a mailam a bawl ding kithoina tungtang a vah leh theina tawmkhat amu khin ngei ding uh ahi; bangzieh hiam chileh, Abel in Pasian hilna dungzui in a belamnou kithoina dingin ahing puo hi. A sanggampa bang a kihil sa Kain in ahihleh leiga kithoina dingin ahing puo a, tuate khu hehna leh itsihna hagau toh kihal ahi nalai hi. Abel kithoina khu Kain a sangin pomhuoi zaw ahi, bangzieh hiam chileh “ginna in” abawl ahi hi; tuakhu Paul in, “Ashi khin zongin thu agen nalai hi” chi'n agiel hi.7

GSAM 40Seth Khu Hahlesuon Ahia?

GSAM 40.1Abel ashih nuai in Seth ahing suoh a, lametna ahing hing kia hi; Evi in, “Bangzieh hiam chileh Pasian in Kain in athat Abel tangin hahlesuon dang khat ka dingin ang guot peta hi” achi hi.8 Tua nuai in Seth khu Adam apat suon a sim ahi hi. (Siemchilbu 5:3 en in.) Tapa masapen tah Kain khu suon gui ah sim ahi sih hi. Evi in Seth khu chiemsa Hahlesuon hita hi chi angai himaithei mama hi. A kigiel thu ah Seth a suoh nuai in mite'n ama uh leh ama uh Mangpa min a kiminvuo pan uh ahi chi akilang hi. (Siemchilbu 4:26 a pang a kigiel thu en in.) Seth khu a tawpna a vaihawm dingpa, Mangpa, hi a, Setan in a longtang a neih thu khu lumlet dingpa ahi chi a ngai zieh un tuabang abawl uh himaithei hi.

GSAM 40Noah Tunga Lametna Kikoih

GSAM 40.2Adam hun apat Noah a suoh hun tan a thu umte tomkim a kigiel ah, mihing suon gui thu loungal dang tampi pieh ahi sih hi. Noah (“mi dihtah,” pang a kigiel thu) a suoh lai in lametna ahing pou kia a, mite'n, “Mangpa in ahamsiat lei zieh a i nasep leh i khut a i gimna tungtang ah tam pa mahin ei hehnem ding hi” achi uhi.9 Bangdan a, ahihkeileh bang lampi a hehnemna angah ding uh chi Pasian thu in agen sih hi; hizongleh leitung tunga hamsiatna khu lampi khat peuh in tawmdeu in suhsuh hiding hi chi lametna anei uhi. Noah hun a gitlou vai, mihingte'n leitung khu khelna leh namtatna in adimsah ding ua, mihing nam khu tui in leitung apat asawpsieng ding leh Noah leh a innkuon giap mangthaina apat a suoh ding uh vai; tualeh aman kum za leh sawmni sung leitung khu ahing tung ding mangthaina thu ahil vau ding vai zousie khu ama uh kung apat sel ahi hi.

GSAM 41Babel Lamna

GSAM 41.1Tuipi a liim zou in, Noah tungtawn in mite khu leitung luodim dingin hil ahi uhi; hizongleh ama uh ahing pung pan lai in Mangpa in ama uh tung a vaihawm ding a guotna khu anial uhi. Nimrod in Babel gam aphut hi (a nuai a Babylon kichi, leitung vaihawmna masapen).10 Tua nuai tawmkhat in mite'n ama uh min than ding leh a kithehzak louhna dingun Babel innsangpi alam pan uhi; tuakhu Noah tungtawn a Mangpa in ama uh ahil toh kilehbulh ahi hi. Mangpa in a tupnate atangtunsah ding lungduoitah a ngah sangin, ama uh khut a tuate abawl uhi; tuachi'n Pasian in ama uh ham azat akibuoisah a, tuabangin kithehzak ahi uhi.

GSAM 41Abraham Leitung Gouluot Ding

GSAM 41.2Thu kigiel tomkim khu Noah apat a suon sawmna tan a zui et chieng in Abraham a kikou thu i mu a, Mangpa in a kungah, “Na muh gam zousie nang leh na hahlesuon kungah kumtuong a dingin ka pie ding hi. Tualeh na hahlesuon leivui bangin ka bawl ding a, mi khat in leivui asim theileh na hahlesuon zong sim theih hiding hi. Thou inlen, tam gam a sau lam leh a zau lam ah vah in; bangzieh hiam chileh nang ka pie ding hi” achi hi.11 Abraham in gam aluoh ding chi tam chiemna aum nalah in, Mangpa in ashi ding chi asuhchieng hi. Paul in aman “a nuai a gou a aluoh ding mun khat” a peidingin apawtkhie hi chi agen hi.12 Tam chiemna atangtunna vai khu Pasian apat Mengmuna khat in Abraham kungah hilchieng ahi ngei ding hi, bangzieh hiam chileh aman “abulphuhna nei khuo, a guottu leh a lamtu Pasian ahih khuo khu a nga zing hi” chi kigiel ahi hi.13 Rom 4:13 ah tua chiemna khu “leitung gouluottu ahih ding” ahi chi kigiel hi; tulaia a umdan bangbang ah hi louin, sawtlou ahihkeileh sawt nuai, a hing kia zou chieng a ding ahi hi.

GSAM 42.1Mihing etdan in Abraham in chiemsa hahlesuon khu bangdan a ama suon tah hiding ahiei chi amu thei sih hi. Tuazieh in a inn enkaitu Eliezer khu hahlesuon a sim dingin angaisutna agen hi. Mangpa in, Tuabang ahi sih; “na gil sung tah apat hing pawt ding” pa khat hiding hi, achi hi. Tuachi'n Mangpa in a hahlesuon nasep tawpna khu atangtung pah ding ahi sih chi a kungah aphuon pan hi. Abraham kungah, “Na hahlesuonte khu ama uh gam hilou ah mikhual ahiding ua, tua mite nasep sem ding uhi; tualeh tua mite'n ama uh kum zali sung asugim ding uhi.... Tualeh nang na pate kungah lungmuongtahin na pei ding a, upa tah a na upat chieng in vui na hi ding hi” achi hi.14

GSAM 42.2Abraham zi in chiemna tangtun mansahna dingin pil lou guotna khat agen hi; hizongleh Abraham leh dan dungzui a a zi Sarah uh tapa tah Isaak a suoh zou in, Mangpa in Ishmael leh a nu Hagar tungtang ah, “Tam salsuoh numei leh a tapa delkhie in” achi hi.

GSAM 42.3Isaak khu kithoina maitam tunga lat a umna a Abraham ginna zetna ah, aman mishite thawhkiana tungtang thu khat azil hi. Ama tungtang ah, “Pasian in amah [Isaak] khu mishite lah apat nangawn akaithou thei hi chi angaisun a; tuakung apatin lim etsahna bangin amah amu kia zong ahi hi” chi kigiel hi.15

GSAM 42Hahlesuon Tahtah

GSAM 42.4Abraham khu, ama tungtawn a nam zousie guolzawl a um ding Hahlesuon tahtah khu, tahsa lam a ama suon ahih hangin, a tahtah in Pasian Khrist ahi ding hi chi khatvei hil ahi hi; bangzieh hiam chileh Mangpa in a kungah, “Mi tampi tungtang a gen bangin ‘Hahlesuonte’ achi sih a; mi khat tungtang a gen bangin ‘Tualeh na Hahlesuon kungah’ achi a, tua khu Khrist ahi hi” chi ahi hi.16 Sawltah Paul in tam tungtang ah, “Laisiengthou in Pasian in namdangte ginna zieh a mi dihtah atansah ding khu amu lawk a, Abraham kungah khantanhoi agen lawk a, Nangma ah nam zousie guolzawl in aum ding uhi, achi hi” achi hi.17 Abraham kunga chiemna khu Isaak leh a hahlesuonte kungah bawl tha kia ahi hi,18 tualeh Jakob kungah zong bawl tha kia ahi hi.

GSAM 42.5Jakob in tapa sawmlehni anei zieh in, Hahlesuon tahtah suon gui khu koipen tungtawn a zui ding ahiei chi dotna ahing um ding a hitheilam ahi hi. Jakob in a tapate tungtang a Pasian huopkhum a Theipina apieh ah tua thu kip ahi hi: “Shiloh ahing pei masieh in Juda apat leeng chiang a pawt sih ding a, a khete kikal apat dan bawltu zong a pawt sih ding hi; tualeh mite khu ama kungah akikhawm ding uhi.”19 Tam thu atangtunna ah, Israelte khu nam tuomtuomte thu nuoi a aum nalah un, ama uh Sanhedrin neih phal ahi chi tan ah theih phat huoi ahi hi. Tuachi'n Juda — Juda min a kiminvuo Juda mite phung — in Shiloh (Khrist) ahing pei tahtah masieh in ama uh vaihawmna ah thu tawmkhat agen thei uh ahi hi.

GSAM 43Hun Kisel

GSAM 43.1Pu pate'n bawlphat kiana leh chiemsa Hahlesuon tungtang ah theina tawmkhat anei uhi; hizongleh banghun ah, ahihkeileh bangzah sawt nuai in amah ahing pei ding ahiei chi ama uh kung apat sel ahi nalai hi. Aigupta gam a Jakob hahlesuonte ahing pung ua, “Josef theilou”20 Assuria mi, Faro (Isai 52:4), in ama uh asugim lai in, a gimna uh leh mikhual a a tanna hun uh khuom ding a Abraham kunga gen sa kum 400 (a tahtah in 430) thu ah ama uh lungsim a kileh kia a hitheilam ahi hi. Tuate apat suahtahna in chiemsa gouluohna a puilut ding hi chi alamet uhi.

GSAM 43.2Mosi a suoh lai in a nu leh a pa in “amah khu nau meel hoi khat ahi” chi amu uh ahi hi.21 Pasian nuoi ah, sal a nekchepna nasatah apat Israel suahtahsah dingpa amah ahi ding chi vah ama uh kungah pieh ahi ngei ding hi. Tam theina khu Mosi kungah hil ahi ngei ding hi; bangzieh hiam chileh kum sawmli a upat lai in, Faro tanu tapa leh Aigupta leengmun luo dingpa chi a kiminvuo ding sangin, nekchep a um Israelte toh a pei a, ama uh toh gim thuoh ding atel det a,22 a mite aiawh thu agen pan a, ama uh a venna in Aigupta mi khat athat lai in, ama uh in a nasep atheisiem lou zieh un lamdang asa mama hi; “bangzieh hiam chileh Pasian in ama khut tungtawn a ama uh suahtahna apieh ding chi a unaute'n atheisiem ding uh hi chi angai ahi hi.”23

GSAM 44.1Israelte'n Aigupta apat a pawtkhiet ding uh Mangpa hun ahing tun chieng in apawtkhie ua, genlawk a um hun khu a ni tan a kituoh a pawt ahi uhi. Pawtkhietna 12:40, 41. Mosi khu ama uh vaihawm tawp dingpa leh chiemna pieh a um hahlesuon bangin angai thei sih ding uhi; bangzieh hiam chileh amah khu Levi phung mi ahi a, Jakob in Pasian huopkhum a agenlawhna ah Shiloh ahing pei masieh in Juda khu ama uh vaihawmtu ahiding hi chi agen sa ahi sih ahia?

GSAM 44“Amah Ka Mu Ding Hi, Hizongleh Tu In Ahi Sih.”

GSAM 44.2Israelte Kanaan a pei lai in, Moab leeng Balak (Lot suon khat) in Israel hamsiat dingin Balaam akou hi. Mangpa in a hamsiatna khu guolzawlna in aleh a, tuakhu ama uh kunga vah dang piehna ahi hi; tuachi'n Kanaan a alut pah uh in Setan longtang a thu neihna apat a tawpna a suahtahna atung pah ding hi chi ngaihsutna hemkhiet ding ahi hi. Tua tungtang Laisiengthou thu kigiel khu tambang ahi hi, Balaam in Pasian apat Mengmuna ah, “Amah ka mu ding hi, hizongleh tu in ahi sih; amah ka en ding hi, hizongleh a nai sih hi: Jakob apat Aasi khat ahing pawt ding a, Israel apat Leeng chiang khat ahing ding ding hi; aman Moab kilte avawhset ding a, Sheth tate zousie asumang ding hi” achi hi.24

GSAM 44.3Abraham apat hing suoh tam hahlesuon tampite tungtang Paul in tambangin agen hi: “Tuazieh in mi khat, mishisa banga hi khin, kung apat zong van a aasi zat tampi leh tuipi kam a leivunnel kisim zou lou bang zat ahing suoh uhi. Tamte zousie ginna a shi ahi ua, chiemnate amu khin sih uhi; hizongleh gamlatah apat amu ua, atung ding chi aging det ua, akipahpi ua, leitung ah mikhual leh zinlengte ahi uh chi aphuong uhi.”25

GSAM 44.4Balaam in ama uh lametna tangtunna khu “tu in ahi sih,” tualeh “anai sih” chi agenlawh zieh in Israel lungtang ahatloh ding leh lungkie ding a poimaw sih hi; bangzieh hiam chileh tam genlawhna ma sawtlou in Mangpa in tua thupina umdan khu a tawpna a hing tung ngei ding chi ama hinna in akichiem khin ahi hi. Mosi tungtawn in, “Hizongleh ka hin tahzet bangin, leitung pumpi Mangpa thupina in a dim ding hi” achi hi.26 Kum 863 nuai in, thugentu Habakuk hun lai in, tua thutah mah gen kia ahi hi; hizongleh mailam a hing um ding thu bangin gen ahi hi: “Bangzieh hiam chileh tui in tuipi akhu bangin, leitung khu Mangpa thupina theihna in a dim ding hi.”27

GSAM 45Munsiengthou Nasep Khu Nasep Tahtah Etsahna

GSAM 45.1Mangpa in Israel khu Aigupta apat apuikhiet lai in, giahphual a mite zousie zakah gamtat dingdan thupiehte a dan aphuong a, a tawpna a ama uh a dingin amah leh amah kithoina a pe ding Hundampa lam enzingsah a aum theina dingun, ama khutme in suong tunga agiel a, tua thu mah ama uh kungah apie hi. Ama sisan manphatah hatna in ama uh khelna siensuo a aum theina dingun, gamdaiah Munsiengthou alam sah hi. Tam puon inn, ahihkeileh Munsiengthou, a lam dan zousie ah, taang tunga Mangpa in a kung a a etsah guon dungzui tah a bawl dingin Mosi thu hil aum hi.28 Tam Munsiengthou a nasep khu van a Munsiengthou a Khrist nasep tahtah limmel ahi hi.29 Munsiengthou a silpieh leh kithoinate ah Pasian tupna khu mite ma ah “ahing um ding sil hoite”30 limmel koihzing ding ahi lai in, Setan hanciamna ahihleh tua kithoina in a etsah giap Khrist leh ama nasep tahtah sangin kithoina mah ngaisah dingin mite pui ding ahi hi. Tuabangin hundamna ngah ding a ama uh nasepte a kinga dingin ama uh pui asawm hi.

GSAM 45.2Mangpa tupna khu a mite, Israelte, vaihawmtu hi ding, ama uh galsatpih ding leh namte zou ding ahi hi. A nuoi a Laisiengthou thu in a etsah bangin ama vaihawm dan anei hi: “Kanaan gam a nam sagi asumang zou in, ama uh gam khu aisandam a khenin ama uh kungah apie hi. Tua nuai in thugentu Samuel hun tan, kum zali leh sawmnga bang sung ama uh kungah thukhente apie hi.”31

GSAM 45Israel in Leeng Ngetna

GSAM 45.3Israelte'n Mangpa in ama uh avaihawm dan adeih lou uh ahi chi akilang hi. Hizongleh ama uh khu a kimvel a midangte zousie toh kibanglou, a tuom a koih mite ahi ding uh khu ama tupna leh ama deihna ahi hi. Ama hilnate azui tahzet ua hileh, namdangte nangawn in ama uh tungtang ah, “Tahzetin tam nam thupi khu mi pil leh thu theisiem mite ahi uhi. Bangzieh hiam chileh i ngetna zousie ah Mangpa i Pasian in ei ahing nai bangin, Pasian in anai mama nam thupi dang koipeuh aum e?” chi ding uh ahi hi.32

GSAM 46.1Ama uh lungkim louhna ah Samuel kungah ama uh tunga leeng khat guot dingin angeen ua, Mangpa in Samuel kungah, “Ama uh tunga ka vaihawm louhna dingin kei ahing nial uh ahi hi” achi hi.33 Samuel kungah thu piahnasem deuin, “Tu in namdangte zousie bangin ei vaihawm ding leeng khat ei bawl pie in” chi'n agen kia uhi.34 Leeng anei uh leh ama uh tunga hing tung ding nekchepna khu Samuel in chientahin a ma uah agen hi; hizongleh “mite'n Samuel thu ngai ding anial ua, Hih lou, ei tunga leeng khat i nei ding uhi; tuachi'n ei zong namdangte zousie bang i hi ding ua, i leeng in ei vaihawm ding a, i ma uah apawt ding a, i galte ei satpih ding hi, achi uhi.”35

GSAM 46.2Tuachi'n kum zanga bang sung ama uh vaihawm ding leengte anei uhi; achil in Saul, David leh Solomon nuoi ah gam khat ahi ua, tua nuai in gam ni, Israel leh Juda, in akikhen uhi. Ama uh leengte lah ah tawmcha giap hoi leh dihtah ahi ua, atam zaw khu migilou ahi uhi; mite khu milim houna leh gitlou nasep lienpite lamah apui uhi. Tuachi'n mite khu leeng neihna ah giap ama uh kimvel a namdangte toh kibang ahi uh sih a, gitlouhna ah, ama uh pu pate Pasian nusia a, milimte leh van a zepaite a houna ah zong ama uh bang ahi uhi.

GSAM 46.3Mangpa in tam leengte vaihawmna thu khu thugentu Hosea kam tungtawn in, “Aw Israel, nangma leh nangma na kisumangta hi; hizongleh na panpihna kei ah aum hi. Na leeng ka hi ding hi; na khuo zousie ah nang hing hundam thei midang koi aum e? Tualeh ‘Leeng leh leeng tate hing pe in’ na chihna na thukhente kaw ah aum uh e? Ka hehna in nang leeng khat ka hing pe a, ka heh nasatna in ka la kia hi” chi'n agen hi.36

GSAM 47Leenggam Kiletthal

GSAM 47.1Tam leeng vaihawmna pen Khaldai miten Jerusalem a haltum ua, biehinn vante a la ua, Juda mite Babylon ah saltanga a puimang uh tanpha a zom hi. Amaute tung a genlawhsa bangin tua mun ah kum sawmsagi a um uhi. Tam leeng vaihawmna a tawp tahin, Mangpa'n guolnei Ezekiel tungtawnin a leengpa uh nunungpen Zedekiah kung ah, “Nang Israel lalpa, Pasian zahtatlou mi gilou, na ni a tungta a, na gitlouhna tawp hun a hing tungta hi; Mangpa Pasian in tambangin a gen hi: Na lutung puon sut inlen, na leeng lukhu lah in; tam a masa bang a hi nawn sih ding hi. A niam pa [Babylon vaihawm pa] chawisang inlen, a sang pa [Juda nam a ama leh ama kisangsa mahmah tam vaihawm pa] niamkhe in. Ka letthal dinga, ka letthal dinga, ka letthal ding hi; a neitaahpa ahing pei masangsie a um nawn sih ding a, ama kung ah ka pe ding hi.”37

GSAM 47.2Tam a neitaah vaihawm pa, Hahlesuon dihtah pen Khrist ahi. Ama thu guolnei Mika in tambangin a gelh hi: “Aw belamhon inn insang, Zion tanu kulhkip, nang kung ah a hing tung ding hi, a masa vaihawmna ngei [Khrist a siemphat kia leitung tunga vaihawmna] a hing tung ding hi; leenggam pen Jerusalem tanu kung ah a hing tung ding hi.”38

GSAM 47.3Israelin leeng chiang a taan tahin, tua pen Babylon leengpa khut sung ah a tung hi. Amaute Medo-Persia, Grik leh Rom vaihawmna nuoi ah a zui zelin a um lai un, leenggam pen vei thum kiletthal ahi. Rom leeng lienpa Kaisar Augustus vaihawm sungin, David leeng touna a neitaah Khrist—numei, Abraham leh David Hahlesuon dihtah—pen genlawhsa bangtahin a hing pieng hi.

GSAM 47.4A neitaah Vaihawm pa, Hahlesuon dihtah pen hun tomcha leenggam nei, shi thei mihing mawngmawng sanga a thupizaw lam mipiten a theina dingun, Mangpa'n laphuohpa lungsim tambang a gelh dingin a thousah hi: “Ama ka tapa upapen ka suohsah dinga, leitung leengte sanga ka sangsah ding hi. Ama a ding ka lainatna kumtuongin ka kem dinga, ama toh ka thukhun a dingkip ding hi. A hahlesuonte zong kumtuonga um ka suohsah dinga, a leeng touna pen van um sungteng a um ding hi.” “A hahlesuonte kumtuongin a um ding ua, a leeng touna ka mai ah ni bangin a um ding hi. Ha bang leh vana theipitu ginum bangin kumtuongin a dingkip ding hi.”39

GSAM 48.1Isai genlawhna ah tam Vaihawm pa thu tambangin i sim beh hi: “I a ding naupang khat a hing piengta a, i a ding tapa khat pieh i hita hi; vaihawmna a liang tung ah a um ding hi. A min pen Lamdangpa, Thulaktu, Pasian Hattah, Pa Kumtuong, Chamna Lalpa chi a hat ahi ding hi. David leeng touna leh a leenggam tung ah a vaihawmna leh a chamna pung semsem pen a tawpna a um sih ding hi. Tu a kipan kumtuong tanpha thukhenna leh dihtatna toh tua gam a guot dinga, a dingkipsah ding hi. Sepaihonte Mangpa thangaina in tam a tangtungsah ding hi.”40

GSAM 48Enok leh Elijah Van a Laktouna

GSAM 48.2Tanglai hun a mi khenkhat shina chiam lou a van a laktou ahi uh thu kigelh a um hi. Adam a kipat a sagina Enok thu ah, ama pen “Pasian toh a kalsuonkhawm a, a um nawn sih hi; aziehpen Pasian in ama a lata hi.”41 “Ginna ziehin Enok pen shina a mu louhna dingin laktou ahi a, Pasian in ama a laktou ziehin kimudoh nawn sih hi. A laktou a hi masangin, Pasian lung a toisah ahi chi Theipina a nei hi.”42

GSAM 48.3Tualeh Elijah leh Elisha a kal suonkhawm lai un, “A peizom ua, a kihou lai un, en un, mei kangtalai leh mei sahlengte a hing kilang a, amaute gel a khenkhie hi; Elijah pen huihpi kual toh van ah a kaltou hi. Elisha'n tua a mu a, ‘Ka pa, ka pa, Israel kangtalai leh a sahleng tungtuangte!’ chi'n a kikou hi. Tua nungin ama a mu nawn sih hi.”43

GSAM 48.4Enok in Khrist leitung zousie thukhentu a ahing pei ding thu tambangin a genlawh hi: “En un, Mangpa a misiengthou sing sawmte toh ahing pei hi, mi zousie tung ah thu a khen dinga, amaute lah a Pasian zahtatlou zousie'n Pasian zahtatlou a a bawl uh gitlouhna nasep zousie leh Pasian zahtatlou mikhielte'n Ama a dou a a gen uh thu hat zousie ah a mawhna uh a langsah ding hi.”44

GSAM 49Job in Mangpa Hing Peina Thu a Hil

GSAM 49.1Mosi hun a hing ahi dia ngaih Job in Khrist hing peina leh thawhkiana thu a khen a thei hi; aziehpen ama'n, “Aw, ka thute tu a kigelh hileh ka ut hi! Laibu sung a namkhiet hileh ka ut hi! Sih gelhna chiang leh suaipi toh suong tung ah kumtuonga kigelh hileh! Aziehpen ka Tankhepa a hing hi chi ka thei a, a nunung ni ah leitung tung ah a ding ding hi. Ka vun a sieng nunga tangoute'n tam ka tahsa a susie ta zongin, ka tahsa ah Pasian ka mu ding hi. Ama pen kei ngei in ka mu dinga, mi dang mit hilouin ka mit ngei in ka en ding hi.”45 a chi hi.

GSAM 49David Leeng Touna pen Mangpa Leeng Touna

GSAM 49.2David leeng touna pen Mangpa leeng touna chi ahi hi. “Solomon pen a pa David tangin leengpa a suoh a, Mangpa leeng touna tung ah a tou hi.”46 Mangpa'n “ama [David] kung ah, a tahsa chi a kipat Khrist ka phong ding a, a leeng touna tung ah ka tousah ding hi, chiin kichiemna toh thuchiam a bawl hi. Aman tam a theilawh ziehin Khrist thawhkiana thu a gen hi; a hagau pen mishite mun ah nusiat ahi sih a, a tahsa zong a muat sih hi.”47 Khrist hing tung ding vaihawmna thu ah, David leeng touna tung ah a tou ding hi, chi zong gen a um hi. (Isai 9:7 en in.) Tualeh, “Leitung leengte a kisakhawl ua, vaihawmte'n Mangpa leh a Sathau Nuhsa a dou dingin thu a relkhawm uhi.... Hinanleh Kei'n ka leengpa pen ka mual siengthou Zion tung ah ka phuta hi. Thupieh ka genkhie ding hi: Mangpa'n ka kung ah, Nang ka Tapa na hi; tuniin nang ka piengsah hi, a chi hi.”48 Tualeh, “Mangpa'n ka Mangpa kung ah, Na melmate na khe ngapna ka suohsah masangsie, ka ziatlam ah tou in, a chi hi.”

GSAM 49Juda Mite Lungbuoina

GSAM 49.3Tam Laisiengthou thute'n Juda mite a lungbuaisah hi. Tam ah a dawn theilou uh thudoh khat a um hi: David in ama Mangpa a chi leh, bangchi a ama tapa ahi dieh ei? Bangchi a David hahlesuon a kipat naupang pieng ahi thei dinga, tualeh Immanuel—Pasian i kung a um—ahi thei ding ei? Hinanleh a guolnei ngei uh Isai in, “Nungah siengthou khat gai ding a, tapa khat a nei dinga, a min Immanuel a sa ding hi.”49 chi'n a gen hi.

GSAM 50.1Khrist in kiniel ut Pharisaite kam sinsah ding thudoh a theichiensiang hi. Tuaziehin amaute kung ah, “Khrist thu bang na ngaihtuoh uoi? Koi tapa ahiei?” chi'n a dong hi. Amauten a kung ah, “David tapa ahi,” a chi uhi. Aman a kung uah, “Ahileh bang ding a David in Hagau a Ama Mangpa chi a hat a, ‘Mangpa'n ka Mangpa kung ah, Na melmate na khe ngapna ka suohsah masangsie ka ziatlam ah tou in, a chi hi,’ a chi ei? David in Ama Mangpa a chi leh, bangchi a a tapa ahi dieh ei?”50

GSAM 50.2Tam thu pen Late 45:6, 7 ah gen a um kia hi: “Aw Pasian, na leeng touna pen kumtuong a um ahi; na leenggam chiang pen chiang dihtah ahi. Nang dihtatna na ngaina a, gitlouhna na hua hi; tuaziehin Pasian, na Pasian in na lawmte sanga nang tung ah kipahna sathau a nuhta hi.”51 Tam Laisiengthou thute a lungsim sung ua a um tahin, Juda miten hing tung ding Vaihawm pa leh Siemphat kia dingpa hina thu ngaihsutna sangtah a nei ngei ding uhi. Tua sanga danglam a hi thei sih ding hi.

GSAM 50Pasian a Kipat Hing Suoh Hahlesuon

GSAM 50.3Khrist leh a pienna thu ah kihilna chientah pieh a um hi; aziehpen Mangpa'n guolnei Mika tungtawnin Pasian a kipat ahing suohna leh a pienna ding khuo neu zong a genchien hi: “Hinanleh nang Bethlehem Ephratah, Juda singte lah ah neu na hi na zongin, Israel a vaihawm dingpa khu nang a kipat Kei a dingin a hing pawtkhe ding hi; a pawtkhetna pen tanglai a kipat, kumtuong a kipat ahi hi” (laipang ah, Hebru ham in, “kumtuong nite” a kipat).52

GSAM 50Pasian Thupina Kilatna Vah leh Mepi ah Pasian Umna a Kilang

GSAM 50.4Israel mite tanchin a a nunglamin, Solomon in “thupi mahmah” ding a a gen biehinn lam a zou tahin, Pasian thupina kilatna vah pen lainatna toutphah tung a kerubte nikal ah a um hi. Biehinn pieh a hina hunin siempute mun siengthou a kipat a pawt uh lai ah, “mepi in Mangpa inn a dim a, mepi ziehin siempute nasep dingin a ding thei sih uhi; aziehpen Mangpa thupina in Mangpa inn a dim hi.”53 chiin kigelh a um hi. Tam biehinn ah Mangpa umna pen thupina mepi ah mipite mitin a mu thei uhi. Tam hunin Mangpa'n Solomon thumna a dawng a, a kung ah, “Na thumna ka zata a, tam mun pen ka a ding kithoina inn a dingin ka telta hi.”54 a chi hi.

GSAM 51.1Mipite'n khelna a bawl ua—milim biehna ah a lut ua—tuaziehin a khopi uh leh Munsiengthou pen kum sawmsagi sung a chimseta hi. Saltanna a kipat a hing kile kia nungun, Zerubbabel khut nuoi ah biehinn a lam kia uhi. Solomon lamsa sanga a thupina a tawmzaw na zongin, Mangpa'n a guolnei tungtawnin tua thu, “Tam inn nunung thupina pen a masa sanga a thupizaw ding hi.”55 a chi hi. Herod in tam inn a cheimawi a, a huangsung ah Hundampa'n thu a hil hi. A masa innin Mangpa ensah thupina mepi a nei a, hinanleh a nina inn sung ah sil zousie Siempa, Hundampa ngei ahing pei hi.

GSAM 51Jesse Kung a Kipat Pa Vaihawmna Thupi

GSAM 51.2Isai hun a lametnaa ngate a dingin, hundamna nunung toh kisai sil thupite a genlawhna tungtawn a a kilatnate pen hatna leh lungmuonna bul ahi ngei ding hi. Tam genlawhnate'n, a lamet uh tam Tankhepa ahing suohna ding chi pen tambangin a genchien mahmah kia hi: “Jesse kung a kipat sel khat a pawtkhe dinga, a zungte a kipat Ahiem khat a khang ding hi. Ama tung ah Mangpa Hagau a tuong ding hi, pilna leh theisiemna Hagau, thulakna leh hatna Hagau, theina leh Mangpa zahtatna Hagau ahi ding hi. Mangpa zahtatna ah theisiem baih a suohsah ding hi. A mit a muh bang maiin thu a khen sih ding a, a bil a zah bang maiin thu a phawh sih ding hi; hinanleh mizawngte thu dihtatna toh a khen dinga, leitung a mi nunnemte a dingin dihna toh thu a phawh ding hi. A kam chiangin leitung a sat dinga, a mukte hahin migilou a that ding hi.”56

GSAM 52Guolneite'n Thawhkiana Thu a Hil Uhi

GSAM 52.1Guolnei Isai in mishite thawhkiana thuhil zong tam lungmuonnape thute toh a hil hi: “Tam mual tung ah sepaihonte Mangpa'n mi zousie a dingin ann thaute annkuong, a niang toh umtha lengpitui annkuong, guh sung thau a dim ann thaute leh siensuosa a niang toh umtha lengpitui annkuong a bawl ding hi. Tam mual tung ah mi zousie khuhna a khuhte leh nam zousie tunga kizahdal puon khu a susie ding hi. Aman gualzawna ah shina a valmang ding hi; tualeh Mangpa Pasian in mi zousie maite a kipat mitthite a nulmang ding a, a mite zahtatlouna leitung zousie a kipat a lamang ding hi; aziehpen Mangpa'n a gentasa ahi. Tua ni ah, En un, tam pen i Pasian ahi; Ama i ngah uhi, Aman ei a hing hundam ding hi; tam pen Mangpa ahi; Ama i ngah uhi, a hundamna ah kipah leh nuom i sa ding uhi, chi ahi ding hi.”57

GSAM 52Leitung Siemtha a Leenggam

GSAM 52.2Tua guolnei mama'n, a nunung vaihawmna phuhkipna ding pen leitung siemtha ahi ding hi, a chi hi: “Aziehpen en un, van thate [huih umna vante] leh leitung tha ka siem hi; a masate theihtou ahi nawn sih ding a, lungsim ah a hing tung nawn sih ding hi [laipang ah, Hebru ham in, ‘lungsim tung ah hing tung,’ tua pen deih kia ding china ahi]. Hinanleh ka silsiem ah kipah unlen, kumtuongin nuomsa un; aziehpen en un, Jerusalem kipahna a dingin ka siem a, a mipite nuomna a dingin ka siem hi. Jerusalem ah ka kipah dinga, ka mipite ah nuom ka sa ding hi; a sung ah kah aw leh kikou aw zah ahi nawn sih ding hi. Tua hun a kipat [leitung tha siem ahina hun a kipat] ni tawmcha hing naungeh [hun tomcha hing naupang] leh a nite a tangtung lou putar [a hun masang a tar] a um nawn sih ding hi; aziehpen naupang pen kum za upa in a shi ding hi [mihingte kum zakua a upat hun lai ah, naupangte kum za upa a hi thei ding uhi]; hinanleh mikhiel pen kum za upa ah [kum za hinna sung a nunglam kumte ah] hamsiat ahi ding hi. [Leitung tha ahing um hun a shite pen ‘Pasian zahtatlou mite mangthaina’ ah mangtha te ahi uhi. 2 Peter 3:7.] Amaute'n innte a lam dinga, a sung ah a teng ding uhi; lengpi huonte a bawl dinga, a gate a ne ding uhi. Amaute'n a lam ua, midang a teng sih ding hi; amaute'n a phut ua, midangin a ne sih ding hi. Aziehpen ka mipite nite pen singkung [hinna singkung, Sawmsagi Laikhietna] nite bang ahi ding a, ka mi telte'n a khut uh nasep pen sawttah sung nuom a sa ding uhi.”58

GSAM 53.1Ezekiel in hun sawttah a nunglam mishite thawhkiana a mulawh hi. Ama tungtawnin Mangpa'n, “En un, aw ka mipite, na hankhuote uh ka hong dinga, na hankhuote uh a kipat na hing pawtkhe dingin ka bawl dinga, Israel gam ah ka hing puilut ding hi.”59 a chi hi.

GSAM 53“Aman I Dahna a Puoh hi”

GSAM 53.2Khantanhoi guolnei Isai kung ah, mihingte tang a Hundampa thu khen a hina, a thuohna leh a shina pen kimzaw a phuondoh ahi hi. Guolnei in, “Koi in,” a chi a, “i thugen a gingta ei? Tualeh Mangpa ban koi kung ah phuondoh ahi ei? Aziehpen Ama pen a mai ah singnou nem bang leh leigo a kipat zung bangin a khang ding hi. Ama'n limhoi leh melhoi a nei sih hi; Ama i muh chiengin i deih ding melhoi a nei sih hi. Mihingte'n a musit ua, a nual uhi; dahna mi, lungkhamna a thei ahi hi. Ama a kipat i maite i hiesan bang ahi; musit ahi a, i zahtat sih uhi. Adihtahin Aman i lungkhamnate a puoh a, i dahnate a puoh hi; hinanleh Ama pen gimpehsa, Pasianin satsa leh suhgentheisa bangin i ngai hi. Hinanleh i khialnate zieha suhhliem ahi a, i gitlouhnate zieha suhchim ahi; i chamna ding gimthuohna pen a tung ah a um hi; tualeh a vuohnate in i damta uhi.”60

GSAM 53.3Tam sil lamdang mahmahte ka hun lai a tung ding ahi maw? chiin mipite leh guolnei'n zong a dong thei ding uhi. A dawnna pen, Tu a tung ding a hi nai sih hi; tam Tankhepa thupi hing peina hun a tung nai sih hi, chi ahi ding hi. Hinanleh guolnei in, “Na mitte'n Leengpa a melhoina toh a mu ding hi; gamla mahmah gam a en ding hi.”61 a chi hi.

GSAM 54Daniel Genlawhnate'n Hing Tung Ding Hun a Phuong Uhi

GSAM 54.1Hinanleh Mangpa'n guolnei Daniel tungtawnin, a kumtuong leenggam phuh a hi tanpha leenggamte a zui zela hing ding ua, vai a hawm ding uh thu a mipite a hil kipan hi. Tualeh tua hun a tung nai lou thil khat a kipat Messiah ahing kilat ngeina leh Ama suhboia ahina tanpha hun khat a genchien hi. Nebukadnezzar mang hilchienna in, leitung a vaihawm ding leenggam lite pen, sana, ngun, sum eng leh sih man a niam suh suh bangin, a hatna leh a thupina uh a tawm suh suh ding thu a phuong hi. A tawpna ah leenggamte a kehkham ua, a kitaihtawm louhna uh pen, sih leh buol kihal a kehbaihna bang ahi ding hi. Tua leenggamte nipi an chilna a buhsi bang a suoh ua, a ding uh mun kimudoh nawn lou a a bei nungun, van leenggam ahing tung ding a, Pasian leenggam in leitung zousie a dim ding hi.

GSAM 54.2Tua nungin, bung sagina Mengmuna ah, gamsa thupi lite limte nuoi ah, tua thu mama gen ahi kia a, tam leenggamte hina dangte zong etsah ahi hi. Tam bung ah leenggam lina hum sawm a kikhen nungin a hing ding ding “ki neu” thuneina a kalsuon dan leh a nasep thu gelh ahi hi. A humte thum pen a letthal ahisihleh a sumnuoi dinga, tua zousie tung a hagau lam vaihawm pa a dingin ama leh ama a phudoh ding hi. Tam Pope thuneina pen leenggam lina kikhen leh kehbaih sung ah, kum 1260 tanpha a um zom ding hi. Tuabangin Khrist in a Pa kung a kipat leenggam a tan a, Tungnungpen misiengthoute kung a a pieh hun tanpha sil tung dingte phuondoh ahi hi. Tua leenggam pen a tawpna ah leitung zousie tung a vaihawm dinga, kumtuongin a ding ding hi.

GSAM 55Ni 2300

GSAM 55.1Daniel bung giatna ah, belamtal, kel leh “a lientah a khang ki neu” Mengmuna nuoi ah, guolnei pen hun tawpna tanpha puizah ahi kia hi. Tang 13 leh 14 ah, thukhenna tanpha a sawm hun khat—Ni 2300—lam ah a lungsim ngasah ahi hi. Tam pen hun sawttah ahi a, guolnei'n zong tuabangin a theisiem hi; aziehpen vansawlsieng in tua Mengmuna pen ni tampi nung a ding ahi, chi a kung ah a hil hi. Tua nite kipatna ding ni khat gen ahi nai sih a, tuaziehin bung a tawpna ah, “Tua Mengmuna ziehin lamdang ka sa hi; hinanleh koiman a theisiem sih hi.” a chi hi.

GSAM 55Messiah Tanpha Nipikaal Sawmsagi

GSAM 55.2Bung kuana in, Daniel thumna dawnna a a kung ah, theihna leh theisiemna pe ding a vansawlsieng ahing pei thu a gen hi. Aman nipikaal sawmsagi hun thu a hil hi. Tam kum nipikaalte lah a sawmgup leh kua pen [“nipikaalte” chi a lekhia uh shevooim kammal khiatna khu tua ahi, chi ei hil ahi] Messiah tanpha a sawm ding hi. Tua hun kipatna ding, “Jerusalem siemphat kia leh lam kia ding thupieh” khu pieh ahi nai sih hi. Thudoh ahing um hi: Daniel in bangchi a nipikaal sawmgup leh kua tawpna a thei thei ding ei? Bung sawmlenina ah hun thu ngaihtuoh ahi kia a, aman, “Tam silte tawpna bang ahi ding ei?” chi a a dotna ah, tua thute pen “hun tawpna tanpha kikhah leh chiemtehna toh kisinsa” ahi ziehin, na lampi zui in, chi hil ahi hi; tua hun ah “mipilte'n a theisiem ding uhi.”

GSAM 55.3Tam hun thu pen sawltah Peter in a gen lah a khat ahi ngei hi. Aman, “Na tung ua hing tung ding hepina genlawh guolneite'n tam hundamna thu a dong ua, phatuomngaitahin a sui uhi. A sung ua um Khrist Hagau in Khrist thuohna leh tua nung a hing zui ding thupina a genlawh lai a, a etsah hun pen bang hun ahiei, ahisihleh bangchi bang hun ahiei chi a sui uhi.”62 a chi hi.

GSAM 56Pasian Zahtatlou Mite Tawpna

GSAM 56.1Thukhun Lui guolneite lah a nunungpen Malaki in, migiloute a tawpna a mangthaina thu lung thangsah mahmah a gelh nusia hi: “En un, meiphu bang a kang ni ahing tung hi; tualeh kisathei zousie, ahi, gitlouhna bawl zousie buhkungkang bang ahi ding uhi. Ahing tung ding ni in amaute a haltum ding a, a zung leh a hiem a nusia sih ding hi, sepaihonte Mangpa'n a chi hi. Hinanleh ka min zahtat nou a dingin Dihtatna Ni ahing suoh dinga, a kha te ah damsahna a um ding hi; tualeh na pawtkhe ding ua, bawngdaih sunga bawngnoute bangin na khang ding uhi. Migiloute na taptum ding uhi; aziehpen tam ka bawl ni chiengin, amaute pen na khephahte nuoi ah vut ahi ding uhi, sepaihonte Mangpa'n a chi hi.”63

GSAM 56.2Israel miten a neih uh Thukhun Lui ah tam sil zousie kigelh a um a, amaute kung ah hundamna guotna hina tampi a genkhie hi. Thuchiem Hahlesuon hing peina hun a nai lam a muh ua, a theitah uh lai un, thugen ngaisah a zilte lungsim a thangsah mahmah ngei ding hi. Mipite tamzaw leh Khawlni chin a kikhopna innte ah Laisiengthou simte nangawnin thu a theisiem sih ua (Nasepte 13:27), hinanleh Pasian zahtat leh ngaisah a laizil mite, Hagau puihna nuoi a ginumtah a Laisiengthou suitu te'n, tam hun a sawltah Johan bawl bangin, “Mangpa Jesu, hing pei in, manlangin hing pei in,” chiin lungtang zousie toh a thum ngei ding uhi.

Notes

  1. Thupilte 13:12. ↩
  2. Haggai 2:6, 7. ↩
  3. Hebrute 12:26-28, ↩
  4. Isai 28:13. ↩
  5. Thupilte 4:18. ↩
  6. Siemchilbu 4:1. ↩
  7. Hebrute 11:4. ↩
  8. Siemchilbu 4:25. ↩
  9. Siemchilbu 5:29. ↩
  10. Siemchilbu 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Siemchilbu 13:15-17. ↩
  12. Hebrute 11:8. ↩
  13. Hebrute 11:10. ↩
  14. Siemchilbu 15:13-15. ↩
  15. Hebrute 11:19. ↩
  16. Galatia 3:16. ↩
  17. Galatia 3:8. ↩
  18. Siemchilbu 28:13. ↩
  19. Siemchilbu 49:10. ↩
  20. Pawtkhietna 1:8; Nasepte 7:18. ↩
  21. Hebrute 11:23. ↩
  22. Josephus a Juda Mite Tanglai Thute, laibu 2, bung 9, thuguol 7; Thugentheina Hagau, laibu 1, laimai 165, 166 en in. ↩
  23. Nasepte 7:25. ↩
  24. Kisimnabu 24:17. ↩
  25. Hebrute 11:12, 13. ↩
  26. Kisimnabu 14:21. ↩
  27. Habakuk 2:14. ↩
  28. Pawtkhietna 25:40; 26:30; 27:8; Nasepte 7:44. ↩
  29. Hebrute 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Hebrute 10:1. ↩
  31. Nasepte 13:19, 20. ↩
  32. Danpiehnina 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samuel 8:7. ↩
  34. 1 Samuel 8:5. ↩
  35. 1 Samuel 8:19, 20. ↩
  36. Hosea 13:9-11. ↩
  37. Ezekiel 21:25-27. ↩
  38. Mika 4:8. ↩
  39. Late 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Isai 9:6, 7. ↩
  41. Siemchilbu 5:24. ↩
  42. Hebrute 11:5. ↩
  43. 2 Leengte 2:11, 12. ↩
  44. Juda 14, 15. ↩
  45. Job 19:23-27, ↩
  46. 1 Khangthute 29:23. ↩
  47. Nasepte 2:30, 31. ↩
  48. Late 110:1. ↩
  49. Isai 7:14, ↩
  50. Mathiu 22:42-45; Late 110:1. ↩
  51. Hebrute 1:8, 9. ↩
  52. Mika 5:2. ↩
  53. 1 Leengte 8:10, 11, ↩
  54. 2 Khangthute 7:12, ↩
  55. Haggai 2:9, ↩
  56. Isai 11:1-4. ↩
  57. Isai 25:6-9. ↩
  58. Isai 65:17-22. ↩
  59. Ezekiel 37:12, ↩
  60. Isai 53:1-5. ↩
  61. Isai 33:17, ↩
  62. 1 Peter 1:10, 11, ↩
  63. Malaki 4:1-3. ↩

Note

Back