Bung 21 — Nasep a Puihna Khut
GSAM 322.1“Na peina ding lampi ah ka hing hil a, ka hing zilsah ding hi.”1
GSAM 322.2Mangpa muong a um mi tung ah a etkawlna a kilang zing hi. Hinanlezong tam etkawlna a kimu chien deuhna hunte a um hi; a kimu leh kimulou sietnate leh lauhuoinate a kipat a dieh a hutdohna, leh a thutah puonzahna ding a Ama vaihawmna in lampi a honpiehna bangte ahi. Tam bung in khum thute khu a gen hi.
GSAM 322Michigan a Mengmuna Masapen
GSAM 322.31853 kum ha 5 in Upa White leh a zi Michigan ah a haw uh hi. New York gamke, Buffalo khuo a kipat nitum lam a a peina uh masapen ahi. Ha 5 sung Khawlni tawpni in Tyrone ah a um ua, khum mun ah Pi White in Mengmuna sung ah gamke sunga Khawlni tantute pawl tuomtuomte leh amau dou a nasem thei ding thuneinate tungtang vauna thu a mu hi. Ha 6 ni 2 in Jackson ah, a ki-etsah silte a khenkhat khu laigelhna lai lientah laimai giet ah a gelh hi. Laigelh tui leh tui zang laigelhna a kigelh, simtheibai laikhai khat ka bawlpieh ding thuhun toh, a Mengmuna thu khei laigelhna a kigelh laikhai khat kei a hing pie hi.
GSAM 322Siengthou Ka Hi Chi Numei Khat
GSAM 322.4A ki-etsah sil dangte lah ah, i mite lah a hing lut sawm numei khat tungtang thu a kigelchien hi. Pi White in tam numei khu siengthou mama ka hi chi mi ahi, a chi hi. Pi White in ama na mu ngeilou a, tam Mengmuna a a ki-etsah thu chilou a tungtang bangma a thei sih hi. Numeinu nasepdan bou gen hi lou in, a taihil hun chieng a siengthou kineih meel a puo ding a, “Mangpa’n—ka—lungtang—a—thei hi,” a chi ding thu zong a gen hi. Tam numeinu khu tangval khat toh gam sung a vah kawmin, a pasal upatah khu a sietna lampi uh a amau chawmna ding a inn a nasem ahi, a chi hi. Pi White in Mangpa’n ama kiang ah, “Numeinu in siengthou ka hi chi ma leh, ama leh tangvalpa in thupieh sagina a botsie ua, mawh nei ahi uh,” chi a etsah thu a gen hi. Tam thu kigelhchien ka kawmsung ah ka puo a, bangchi a hing um ding hiam chi lungkham deuh in ka nga hi.
GSAM 323Michigan, Vergennes a Kikhopna
GSAM 323.1Jackson, Battle Creek, Bedford leh Hastings ah kikhopnate ka nei ua, tuazou in Kent gamkhen sunga Vergennes ah ka tung uhi; tam mun khu numeinu umna mun ahi chi a hing kilang hi. Ha 6 ni 11, Khawlni a tun ma deuh in, zana ka tawmna ding uh mun ah ka tung uhi. Ka tawmna uh khu, Khristian hattuom pawl a thugenpa na hi Upa White khat inn ahi. Tam gam khu mite a umtilna gam a hih zieh in, khum a kipat mail thum a gamla deuh a, buhinn lien, a kilam zawhtha sung ah ka kikhopna ding uh a kipeih hi. Mengmuna a kimu numeinu umna inn khu kikhopna mun a kipat mail ni a gamla deuh ahi chi zong a hing kilang hi.
GSAM 323Biakna a Tha-uum Lua Mi a Ding Theipina
GSAM 323.2Ha 6 ni 12 zing 10:30 in kikhopna ding in buhinn ah ka kikhawm uhi. Pi White khu thugenna ding mun sang zawhveilam tawp ah a tou a, kei ama gei ah ka tou hi; Upa Cornell ka gei ah a tou a, Upa White khu thugenna mun zietlam ah ding in thu a gen hi. Minit sawm leh nga vel thu a gen zou in, putar khat leh tangval khat a hing lutkhawm ua, thugenna mun gei a toukhawmna masapen ah a tou uhi. Amau toh numei sang, tahsa zawm, vawlduum khat a hing pei a, ama kot gei ah a tou hi. Upa White in thugen tom khat a zawh zou in, Pi White a thou a, thugenpate’n a khut ua ki-ap nasep a siatsuoh louhna ding a a kiven dingdan gen in thu a pat a, “Mangpa vante puote aw, siengthou un um un.” chi Laisiengthou thu a zang hi. Pasian guotdan in numei khat a pasal hilou pasal dang khat toh gam sunga vah ding a sam thu a um sih, a chi hi. A tawp in chiengtah in tam bang a chi hi,
GSAM 323.2“Sawtlou a kot gei a tou numeinu khan, Pasian in thu gen ding a hing sam ahi, a chi hi. Tu a thugenna dawhkan ma a tou tangvalpa toh gam sung ah a vah khawm a, tam putar, a pasal—Pasian in ama lainat ta hen!—khu amau sietna bawl zomna ding a a zat uh sum hawl in inn ah a sem gim hi. Ama khu siengthou mama, a kisiengthousahsa ka hi, a chi a; hinanlezong siengthou a kineihna zousie toh, ama leh tam tangvalpa’n thupieh sagina a botsie ua, mawh nei ahi uh chi Pasian in ka kiang ah a hing etsah hi.”
GSAM 324.1Khum a um mi zousie’n, tam mite buhinn a a hing lut ma uh in Pi White in amau mu ngeilou ahi chi a thei uhi. Tam bang a amau a tuomkhie a, a hinkhuo uh a genchienna in khum a um mite lungsim a khoi a, Mengmunate a a muonna uh a khansah deuh a, a ginna uh a kipsah hi.
GSAM 324Genlawhsa Bang a Thu A Gen
GSAM 324.2Pi White in Theipina thu a gen lai in, a kitaihil numeinu Pi Alcott in a kigen thu bangchi a sang ding a, bang a bawl ding a, bang a gen ding hiam chi lungkham in mite’n a en uhi. A tung a kingawhna a mawh neilou hi leh, thou in khum thu zousie nial ding a kilawm hi. Mawh nei a, siatna sunggil a lut mi hi leh zong, a thutah ahi chi thei na pi in a bawn a nial thei lai ahi. Hinanlezong khum bang hilou in, a kitaihil hun a a bawl ding thu Theipina in a gensa bang ngei a bawl hi. Mi zousie’n ama a en lai un, a muong in a thou a, siengthou kineih meel puo in a muong in, “Mangpa’n—ka—lungtang—a—thei hi,” a chi a, thu dang khat zong gen lou in a tou kia hi. Theipina in a gen ding thu a gensa ngei khu a gen a, a gendan zong kibang chiah ahi.
GSAM 325Mawh Neihna A Phuong
GSAM 325.1Pasian in a lungtang uh a thei tahzet a, amau zong a tung ua kingawhna ah mawh nei ahi uh chi a kithei uhi. Aziehpen khum zou in, khum khuo a teeng Pu Gardner in tam thu tungtang a chientah a a dot hun in, tangvalpa’n, “Pu Gardner, Pi White in ka tungtang ua a gen khu thutah tahzet ahi,” a chi hi. Numeinu zong 1862 kum in Greenville a Pi Wilson kiang ah, “Pasian dou mi ka hi kha ding ka lauh zieh in, Unaunu White dou a thu khat zong gen ngam sih ding ing,” a chi zou in, ama leh tangvalpa tungtang a ki-etsah thu khu thutah ahi chi a phuong hi.
GSAM 325Tangkou Pawl
GSAM 325.21853 kum singnah puoh hun in Michigan a lungkimlou mi tawmkhat a kipawlkhawm ua, Thutah Tangkou kichi thuthanglai khat a namkhie pat uhi. Tam thuthanglai leh a puotute nasep khu lamdoh ding sang in siatsuoh leh minsiatsah ding ahi bang a kilang hi. A laimaite ah zuou thu tamtah a kigelh a, khum thu in Thupuoh nasep ah eite a hing buoisah hi. Tam bang a lang a hing dou khu i tuoh masapen a hih zieh in, a minsiatna thu uh dawng kia ding khu i mawpuohna ahi chi in i ngaihtuoh uhi. Tam nasep in i khut a ki-ap thutah puonzahna ding a zat ding hun a la a, tam douna patkhetpa hi ngei ding Setan deilam a tungsah mama hi. Tam bang a umdan khu 1855 kum ha 6 ni 20 nitah tan a zom hi; khum nitah in Upa White leh a zi, Upa Cottrell leh kei’n New York gamke, Oswego ah kikhopna khat ka zawhtha uhi. Ka kikhopna uh ah Lillis kichi mi khat a hing lut a, minsiatna laigelhte mipite kiang ah a hawmpiehin a hing buoisah hi. Tam thu ah i bawl ding bang ahi hiam chi dotna a hing piang kia hi. A zuou thute uh dawnna ding a i hanciemna masate zousie in zuou thu tamzaw a bawlkhiet uh bou a suohsah hi.
GSAM 325Thuhilna leh Genlawhna
GSAM 325.3Khum nitah in Oswego khuo a John Place inn a thumna kikhopna ah, Pi White kiang a Mengmuna khat a kipie hi. Khum sung ah, “Tangkou pawl” bang mite thu don lou a, i nasep i zom a, thutah i gen zing leh, amau leh amau a kidou ding ua, a thuthanglai uh a tawp ding a; khum hun a tun chieng in i pawla mi sim nivei a tamta i mu ding ahi chi ama kiang ah a ki-etsah hi. Tam Theipina khu Mangpa kiang a kipat ahi chi i gin zieh in, i zui pah a, khum bang in nasep i pat uhi.
GSAM 326Tangkou Pawl leh A Thuthanglai Uh A Chim
GSAM 326.1Thutah nasep a khang manman lai in, “Tangkou pawl” khu amau leh amau buoina a nei uhi. Hun tomkhat sung in pawl a kithehcheh a, a lamkaite uh tamtah in Khawlni a nutsieta uhi. A thuthanglai uh zong a chawmtu neilou in a tawp pah hi. Hun khenkhat sung a laisiempa na sem mi khu sangsahna lam ah a kikhel hi; hinanlezong ama leh ama a kithunun ding a zil masalou zieh in, a zillaite a thunun thei tuan sih hi. A sang a naupang pasal khat taihil a sawm lai in, a mu puona buli kihei meithal neu a kaidawk a, a met a; a khaikuom a kik na a, meithal ahihleh a puoh sih hi. Mipi khut a thah a um louhna ding in, zan sung in Canada ah a taimang a ngai hi.
GSAM 326Khrist Hing Pei Niveina Nasep a A Ga
GSAM 326.2Tam hun in i mite lah ah masang sang a kipumkhatna leh kilemna lienzaw a um hi. Thupuoh puo a mailam a kalsawn ding a hanciemna a um lai in, lam chin ah lampi a kihong hi.
GSAM 326.31858 kum ha 1 ni 14 a suoh Ettha Kiana leh Tangkou, Bu 11, Nambat 10 ah, laisiempa’n Tangkou nasep ga tungtang a gen lai in tam bang a chi hi: “Lungkimlouna a um lai a, Ettha Kiana leh Tangkou siatsuoh ding a hanciemna a um hun in, pisa a hattuom neihsil man khu $700 bou ahi. Khum a kipat tu in $5,000 a phata hi. Khum hun in a man pesah a simtu mi sang khat vel a um a, tu in sang ni a umta a, khum ban ah ‘manbei’ a ngate zong tawm sih hi.”
GSAM 326.4“Tangkou pawl” a kikhen a kithehcheh a, Tangkou a tawp hun, 1858 kum, i tungta zieh in, a tunga kisutte khu a thu a thupi hi. Ettha Kiana leh Tangkou man pesah a simtute sim khu nivei tah a tam bang in, gingtute sim zong nivei sang in a tamzaw hi. Tuachi’n 1855 kum ha 6 a Pi White tungtawn a kigenlawhna khu a tangtungta hi.
GSAM 327Puon Inn a Kikhopna Bawl Ding Ngaihtuohna Masapen
GSAM 327.1Thupuoh kipattil hunte in, mun hoizaw a kimu lou chieng in, sanginnte ah kikhopna nei i chin hi. Khatvei tam bang inn khat ah mite a hing kikhawm tam sengseng ua, khum bang sanginn ni zong amau umna ding in a leng sih ding hi. Mi zousie’n a thu a za theina ding un, thugenpa khu kotlet kihong ah a ding a, innsunga mite leh pua a kanglaite sunga leh hamtung a tou mipite, a sim tamzaw, kiang ah thu a gen hi. Tam kikhopna lientah a kimu zieh in Puon inn a kikhopna bawl ding thu a kingaihtuoh pat hi.
GSAM 327Michigan, Battle Creek a Puon Inn a Kikhopna Masapen
GSAM 327.2Tuazieh in, 1854 kum ha 5 ni 22 in Upa James White leh midangte a kihoukhawm ua, kikhopna ding a puon innte zat khu bawlthei ding guotna ahi chi a khensat uhi. Khum hun in, sil lamdang etsahna, gamsa etsahna leh etsahna chi tuomtuom chilou nasep dangte a ding a puon inn lien zat a tam sih hi. Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute’n tam nasep lam a patna gamke masapen khu Michigan ahi. Puon inn a kikhopna masapen khu 1854 kum ha 6 ni 10 in Battle Creek ah a kipat hi. Tu hun in khanip sung a tam bang a kikhopna neihdan khu a khang lienta hi.
GSAM 327Taamkhawmna Khawmpi Bawl Ding Ngaihtuohna
GSAM 327.31868 kum in mailam a kalsawnna khat a kibawl kia hi. Taamkhawmna khawmpi bawl a kilawm dingdan khu hoitah a kingaihtuoh a, i mite kikhopna lienpi a mi tamtah umna ding khu tam lampi hoitah ahi ding chi a kikhensat hi. Mipi biehna ding a puon inn lien khat leh insung chiet a ding a puon inn neute a um leh, mite umna a nuom ding a, tuachi’n ni bangzah hiam kihoukhawmna leh biehna ah phattuom tah a zat thei ding ahi.
GSAM 328Michigan, Wright a Taamkhawmna Khawmpi Masapen
GSAM 328.1Taamkhawmna khawmpi masapen khu Michigan, Wright ah 1868 kum ha 9 ni 1-7 sung a kineih hi. I mite tam kikhopna lienpi poimawhte khu a khang ua, kum chin in nasep gam mun tuomtuomte ah Taamkhawmna khawmpi sawm nga val a kineih hi. Tam Taamkhawmna khawmpite khu America bou hi lou in, Europe, Australia, New Zealand leh Africa simlam ah zong a kineih hi.
GSAM 328.2I mite’n tam bang kikhopna a neih lah ua a lienpen khu 1893 kum a Michigan, Lansing a kineih khu ahi. Khum kikhopna lientah ah, insung chiet puon inn 500 val sung ah mi 3,400 a um uhi. Taamkhawmna mun a puon inn chi tuomtuomte bawlna ding in puon khoh yaad 150,000 val a kizang hi.
GSAM 328Thihlampi Kang Chiatna a Kipat Hutdohna
GSAM 328.3I puon inn masapen, keng 60 a lien, lei ding a thukhensatna a um a zingni, 1854 kum ha 5 ni 23 in, Upa White leh a zi khu Michigan, Jackson ah a um ua, Wisconsin a hun khenkhat sung nasem ding a khualzin pat ding ahi uhi. Ka nitahlam hun uh khu kang chawlhna mun a kipat gamlalou D. R. Palmer inn ah ka zang uhi. Khum nitahlam in Upa White in tam bang a gen munmun hi: “Tam khualzinna pat ding tungtang ah ka lungsim a umdan lamdang ka sa hi; hinanlezong Ellen, khum lam ah kimu ding hun i guotsa a, i pei ngei a ngai hi. Kimu ding hun ka guotsa lou hi leh, tu zan in pei sih ding ing.”
GSAM 328.4Zan a hing niem a, kang a hing tun hun a nai lai in, thumna hun khat ka nei uhi. Upa White leh a zi tam khualzinna ah bit a a umna ding ua thu ngen ding a ka bawn ua puihna ka tang bang uhi. Ka thouh lai un, Upa White in Mangpa’n amau a etkawl a, a vengtup ding ahi chi a ginna a phuong hi.
GSAM 328.5Zan nai giet in, a touhna ding uh leh a van tuamte uh guotpieh ding in kang kiang ah amau toh ka pei hi. Toukhawmna nungngahna sang um kang khat sung ah ka lut ua; khum hun in tam kang khu “ihmuona kang” a chi uhi. Pi White in, “James, tam kang sung ah um thei sih ing; tam mun a kipat ka pawt a ngai hi,” a chi hi. A nungzui kang sung laizang a touhna ding mu ding in ka panpi hi. Pi White a tou a, a van tuamte a khup tung a ngain, “Tam kang sung ah ka lungsim a dai sih hi,” a chi hi. Darkhing a ging a, ka kina in, “Dam in um un,” ka chi a, zana ka tawmna ding Cyrenius Smith inn lam ah ka peita hi.
GSAM 329.1Zan nai sawm vel in, Chicago lam ah gamla deuh a peita ding a ka ngaih uh Upa White in, inn sung a lut ding a kot a kihut a ka za ua, ka bawn un ka lamdangsa mama uhi. Ama’n Jackson nitumlam mail thum a gamla mun ah kang khu thihlampi a kipat a puohkhie a, kang kaikei toh kang a tamzaw a kisia bei thu a gen hi. Mi tawm lou a shi na ua, ama leh Pi White ahihleh liem lou a a suohdoh thu a gen hi. A sawtlou in sakawl leh kanglai a ngah a, Abram Dodge toh Pi White la ding in a pei hi. Upa’n ama khu a ang in kawmin, lei buh leh leichim umna leh lui neu khat a kanpui a, chiatna mun a kipat gamlala bitna mun khat ah a koihsa ahi.
GSAM 329.2A zingni zingpit in Pu Dodge toh kang kisiate en ding in ka pei hi. Lam leh thihlampi a kichamdiangna mun khat ah, bongtal khat khu thihlampi tung ngei ah tawldam ding in a lum hi. Kang kaikei ma ah ganhing kaikhietna thih a um lou zieh in, ganhing a suhkha lai in zawhveilam ah thihlampi a kipat a puohkhie hi. Kang kaikei in lei a sukhah a thung masapen ah, Upa White laibu bawm puona van kang khu thihlampi a kipat a bawn in a puohkhie a, a sia sih hi. Khum hun ma in, kang zawm a nungnungpen a khualzinte kang khu mi khut panpina um lou in kang dangte a kipat a kizomtan a, thihlampi tung ah dai deuh in a khawl hi. Kang kaikei leh a nungzui vanpuona kang khu thihlampi pua a lei tung ah rawt 6 ahisihleh 8 vel a tai a, khum zou in kang kaikei in a tawh kawla keng thum vel a lien ouh thingtawt khat a suh hi. Kang taina tha a nasat sengseng zieh in, kang kaikei khu a taw a tunglam ngain a lumlet a, a nungzui vanpuona kang nunglam khu thihlampi tung a kham in a kihei hi. Kang dangte’n tha zousie toh taina zom in, tam kang kaikei kisia khu a sukhah zieh un, a niveina in a thung kia hi. Kang kaikei a sukhatu masapen khu vanpuoh kin a ding kang ahi a, meikuongna thingthem bang in a kitamzansuoh hi. Ama leh a sung a vante khu vanpuona kang tung leh kimvel ah kholkhawm kisia a suoh hi. A nungzui khu khualzinte a ding dinmun nina kang ahi a, a sung ah mi sawm leh giet a um uhi; khum lah ah mi khat a shi a, a dang zousie liem deuh leh deuh lou a liem uhi. Ihmuona kang in a sung a hing suatlut zieh in tam kang khu khennina a kitam hi. Ihmuona kang malam a kitamzansuoh a, Pi White in um ut louhna toukhawmna khu a kitam bei hi.
GSAM 330Pasian Hutdohna Theihna
GSAM 330.1Kang kisiate ka en ua, tuazou in chiatna a tun hun a Upa White leh a zi tuonna kang khu kang kisiate a kipat rawt sawm leh nga vel a gamla a, dai deuh a a tuom a ding ka mu lai un, Pasian in thumna a za ahi chi ka lungtang un ka gen uhi. A nasemte liem lou a a suohdoh theina ding un, khum kang kizopna sut ding a a Vansawlsieng a sawl ahi khading hiam, ko’n a thei ding hiam? Kang khawlsahpa’n, ama’n a kizopna a sut ahi lou thu leh, khum a um lai in kang kotma dawndan ah koima a um lou thu a gen in, tam ngaihtuohna ka lungsim ua a khauhzaw in a tung hi. Bangchi a kizopna a kisuut hiam chi ama leh kang semtu dang zousie’n a thei sih uhi. Amau a ding a lamdangzaw nalai khu, kizopna thih kuom leh thihsaizan a bawn in a tang nalai ua, thihsaizan leh a thihkhaizop khu khut venven khat in a koih bang in kang kisia kotma dawndan tung ah a lum hi.
GSAM 330.2Ni 24 nitah a tun in, thihlampi a kipat sil kisiate a kikai sieng deuh a, kangte a tawn chin bang in a tai kia hi. Upa White leh Pi White zong kang sung ah a lut kia ua, Wisconsin a a kimu ding hun guotsa uh tung ding in bit tah in a zin uhi.
GSAM 330Doutute Taihil a Um
GSAM 330.3Tanglai Israel mite a ding in bangkim a nuom sih hi. A pualam ua melmate’n a kalsawnna uh khawlsah ding in a kengkal chin un a hanciem uhi. Taamkhawmna mun sunga “mi chi tuomtuom kihal mipite” leh Pasian a ding a kipieh lou mite khu Setan vanzah bailam ahi ua, amau tungtawn in lungkimlouna, kinielna, phunna leh helna pawk ding in a hanciem hi. Muong a umte toh Pasian guoljawlna khut a um a, a hanciemnate uh in gualzawhna a tang zieh in, tam mite’n a mitmu ah hehpihna a ngah ua, Mangpa khut in a pui ahi chi a theisah hi.
GSAM 331.1Vansawlsieng thumna thupuoh kipatna leh a khantouna ah zong khum bang ahi. A kipe thutahte khu mihing lungtang pienpih in a deilam a hih zieh a a khang ahi sih hi. A lehlam in, Thupuoh thu lailung ngei—Mangpa Khawlni—khu amau phattuomna bou ngaihtuohna leh leitung sil deina toh a kikal a, a zuitute khu nipikaal khat ah ni ni leitung sumbawlna a kipat a kikhen hi. Tulai thutah nasep in a pualam melmate a nei a, amau’n nasep siatsuoh ding in a lungkip un a hanciem zom hi. Amau tungtang ah, laaphuohpa thute zang in tam bang a gen thei ahi: “Mangpa i lam a pang hih lou leh, tu in Israel in gen ta hen; mihingte’n eite dou a a hing thou lai un, Mangpa i lam a pang hih lou leh; i tung a a lungthahna uh a kuon lai in, eite hinglai in a hing valmang ding uh ahi.”2
GSAM 331.2I pawl sung ah amau phattuomna bou ngaihtuoh leh lungkimlou mite a hing pawt munmun ua, a guotnate uh a tangtun chieng in sil thupitah a kibawl dingdan thu a gen uhi. Hinanlezong leibuhta a kilang a mitmang mei bang in, a meivahte uh sawtpi a kipat a mitmangta hi. Khum hun sung in, Tulai thutah nasep khu kip tah leh zom zing in khovel kimvel ah a khang a, mailam a kalsawnna chin in a kipna leh a tha a pung hi.
GSAM 331Upa Stephenson leh Hall
GSAM 331.3Kum 1855 nipi hun sung, Upa Stephenson leh Hall in Wisconsin gam sung ah langdohna khat suah dingin nasatah a huhom uh. Hotu unaupa te in, amaute in amau “Hun hong tung ding” thuhilhna tawh eite ginna thute khempeuh ze-et nuam uh ahihna thei gige uh; a nihveina Khrist hing pei khit ciangin mi mawhte ading ngahna hun om ding thuhilhna Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute in sang dingin lunggulh mahmah uh.
GSAM 331Amaute tawh kisai genkholhna
GSAM 331.4Nov. 20, 1855 ni in, Pi White in amaute gamtatna leh a tawpna ding thu muhsakna khat ngah hi. A thute hih bang ahi: “Mi nawng, Pasian nasep khakhalh thei ding na hi ngai maw? Mi nawng, a khutkiim khat tawh nang kongtawp in leitung ah na puk sak thei hi. A sawtlo sung bek nang a thuak ding hi.”
GSAM 332.1Eite langdohtute in, hih mengmuna in hih mite sawtlo sungin si ding cih gen hi, amaute sawt tampi a hing uh ahih manin hih mengmuna tangtunlo cih gen uh. Ahihhang, mengmuna sungah amaute si ding thu omlo hi. Vansawlsieng thumna thupuoh nasep khakhalh ding zongin mi bangin a kipan uh cih kilang sak hi. Pasian in amaute khakhalh ding a baih mahmah cih hilhsa in, “A sawtlo sung bek nang a thuak ding hi” cih zong kihel hi. Bang a gamta uh hiam? Amau ngaihsut bangin langdohna sungah gualzawh ding uh a hi loh manin, khuamial sungah lampi zawng zawngin om bangin kilang uh. Hapta tawm khat sungin Khawlni a nusia uh a, Khawlni langdo dingin a kihei uh. Amaute in “Hun hong tung ding” pawl khat hotu hi dingin nuam mahmah uh. Ahihhang, hih a suaklo manin, Khawlni nusia uh a, eite mite tungah a thu neihna uh khempeuh a mansuah uh. Tua bangin, amau gamtatna tawh a kipatna ah a bawl ding a ngaihsut uh thu khempeuh a suksiat uh hi. Eite mite in, “A takin, Pasian in ‘sawtlo sung bek amaute thuak sak hi’” ci uh.
GSAM 332A nuntakna a lungkham takin tawpna
GSAM 332.2Hih mi nihte a tawpna thu ah, Khawlni nusia khit ciangin amaute tawh a kipawl “Hun hong tung ding” ginna nei amau unaupa te genna sungah amaute gimna thu gen ding pen hoih hi. Kum 37 kal ta in Mr. Hall in a khuak a nem suah manin (mi dangte in zuau tawh a neihsa tam tak a mansuah manin) pilvanglo bangin a om hi. Innpua a paikhiat leh leitung tawh a kikim ding cih ngaihsutna zuau tawh a suuk hi. Mi dangte tungah gimna bawllo hi; ahihhang, kum sawtpi sungin thugenpa nasep bangmah a sem theilou hi.3
GSAM 332.3Upa Stephenson si khin kum 16 bang hi. A si ma kum tampi sungin lungsim a hoihlo (lungsim damlou) hi; ahihhang, mi dangte adingin lauhuai hilo. Tua bang a suah ma in, a neihsan no-law thuhilhna tawh a deih bangin gamta in, a zi a nusia hi; tua numei a gamtat hoihna tungah mawhsakna bangmah omlo (ukil ginumlo khat a zat bek tawh a zi tawh kikhenna thu a ngah thei hi), tua khit ciangin a zi masapen sangin a naupang zaw mahmah numei dang khat tawh inneih hi. Hih gamtatna pen gamtat hoihna dan a palsat mahmah ahih manin, amah “Hun hong tung ding” unaupa te in zong a gamtatna phal lo uh a, amaute ading thugen dingin zong phal nawnlo uh hi.
GSAM 333.1Amaute unaupa te in hih mite nuntakna tawpna thu a gen uh ciangin lungkhamna lianpi kilang hi; ahihhang, hihte pen thu suahlelna omlo, mi mudahna leh deihsak tuamna neilo in gen thu taktak ahi hi. Tua tawh, eite laibu simte in taksa lam thu tawh kisai amau ngaihsutna uh bawl ta hen.
GSAM 333Upa J. H. Waggoner in Thupuoh sang
GSAM 333.2Kum 1852 in, Wisconsin a gamke laibu khat a la siam Upa J. H. Waggoner in Tulai thutah sang hi; kum khat nung ciangin thugenpa nasep ading a pumpi a pia hi. Kum 1857 in laimal 200 bang ciat a nei laibu neu nih a gel hi. Khat pen “Tulai Misi Hagau tawh Kihouna Thugin a Hina leh a Paina Lam,” a nihna pen “Hun hong tung ding Thuhilhna a Gawpna” hi. A masapen in Satan ciimna sungah a puk ding mi tampi a honkhia hi; Pasian thupha tawh zong, hih hunlai a kilang thu lamdangte bang cih theilote mit a hon sak hi.
GSAM 333.3“Hun hong tung ding Thuhilhna a Gawpna” laibu pen eite Topa a nihveina Khrist hing pei khit ciangin mawhneite ngahna hun om ding cih thuhilhna zuau a kim takin a paihkhiatna ahi hi. Hih thuhilhna a paihkhiatna kim mahmah ahih manin, a sanggawp dingin mi khat peuhmah in dawnkik nawnlo a, eite muhna dongin a dawnkik dingin zong kuamah kipanlo hi. Hih laibu in, tu hun sungin, Khrist in Ama Pa tokhom tungah siampi (a Melchisedec siampina) a hihna, leh hun hong tung ding Ama tokhom tungah a tawhna, a hun tawntung gam sungah, a mi a dingin siampina tawh a kipawl nawnlo ding tokhom ahi cih thu a kilem tak leh a tom takin a hilh hi.
GSAM 334.1Tua khit ciangin Upa Waggoner in laibu neu thumna, a masapen bang mah a zah, “Ngaihsutna leh Pasian Kilatna Khuavak sungah Mawhna Tatna” cih min pia in a gel hi. Kum 1884 bangin hih laibu pen siamthat leh puakzawh in, laimal 400 bang a nei laibu ah a suak hi. A min in a gen thu tungah kilem leh a tom takin a thuhilhna ahi hi.
GSAM 334.2Hih hun panin laibu namkhiet nasep tawh a kipawl den hi; a gelpa leh a etpa in nasep hi. A thugenpa nasep zong a zuipah hi, a nuntakna kum tawp te Europe gam ah a zat hi.
GSAM 334.3April 17, 1889 ni in, a laibu tawp pen, “Eden pan Eden dong,” a zo zawh zawh in Basel, Switzerland ah a thakhatin a si hi. Ni 16 in laibu gelhna nasep ni khat sung a zawh hi a, a laibu gelna sungah, “Ni khat sung nasep hak mahmah ka sem hi” cih a gel hi. Europe a unaupa te in a thu a bawlna genna panin hih thu teng ki ngah hi:—
GSAM 334.4“Ni 17 zinglam, zingsang nai 5 leh a kim takin, a ann huonna sungah a thakhatin a puk a, lungtang a zeng manin hun khat zong hilou in a si hi. A laibu thak English pau a zo dingin nasep hak mahmah hi a, a hong tung ding Nipini in London ah a paikhiat dingin a kithawi hi; tua ah nasep tawh a kipawl ding a, hong tung ding nipi hun in America ah a ciahkik ding hi.”
GSAM 334.5Kum 1854 panin Upa Waggoner in thutah ading, mi muhna masiah ah, thugenna leh laibu sungah, a langdona tawh a kipan den hi. A si ciangin kum 69 a kim ding bang hi. April 20 ni in Basel ah a vui uh. Tua bangin, a nasep hunlai a nasepna mun ah, a kipatna nasep a semte lakpan mi khat a puk hi.
GSAM 334Ginna tawh damna
GSAM 334.6Kum 1858 khokhal patna hunlai in, Pi White pen ni tampi sungin a gim mahmah a, a pumpi a zawhloh manin a lupna tungah a om hi. Zankim nai in khatvei a muk hi; a innkuan in a theihsa silpiak khempeuh tawh a hing sak nuam uh a, a hih theilou uh. Hun hatlo sungin zankim panin minute 30 val a om hi. Tua ciangin Upa Andrews leh kei, Upa White in thakhatin kouna tawh, thungetna hun khat ah a kihel dingin ki sam uh. A lupna gei ah thahat takin thungetna a bawl uh ciangin, Topa in lainatna tawh a lungsim a phawksak a, a nuntakna ngeina bangin a thasak hi. Pasian a phat laitakin, mengmuna sungah a ki puak hi, a lupna tungah a om lai hi. Hih muhna sungah a muhsak thute pawlkhat pen “Hattuom a Ding Theipinate,” Laibu 5 ah sim theih hi.
GSAM 335Taksa lam kilatna lamdang khat
GSAM 335.1Hih mengmuna tawh kisai taksa lam kilatna lamdang khat om hi; tua thu pen thupi takin ko gen nuam hi. Upa White leh kei, lupna khat lamah ka tu uh a, Upa Andrews pen a kiim lamah a tu hi. A khutte in a awn tungah a kikhih uh a, ahihhang, a khut tawh a muhna dang dangte lamah a ngeina bangin zalen takin a kithawi uh. A pumpi tunglam pen lupna tung panin a sangkhiat hi; tua ahih manin a liangluang leh a lupna khengval in inch 8 maw 9 bang om hi. A dangin gen leng, a tawh panin tunglam pumpi pen degree 30 bangin a kikhai hi. Hih dinmun ah mengmuna a zong sung, minute 30 sung, a om hi. Kuamah in khut leh khutkhawng a zanglo in hih dinmun a takin neih theilou hi; a sawt sung hih bangin a ding thei ding pen a baih zawlo hi. Hih ah zong, amah uk theiloh vang khat in hih mengmuna tawh a kipawl cih a lak thei hi.
GSAM 335Genkholhna dang khat
GSAM 335.2October kha ni masapen, 1858 in, Upa leh Pi White leh laibu gelpa in Rochester, N.Y. ah khawmpi khat nei uh. Hih khawmpi panin, kei in amaute tawh New York gam leh New England gamte sungah vakna ka zuipah uh. Khawlni khat in Pi White in mengmuna khat ngah a, eite pai ding lampi tungah mun khat ah Satan in amah tungah nasatak in langdo ding cih muhsak hi. Upa White leh kei in ginna tawh amah lenkip ding uh a, Topa in honkhia ding hi.
GSAM 336Pi White a gimna
GSAM 336.1Hih ah zong a piang ding thu a genkhol hi. A nung ciangin a tangtun dan a maan takin kilang ding hi. Rochester khawmpi khit Khawlni masapen in Roosevelt ah ka om uh a, Khawlni nihveina in Brookfield, Madison County ah ka om uh. Hapta nungin Mannsville, Jefferson County ah Mr. Ballou inn a ann huonna zualpi sungah khawmpi ka bawl uh. Brookfield pan Mannsville dongin meileng tawh ka pai laitakin, Pi White mit nuai ah a mai a phaang hi. Hih a nat manin Mannsville i tun uh ciangin a lupna ah a lum hi. Ni nih sung a phaangna a khangzaw a, a imu theilou sak hi; khawmpi sungah zong a kihel theilou hi. A lu a puuk manin a mit nihte a khah hi; a mai pen mihing mai bang nawnlo hi. Hih natna hak leh lungsim lungkhamna sungah, imut theih louhna manin lungsim a buai mahmah lai in, galpa in Pasian tungah a phunnawi sak nuam hi. Khawmpi hun a tawp dong hih bangin a om hi.
GSAM 336.2Khawmpi a tawp khit ciangin Upa White in kei kiangah hih bangin a gen hi,
GSAM 336.2“Unaupa John, Rochester ah hong kigenkholh bangin hih pen ka zi tungah Satan in a langdohna mah ahi hi. Tua ah kiciamna na phawk hi: i nih un kipawl in amah ginna tawh lenkip ding, buaina a tung ciangin hun khat zong a nusia loh leh, galpa thahatna kikhak ding a, amah honkhia ding cih i thei hi. Tua ah pai in thungetna hun bawl ni.”
GSAM 336Genkholhna bangin honkhia
GSAM 336.3Thakhatin Pi White a lupna khu sungah ka pai uh a, amah ading thahat takin thungetna ka bawl uh; ka khawmpi bawlna khu sungah unaupa te zong dai takin thungetna a bawl uh. Thunget pat pan minute 10 sungin Topa thahatna khu sungah hong tuang a, khu sung khempeuh a dim hi. Pi White pen natna khempeuh pan thakhatin a honkhia a, an a ngen hi. Hih pen sunnung nai 5 bang hi. Nitah nai 7 ciangin a mai tungah a phaangna khempeuh a mang a, tua nitah khawmpi ah a pai a, a hoihna a ngeina bangin kilang hi.
GSAM 337.1Khua mite ngenna tawh, nitah in “Mi Siangthote Gouluahna” thu khat a gen uh. A tawp ciangin Pi White in thuhilhna khat a gen hi. Upa White in a tapa neu W. C. tawh innpua ah a pai laitakin, amah khuapi mipite maiah mengmuna sungah a ki puak hi. Tua hun a muhsak thute, “Theipina Laibu 5” a tawpna laibu sungah, Mannsville, N.Y., Oct. 21, 1858 cih min tawh, sim theih hi.
GSAM 337.2Tua thu a genkhia Rochester muhna sungah a kigen bangin, Pi White in honkhia thu pen a kim takin a tangtun hi. Hih bang natna in tua vakna sungah zong a tungkik nawnlo hi; mun khempeuh ah thutah ading gualzawhna lianpi ka nei uh hi.
GSAM 337America Khatgam Kidouna genkholhna
GSAM 337.3Khawlni, January ni 12, 1861 in, Fort Sumter tungah meikhu a sawm masapen ni ma a kha thum a kicing takin (hih kidouna pen America a Africa sal 4,000,000 a suahtakna a suahpih kidouna kipatna ahi hi), Parkville, Mich. ah Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute hattuom inn kipatna bawl uh. Khawmpi pen Upa White leh a zi, Upa Waggoner, Smith, leh laibu gelpa in a kihel uh. Upa White thugenna a zawh ciangin, Pi White in thuhilhna thahat khat a gen hi; tua khit ciangin tu khat tungah a tu hi. Hih dinmun ah mengmuna sungah a ki puak hi. Inn sungah mi tampi a dim a, mun pen siangtho takin kilang hi. Mengmuna panin hong paikhiat khit ciangin a dingkhia a, inn sung a etkholin hih bangin a gen hi:—
GSAM 338.1“Hih inn sungah om mi khat zong hih gam tungah hong tung ding gimna na mu cih ngaihsut ngeilo hi. Mi in South Carolina in a kiheuhna thu tawh a leik uh; ahihhang, hih gam tawh gam tampi a kipawl ding a, kidouna lianpi a suah ding cih tu in ka muhsak khin. Hih mengmuna sungah, lang nihte a galkap tampi kidouhna mun ah a kikhawm ka mu hi. Meikhu a ging ka za a, a thi leh a si ding mi khempeuh ka mu. Tua ciangin amaute a kitai naih uh a, khat leh khat a kinai takin a kidou uh [meithal a kivuah namte tawh khat leh khat a kisun uh] ka mu. Tua ciangin kidouna khit munah a thi leh a si ding mite tawh a dim ka mu. Tua ciangin thonginnte ah ka ki puak a, a kisapna sungah a om mite a gimna, a tahsa uh a kiem semsem a, a tha uh a bei semsem ka mu. Tua ciangin pasal, tapa, ahih kei leh sanggampa kidouna sungah a mansuah innkuan mite inn ah ka ki puak hi. Amaute lungkhamna leh hakna ka mu.”
GSAM 338.2Tua ciangin inn sung a kiim vel in a kinial takin etin, “Hih inn sungah omte lakpanin mi pawlkhat in tua kidouna sungah tapa a mansuah ding uh hi” cih a gen hi.
GSAM 338Mengmuna thu Mrs. Ensign genna
GSAM 338.3Hih thu a tak ahihna, ni a kigen mah ni in genkholhna a suah ahihna, leh khawmpi mite in a tel dan leh a puakkhiat dan kilang sakna dingin, hih theipina ki pia hi:—
GSAM 338.4“Hih thu pen ka theihsakna ahi hi: kum 1861 January in, Parkville pan mile 6 bang gamla, Michigan, St. Joseph County ah ka om hi. Khrist hing pei kia ding ngahtu ka hilo. Hih kha ni 12 in, ka vengte lakpan mi tampi in khawmpi ah kihel dingin Parkville ah pai uh. Inn ah hong ciah uh ciangin, khawmpi ah numei khat mengmuna sungah a om a, United States tungah kidouna gimpi hong tung ding cih a gen hi, lang nihte ah, South leh North ah, galkap hon lianpite kikhawm ding a, thonginn sungah mite tampi gim ding uh cih a gen hi; pasal, tapa leh sanggampa a mansuah manin innkuan tampi in kisapna hak mahmah a thuak ding uh a, hih inn sungah om pasal pawlkhat in kidouna sungah tapa a mansuah ding uh cih zong a gen hi.” “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, Jan. 30, 1891” cih min tawh a ciapteh hi.
GSAM 339.1Hih kidouna lauhuai genkholhna tawh kisai in, Pi White in zong Ni sagina Khawlni tan a, Khrist hing pei kia ding ngahtute in “kidouna manin mun hak sungah ki puak ding uh a, haksat hun maia bang bawl ding theihna dingin pilna a ngah nading uh mi khempeuh in thahat takin thunget ding uh ahi hi” cih gen hi.
GSAM 339Khatgam kidouna a lian dan
GSAM 339.2Hih mengmuna a piak hunlai in, North mite khempeuh in hong tung ding kidouna thu a theihna uh tawm mahmah hi. Hotu Lincoln in zong tua khit kha thum (April 12, 1861), gam tampi in South Carolina a kiheuhna ah a kipawl uh a, Fort Sumter tungah meikhu a sawm masapen ciangin, galkap 75,000 bek a ngen hi; amaute zong kha thum sung bek ading hi.
GSAM 339.3Kidouna sungin Union langah a ki ciapteh galkap khempeuh 2,859,132 ahi uh. Encyclopedia Britannica in, “Kum 1863 patna in Confederate galkap pawl in galkap 700,000 bang a nei uh,” cih gen hi; ahihhang, a kikhawmsa uh khempeuh lakpanin bangzah a om cih khentel ding hak mahmah hi. Amaute sihna laibu pen “galkap 300,000 bang” ci in a ngaihsut hi. Encyclopedia thak pawlkhat in Union langah kidouhna sungah a kithahte, liammat leh natna manin a site, maw thonginn sungah a site khempeuh, 359,528 bang cih uh. Union lang a leiba thu ah Britannica in hih bangin a gen hi:—
GSAM 339.4“August 31, 1865 in leiba a sangpen ah tung a, $2,845,907,626.56 a cing hi. Sum lutna panin $800,000,000 bang zong a ki zang khin, a tamzaw kidouna ading; gamte, khua te, county leh khua neu te in amau sum khawlsakna leh leiba tawh kidouna adingin a zang uh; pension ading pia ding sum pen tawpna ah $1,500,000,000 bang a cing ding hi. Confederacy in a zat sum pen theih zawh nawnlo ding hi; Federal galkap leh Confederate galkap in a suksiat nate a kim takin sim zawh ding hilo hi; South ah salte sumphutna ($2,000,000,000) pen kidouna tawh a mansuah hi. Khempeuh a tawmkhawm in, kidouna sum a kim takin sim zawh loh hangin, $8,000,000,000 pen ngaihsutna tamlua lo ahi hi.”4
GSAM 340Mengmuna a tangtun nawnna khat
GSAM 340.1Parkville khawmpi inn ah om pasal pawlkhat in kidouna sungah tapa a mansuah ding cih genkholhna thu ah, kum 1883 tavang hun in Parkville hattuom upa tawh ka kimu cih bek ka gen ding hi. Amah pen January, 1861 mengmuna a piak hunlai in zong upa mah ahi hi. Kidouna thu Pi White in mengmuna genna ah a gen thu na phawk hiam cih ka dong hi. “Phawk hi,” cih a dawng hi. “Tua ni inn sungah om a, kidouna sungah tapa a mansuah mi bangzah na thei hiam?” cih ka dongkik hi. Thakhatin mi ngaa min a phawk a, “Hih mite hih ah a om uh a, amaute in kidouna sungah tapa a mansuah uh cih ka thei hi; inn ah ka om theih leh, ka mite tawh ka pau theih dingin, min tampi ka gen thei ding hi. Hihte bek sangin mi ngaa dang om ding bang hi” cih a gen hi.
GSAM 340.2South langin a thahatsiam takin a kidouhna kum li leh a val sung, a kikhawm galkap lakpan sawmnih lakpan sawmkhat bang kidouhna sungah maw natna tawh a si khit dong, hih genkholhna a tangtun na lamdang mahmah cih a lak hi.
GSAM 340Salna leh kidouna
GSAM 340.3January 4, 1862 ni in a piak mengmuna thu Pi White in hih bangin a gen hi:—
GSAM 340.4“Salna a susia ding cih ngaihsutna tawh mi tul tampi galkap ah kihel dingin hanthawn in a om uh; ahihhang, tu in a kihel khin uh ciangin, a khem uh cih a thei uh hi. Hih kidouna a tumthu pen salna susia ding hilo a, a om bangin a len ding ahi hi.”
GSAM 341.1Hih thu a ki piak hunlai in, galkapte in Union galkap sungah a tai lut salte amau topa te kiangah ciahkik sak ding nasep ah huh dingin thu ki pia hi. Galkapte in, “Hih langdohna i khak leh bang i ngah ding hiam?” cih a dong uh. Amaute in lungki takin, “Bangmah. Langdohna a suahpih thu kikhaklo hi. Eite gam a suksiat salna ngeina pen hing lai a, langdohna dang khat a suahpih ding hi” cih uh. Hih thute pen Theipina 7 sung, “Salna leh Kidouna” lu ah, kidouna thu a kim takin a genna panin ki la hi. Salna a kisusia ngei lo ding cih genna hilo a, galkapte in tua hunlai a muh dan bek a lak hi. Hih theipina sungah a nungzaw ah genkholhna hih bangin om hi:—
GSAM 341North ading gualzawhna genkholhna
GSAM 341.2“Ahihhang, gam khempeuh adingin an ngawlna ki puang hi! Topa in, ‘Kei teel an ngawlna pen hih bang hilo maw: migilo te khutkhitna khahkhiatna, khawl haksatna phelkhiatna, gimsate suahtakna, leh khitna khempeuh susiatna ahi hi?’ cihi. Eite gam in Pasian teel an ngawlna a zuih ciangin, kidouna thu tawh kisai in amaute thungetna a saan ding hi; ahihhang, tu in amaute thungetna a za lo hi.”
GSAM 341.3Kidouna tangthu theite in North langin South galkapte a zawh ding a huhna sungah, suahtakna thu a puak ni, Jan. 1, 1863 dongin, a gualzawhlona, gimna, khaksiahna, leh hun sawtna tampi a thuak cih a thei uh. Tua ciangin, kidouna a tawp dongin a gualzawhna a khang ta uh! Nasep a pai dan a zui mite ading bangzah a kilang hiam, Jan. 4, 1862 genkholhna a tangtun dan! Khawl haksatna a khahkhiat khit ciangin, salna khitna a khah a, sal tungpanin khitna a kitawp hi. Pasian in a mite thungetna a za a, amah lungdam sak an ngawlna a teel ciangin kidouna a tawpna adingin huhna a pia cih bangzah a kilang hiam!
GSAM 342Ex-Governor St. John theipina
GSAM 342.1Kansas gam Ex-Governor John P. St. John in Ottawa, Ill. ah June 29, 1891 sunnung a thugenna ah ka za hi; tua ah hih bangin a gen hi:—
GSAM 342.2“Bull Run ah [Confederate galkapte] in eite a zawh uh ciang bangin ka lungki mahmah ngeilo hi. Ahihhang, hih khempeuh Pasian geelna sung ahi hi. [Confederate galkapte] i zawh leh, gam ukte in kilemna a bawl uh a, salna tawh Union a kipawl den ding hi; tu in zong salna i nei ding hi. Kum nih sungin [Confederate galkapte] in thahatna a nei uh; ahihhang, Lincoln in suahtakna thu minthang a puak khit ciangin, Pasian langah i kihei a, i kizo thei nawnlo hi.”