Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
07 / 31

Bung 4 — Hun Tawpna Hun

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Tuachi'n kei in, Aw ka Mangpa, tam silte tawpna bang ahi ding e? ka chi hi. Tualeh aman a chi a, Daniel, na lampi ah pei in; aziehpen tam thute pen hun tawpna hun dong kikhah leh chiemte a kisel ahi. ... Migiloute'n gilouin a gamta ding ua; migiloute lah ah koiman a theisiem sih ding hi; hinanleh mipilte'n a theisiem ding uhi.”1

GSAM 77.1“Aman ka kungah, Aw mihing tapa, theisiem in; aziehpen tam Mengmuna pen hun tawpna hun toh kisai ahi, a chi hi.”2

GSAM 77.1“Hinanleh nang, aw Daniel, hun tawpna hun dong tam thute khah inlen, laibu chiemte in; mi tampi a vaivah ding ua, theina a pung semsem ding hi.”3

GSAM 77.1Taka “hun tawpna hun” a chi khu bang genna ahi e? A tawpna tah ahi thei sih hi; tua bang hileh Daniel genlawhna lah a “kikhah” a umna pen mihingte dingin phattuomna neilou ahi ding hi. “Kilahkhiet silte pen eite a ahi,”4 a hiziehin tam thu pen hun khat ah phattuom ngei ding ahi. Tuaziehin “hun tawpna hun” chi hamkam pen a tawpna tah masang deuh a hun khat, Daniel kunga kigen silte theisiem a um dingna hun genna ahi ding hi.

GSAM 77Ama Kiguotna Ni

GSAM 77.2Tam pen guolnei Nahum in “ama kiguotna ni” a chi hun genna ahi chi ginmawh ding a um sih hi. Taka guolneipa'n Nineve kisietna thu genin, “saptawp ging leh kangtalpei kileng ging, leh sakolte diang ging, leh sakol kangtalte lan ging” thu a gen hi.5 Guolneipa mit pen a masa in leitung pumpi tunga tung ding kisietna lienzaw lamah pui ahi; tua hun chiengin “a ma ah muolte a ling ua, muolbawhte a tui ua, a umna ma ah lei a kang hi; leitung leh a sunga teng zousie zong a kang uhi. A hehna ma ah koi a ding thei ding e? A hehna nasatah koi'n a thuoh thei ding e? A hehna pen mei bangin a luongkhie a, suongpite ama'n a phukeh hi.... Aman beisieng khopin a susie ding hi; gimthuohna niveina in a hing um kia sih ding hi.”6

GSAM 78Meisel Kuong Toh Kangtalte

GSAM 78.1Guolneipa'n tam kiguotna ni thu a genbe nalai hi: “Ama kiguotna ni chiengin kangtalte pen meisel kuong toh a um ding ua, far thingte nasatahin suhling a um ding uhi. Kangtalte lampite ah a lungkhong ding ua, lampi zaute ah khat leh khat a kisu ding uhi; meisel bangin a lang ding ua, khuolphe bangin a tai ding uhi. Aman a mi hangsante a sim kia ding hi; a pei laitah un a kipal ding ua; kulpi daite lamah a manlang ding ua, kidalna guot a um ding hi.”7

GSAM 78.2Tulai khuolphe banga manlang meileng umdan a genchien dihtah hi maw! A khuolzinte enkaitu'n a khawlna khat apat a dang khat dong a khuolzinte simin a sim kia zel a, meileng a tai laitah a khuolzinte a peina ua a kipal uhi. Tualeh meileng lampi nua a thing ngana ding, thing tung a lampi douna ding, vurgial a hupna innte ding leh sil dangte dingin far thing tamtah zat a um hi. Sierra Nevada Muolte tunga lampi khat ah far thing a kibawl vurgial hupna innte mail sawmli leh sagi a sau a um hi, a chi uhi. Tualeh tam pen “ama kiguotna ni” ah a um ding, chiin guolneipa'n a gen hi.

GSAM 78.3Tam hun tawpna hun thu pen guolnei Joel in zong a gen hi; Mangpa nasemte kungah, “Zion ah pengkul mut unlen, ka muol siengthou ah pilvanna ging suoh un; gam sunga teng zousie ling uhen; aziehpen Mangpa ni a hing tung ding hi, a nai mama zouta hi,” chi thupieh a um hi.8

GSAM 78.4Tualeh guolnei Zephaniah tungtawnin zong tambangin gen a um hi: “Aw deih a umlou nam, kikhawm un, ahi, kikhawm un; thuguot a tangtun masang, ni pen buhsi bangin a peimang masang, noute tungah Mangpa hehna nasatah a hing tun masang, noute tungah Mangpa hehna ni a hing tun masang in. A thukhenna zui a gamta, leitung a mi kingaingiem zousie aw, Mangpa sui un; dihtatna sui un, kingaingiemna sui un; Mangpa hehna ni chiengin sel a na um kha ding uhi.”9

GSAM 79.1“Hun tawpna hun” chi hamkam a deina leh tua hun a kipat hun theichien zaw na dingin, tua hamkam ma a zatna dang khat i en ding uhi. Daniel bung sawm leh khat ah bawlsietna thuneitu khat, hun tawpna hun dong a thuneina kem ding, gen a um hi. Tua bawlsietna thuneitu thu Mangpa'n, “Theisiemna nei pawlkhatte a puk ding uhi; amaute patepna ding leh siensuona ding leh suhvam na dingin, hun tawpna hun dong tua bang a um ding hi; aziehpen tua [hun tawpna hun] pen hun guotsa a um nalai ahi,” a chi hi.10

GSAM 79Kineu Nasep

GSAM 79.2Protestant laibu hilchientute a tamzaw in tam thuneitu leh Daniel bung sagi a “kineu” pen, hun “guotsa” sung gam vaihawmna thuneina khut a nei Rome hattuom genna ahi, chi a pomkhawm uhi. Tua hun guotsa khu “hun khat, hunte leh hun kimkhat” ahi.11 Tam pen kineu in gam a vaihawmna genlawhna ni 1260—kum 1260—ahi a, A.D. 538 apat 1798 dong ahi. A nunungpen kum ah kineu gam vaihawmna thuneina pen, “hun guotsa” ah lahmang a um hi. Tuaziehin tua hun a kipat mipite pen masanga bangin tua thuneitu khut a “puk” zel a um non sih uhi. Tuabangin tam kum—1798—in tam genlawhna a “hun tawpna hun” kichi hun kipatna a chiemte hi.

GSAM 79.31798 kum in “ni tul khat leh zani leh sawmguh”—kum 1260—a khup hi; tua hun sung Mangpa “Theipimi Nite” (Thuhun Lui leh Thuhun Tha) in “sai-ip puon silh a ... genlawh” ding ahi.12 Bawlsietna a dim Hun Miel sungah Laisiengthou pen Grik leh Latin ham a kep a um a, tua hamte khu mipite'n a theisiem sih uhi. Tambanga Laisiengthou kham a umna pen “sai-ip puon” a silhsahna toh genteh ahi.

GSAM 80Theipimi Nite Thah A Um

GSAM 80.1“Amauten a theipina uh [sai-ip puon silh a umna] a zoh chieng un, taw neilou khuh apat hing kaidoh gamsa'n amaute a doupih ding a [Setan in leitung mite suhthou a, amaute tungtawn a nasepna], a zou ding a, a tha ding hi. A luong uh pen hagau lam a Sodom leh Aigupta kichi khopi lienpi lampi ah a lum ding hi; tua mun ah eite Mangpa zong kross a khetbeh a um hi [“tuin zong khetbeh a um laitah hi,” Denmark ham leh Ettha Kia Lehkhietna ah]. Tualeh mi chituomtuom, phungte, hamte leh namte'n a luong uh ni thum leh ni kimkhat sung a mu ding ua, a luong uh han a vui a phal sih ding uhi.”13

GSAM 80Lauhuoina Vaihawmna

GSAM 80.2Tam Theipimite thahna pen France ah “lauhuoina vaihawmna” sung, 1792 apat 1795 dong—kum thum leh kimkhat—ah tangtung ahi. France Kilehbulna pen kum guh ahisihleh sagi bang a sawt himahleh, a masa kum thum leh kimkhat sungin Laisiengthou, ginna leh tua ni lah a khat peuhpeuh lam a thu gen ngam zousie susietna dingin nasatahin pan a la uhi. France Kilehbulna in kumpi vaihawmna leh siempute khutzou douna ahi a kichiam himahleh, a tah in Pasian leh Laisiengthou suhbei ding gal a hing hita hi. Kilehbulna masang deuh a hunte thu tambangin i sim uhi:

GSAM 80.2“1792 Kilehbulna masangin, France a ginna neilouna khangsahte'n amau lah ah kum khat sungin £900,000 [$4,500,000] a khawm ua, tua sum pen mipite lungsim suhsietna ding leh nasatah a gamtat ding a kiguotsahna ding laibute lei, nam leh puozahna dingin a zang uhi, chi thu pen mangngil ngeilou ding ahi; tuamai hilouin, tua bangin a bawl zing uhi.”14

GSAM 80Ginna Neilou Laigieltute

GSAM 80.3“Tuabang Kilehbulna ding lampi pen Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau leh amaute toh kibang mite dangte laigielte'n a guot uhi. Tua laigielte ah siemsa silte en a Pasian theina ginna leh Pasian kilahkhietna tung a kinga ginna a ni a ni suhchim ding ngaihdante puozah ding a panla uhi. Pasian kilahkhietna pen dou a um mai hilouin, a pumpi a nuolkhiet ahi; Pasian pen van leh lei pumpi apat hawlkhiet a um a, a mun ah mihing pilna pasian nu min puo, ngaihtuo a kisiem milim khat koih ahi.”15

GSAM 81.11793 kumah mipite ngaihdan pen Pasian leh Laisiengthou simmaw a gensietna bawl limchan mite pen nasa taha kipah kikou a umna khop ahi. A ettehna dingin tam thu i la suoh uhi:

GSAM 81.1“St. Roche Biehinn [Paris] ah nuili ding limchanpa Monert in Pasian zatatlouna a sangpen dong a bawl hi. Aman, ‘Pasian aw, na um tah leh, na min a kigensietna phu la in! Ka hing na dou hi. Na ham sih hi. Na khuoginte na khahsuh ngam sih hi. Tam zou chiengin koi'n na umna a gingta nalai ding e?’ a chi hi.”16

GSAM 81France Gam, Lyons A Pasian Gensietna Nasep

GSAM 81.2Theipimite thatute'n bangchi'n “Pasian Tapa kross ah a khetbeh kia ua, mi zousie ma ah a zumhuoisah uhi” (Hebraite 6:6) chi pen, thah a um Lyons vaihawmna ulien Chalier pahtawina dingin Fouché in Lyons ah a bawl pawi umdan ah a lang ding hi. Lyons a a tun masangin Fouché in tam thu a pie hi:

GSAM 81.2“Ginna lam chiemtenate zousie susie ding, tualeh hattuom hankhuongte kot tunga, Shihna pen kumtuong ihmu ahi, chi giel ding.... Chalier lu leh awm lim pen lampite ah puozin ahi a, a nungah tualthatute leh numei zualzuate mipi tamtah a zui uhi. A nung un sabengtung khat, khantanhoi laibu, kross leh Mangpa annkuong belte puo a hing pei a; tuate pen a sawtlouin mei a hal ahi. Sabengtung pen Mangpa annkuong hai sung apat grepzu suhsiengthou dawn dingin sawlui a um hi.”17

GSAM 81.3Paris ah Mihing Pilna Pawi bawlna pen tambangin genchien ahi:

GSAM 81.3“Amaute pen mipia kiguol a gam vaihawmna khawmpi ah a pei ua, mipi houloute'n ... ginna biehna ngeinate pen nuili tah pen dinmun dong a ensahse uhi.... Pasalte'n siempute puonvam tungbat leh puontung lienpi silhin, halleluia la sain, Carmagnole lamin, khawmpi ma a thugenna munah a hing tung uhi. Tua munah Mangpa annkuong tanghou, a koihna bomte leh sana leh ngun milimte a koih uhi. Simmawna thute a gen uhi.... St. Denis apat hing kisawl pawlkhatte'n, ‘Aw noute, aw ginna mittawng a zat silte, guoljawl misiengthou chituomtuomte aw, a tawp a tawpna gam it mite hi ta un; a gawm in thou unlen, sum khuuna inn a pei a suhtuina thuohin gam na sem un,’ chiin a kikou uhi.”18

GSAM 82Pasian Thu Mieltui Apat A Hing Pawtkhie

GSAM 82.1“Ni thum leh ni kimkhat zouin Pasian apat hinna Hagau pen amaute sungah a lut hi” (Theipimite sungah), tualeh amaute “meilum a vanah a kaidoh uhi.”19 Pasian thu pen mieltui apat pawtkhie a leitung ma ah koih kia ding a Pasian hun a hing tungta hi. Leitung pumpi ah khantanhoi nasep bawl ding hun (1798) a hing tungta hi. 1804 ah Britain Laisiengthou Pawl kipawl ahi. Tua nungah Laisiengthou pawl dang sawmtampi a hing um ua, tuin Laisiengthou pen leitung a ham thupi zousie a lehkhiet ahita hi. Tambangin Laisiengthou, Theipimi Nite, mi zousie'n mu leh sim thei dinga a hing kilangkhietna pen, meilum a vanah a kaidohna uh toh genteh ahi.

GSAM 82.2France Kilehbulna hun laiin Voltaire in kum za khat sungin Laisiengthou pen zat a um nonlou ding a hita ding hi, a chi hi. Tua a gen kum apat kum za khat chinna kumah, Voltaire in a phattuomna neilou a kisial lai a um a kithei Laisiengthoute zousie sangin, France gam bekah Laisiengthou puozah a umte a tamzaw hi. Tualeh tua thu a genna inn ngei zong tuin Laisiengthou inn dingin zat ahi, a chi uhi.

GSAM 82Rosetta Suong Mu A Um

GSAM 82.31798 kum leh France mite toh kisai thu ni i ngaisah ding a um hi. A khatna, tua kumah galkap lamkai Berthier nuaia France galkapte'n Rome a Rome hattuom lutang vaihawmna a sukhin uhi. Tuabangin amauten a douna uh laibu sung ngei a tua sil tungtang genlawhna tangtunna pen, amaute'n a theilou kawm un a bawl uhi. A nina, tua kum ma ah Nile lui a Rosetta lui peng tunga St. Julien Galkap Kulh ah France galkapte'n lei a tawh lai un minthang Rosetta suong a mu uhi; tua suong pen tuin Britain Tangthu Sil Lui Kepna Inn ah kep ahi. Tua suong tungah laigiel dan thum a um hi: siempute zat lim melchih a laigiel; mipite zat mipi ham laigiel; leh Grik laigiel ahi. Tam pen tua masang a kitheilou mipi ham laigiel leh lim melchih a laigielte honkhietna chabi ahi. Tuin mi dang khat in a gen bangin, “tua mipi ham melchih laigielte lei nua apat tawhkhietna vanzatte in, Laisiengthou tah loungal thu dang bangpeuh apat mu sangin, tanglai Laisiengthou thugielte a dih dan theichienna a tamzaw a pe hi.” Tuabangin Laisiengthou suhbei a tum mite ngei pen, amaute'n a theilou kawm un, kum 1260 tawpna ah Rome hattuom lutang thuneina lahmangna tungtawnin genlawhna tangtungsah dingin zat ahi ua; tuabanah amauten susiet ding a nasa taha a douna uh Laisiengthou thutah ahina kipsah laigielte theisiemna chabi zong a mu uhi.

GSAM 83“Na A Ding A Kiguot Ah Na Ding Ding Hi”

GSAM 83.1Hun tawpna hunah bang a um ding hi chi vansawlsieng in Daniel kungah a gen ahi e? Misiengthou in, “Ni tul ni leh zathum dong; tuachi'n Munsiengthou siensuona a um ding hi,”20 a chi a zah hun apat a lungsim pen “tam silte tawpna” bang ahi ding leh “bang tan a sawt” ding thu a lungkhamna in a dim hi.21 A tawpna ah tua hun theina pen a hun ding a hilou ahi chi theisiem dingin hil ahi. A kungah, “A tawpna dong na lampi ah pei in; aziehpen na khawl ding a, nite tawpna ah na a ding a kiguot ah na ding ding hi,” chi ahi.22

GSAM 83.2Mi kimkhatte'n tam hamkam pen leitung a tawpna tah genna ahi a, tua hunah Daniel in Mangpa mite dangte toh a thaman a sang ding a, a gouluo ding a kiguot ah a ding ding hi, chi a ngai uhi. Gouluo ding a kiguot, gam mun leh sil dangte genna Hebrai thumal pen gheh-vel ahi, chiin hing hil ahi. Tua thumal pen tam Laisiengthou tang a guotna chia lehkhiet a um thumal ahi sih a; taka thumal khu goh rahl ahi. Hebrai ham theite'n tam goh rahl thumal pen Thuhun Lui ah vei sawmsagi leh guh a um hi, a chi uhi; tuabanah ettehna a Munsiengthou siensuona thu, kel ni lah a a kithat ding pen theichien na ding a chiemtena la a kiguotna thu genna a kizang thumal ma ahi, a chi uhi. Siempu lienpen in Mangpa kel sisan la a, siensuona nasep bawl ding a Munsiengthou sung a a lut laiin, Israel zousie pen polam ah a ding ua, a mawlna uh puongin, a lungsim uh a kingaingiemsah uhi. Tuabangin mawlna neilouin a ding a, siempu lienpen Munsiengthou apat a pawtkhiet chieng a guoljawlna sang dingin a um uhi. Tuaziehin tua ni ah Israel in amau ding a kiguot ah a ding uhi.

GSAM 84.1Ni 2300 a tawpna ah, a nunungpen Munsiengthou siensuona a hing tun chiengin, Daniel thu toh mishi dihtatte zousie thu pen Pasian ma ah ettha kia a um ding ahi. Tuabangin Daniel in ama ding a kiguot ah a ding hi.

GSAM 841798 Dong Chiemte A Kisel Thute

GSAM 84.2Daniel in, “Aw ka Mangpa, tam silte tawpna bang ahi ding e?”23 a chi dotna dawnna dingin, “Tam thute pen hun tawpna hun dong kikhah leh chiemte a kisel ahi,”24 chiin hil ahi. Daniel lungsim buoisah pen “bang hun e?” “bang tan a sawt ding e?” leh “a tawpna bang ahi ding e?” chite ahi. Tam thute pen guolneipa buoisah leh lungkhamsah thute ahi ua, tam thute bek pen “hun tawpna hun” dong kikhah leh chiemte a kisel ding ahi; kimkhatte ngaihdan banga Daniel laibu pumpi a hilou ahi. Tam 1798 hun masangin, genlawhna ziltute'n nipikaal sawmsagi thu ah vah a nei ua, tuate pen B.C. 457 ah a kipat ahi chi a theisiem uhi. Tua kum apat nipikaal sawmguh leh kuo leh sawmsagi a simdan toh chiettahin kituohin, Khrist in mi zousie ma a na a sepna, a shihna leh sil dangte a hing tangtung hi. Hun simdan toh kituoh chietta Hundampa nasep a tangtunna in Ama pen Messiah dihtah ahi chi theichienna hat mama a pe a, tuabangin nipikaal sawmsagi kipatna ni pen kikhel theilouin kipsah ahita hi. Nipikaal sawmsagi pen Ni 2300 a kheh masa ahi chi a mudoh lou zieh un, tua thu pen genlawh a um bangin, 1798 zou dong chiemte a kisel a um hi.

GSAM 84Ni 2300 Theisiemna Kot honna

GSAM 84.3Tuin tam thu a sil umdan tahtahte en va ui. Kum 1798 dongin genlawhna hilchientuten ni 2300 banghun a tawp ding ahiei chi a theina ding vah aneisih uhi. Daniel laibu a chiemtenate, milim leh gamsate pen atheisiem thei ua, hinanleh ni 2300 banghun a tawp ding ahiei chi ahil theisih uhi; aziehpen tua nite banghun a kipan ahiei chi atheisiem naikei uhi. Tam thu theisahna dingin, tua hun a New York khopi a namkhiet Khrist hing pei kia ding ngahtu laizang, Zankim kikouna, 1842 kum ha 6 ni 15 a thusuoh ah tambangin isim uhi: “1798 akipat a laigiel tuomtuomte, khat leh khat a kingailou a, masang a koiman amuhtheih nailouh thu—hapta 70 khu ni 2300 theisiemna kot honna ahi chi—ahing muhdoh dan uh theih khu lunglut huoi mama ahi.”

GSAM 85Mi Tampiten Vah Amudoh Uh

GSAM 85.1Tam theina khu Mangpa'n Amite theisiem ding a ahonna ding hun aguot ahing tun masangsie a “khahkhum” a um ahi bangin, “hun tawpna hun” ahing tun chiengin zong mi tampiten tam silte sui dingin Laisiengthou sungah “asuhtai atoutai” ding uh ahi. Tam laimai hamlettuom khenkhat i etkak leh tam ngaihdan kichientah in kilang ding hi.

GSAM 85.2Doktor Adam Clarke in, “Mi tampiten a khiatna sui a theihchiet ding atup ding ua; tam lampi zanga theina apung ding hi,” achi hi.

GSAM 85.3Luther Germany ham Laisiengthou bawlphat kia ah, “Tuachi'n mi tampiten tua sung atotsuoh ding ua, theisiemna lienpi amu ding uhi,” chia isim hi.

GSAM 85.4Germany ham Laisiengthou hamlet etkakna ah, “Mi tampiten tua sung asuisuoh ding ua, tuachi'n theina apung ding hi,” achi hi.

GSAM 85.5Pawpa in Katholik laisimtute zong sim ding a aphal, L. Van Ess Germany ham Laisiengthou in, “Mi tampiten tua sung asuisuoh ding ua, theina alien ding hi,” chiin alet hi.

GSAM 85.6Sweden ham Laisiengthou in, “Mi tampiten tua sungah asui ding ua, theina alien ding hi,” achi hi.

GSAM 85.7Denmark leh Norway ham Laisiengthou bawlphat kia in, “Mi tampiten lungluttah in asui ding ua, theina atam ding hi,” achi hi.

GSAM 85.81798 masang a khahkhum a um thu theina sui a muhdohna thu pen, 1842 kum ha 6 ni 15 a Zankim kikouna ah tambangin isim uhi: “Khat leh khat theilou laigielmi tamtah hun kibang vel a, thukhupna kibang ah ahing tun uh khu sil kithutuoh lamdang hilou ahi amah?”

GSAM 86.1Tunah ni 2300 tawpna thu a thutah mudoh mi pawl tuomtuom 20 minte i sulang uhi. Khat leh khat kihilna zieh ahi sih a, Pasian Hagau puihna nuoi a Laisiengthou lungluttah a asuihna uh zieh a amuhdoh uh ahi. Tam minte masapen ah New York gamke a William Miller i koi hi; tuazouin Philadelphia, Pa., a A. J. Krupp; Falmouth, Maine, a David McGregor; England a Edward Irving; Scotland a Archibald Mason; South Carolina a W. E. Davis; Asia mun tuomtuom a nna sem Joseph Wolff; 1829 a Robert Owen toh kithu-elna a Alexander Campbell; Liverpool, England, a Kaptan A. Landers; Stuttgart, Germany, a Leonard Heinrich Kelber; Spain a Lacunza; The Hague, Holland, a Hentzepeter; Amsterdam, Holland, a Doktor Capadose; Bavaria a Rau; 1821 a Tartary siempute; “Seera” kichi alaibu ua Yemen Laisiengthou ziltute; Germany mun dang khat a Hengstenberg; Caspian tuipi gei a Russia mite; Baltic tuipi gei a Molokanerte leh adangte azui uhi.

GSAM 86.2Khat leh khat akitheih louh uh napi, tam thu genlawhna ziltute kungah hun tuomtuom a ahing kihong dan pen anuoi a thute'n etsah ding hi:—

GSAM 86.31842 kum ha 6 ni 15 a Zankim kikouna ah tam kamte a um hi: “Tam min puo laibu khat tu a hing tung pan ahi: ‘Daniel Genlawhna a Ni 2300 Nambatte Thu a Laigiel Ni, leh Hattuom Hutdohna Thu Sui Ding a Khristian Mawpuohna; khantanhoi thugenpa Archibald Mason, Wishawtown, Scotland, giel. Newberg. Glasgow a namkhietsa dungzui a Ward M. Gazeley in namkhiet, 1820.’ Tam laibu ah Mason in, ‘South Carolina a thugenpa Wm. E. Davis in America a namkhiet masah, tualeh 1818 a England simlam Warkington a namkhiet kia laibu neu khat ka mu pan hi. Tam laigielpa'n ni 2300 khu hapta 70 toh kipankhawm ahi achi det hi (bung 9:24). Tam ngaihdan ka pompi ngeingei ding ahi,’ achi hi.”

GSAM 87South Carolina a Davis

GSAM 87.1Tua Zankim kikouna thusuoh mah ah laizang enkai pa'n, “Davis laibu khu 1810 vel a kigiel ahi ngei ding hi,” achi hi. Laibu sunga thu ngaihtuohna lam a thute genin, “Asimpa'n Miller, Litch, Stores, ahisihleh Hale laigielte sim bangin akingaituo khathei ngel hi; hinanleh tulai Khrist hing pei niveina thu gielmite lah a koiman tam laibu um thu hapta peisa dongin athei nailou uh ahi ka chi uhi. Tam laizang [Kikouna] enkai pa'n zong masangin tam thu aza ngai sih hi. Mason in zong a pom, Davis hun thu a ngaihdan khu, ni 2300 pen Judate kum 1843—eite kum 1844—toh tawpkhawm ding ahi, chi ahi,” achi hi.

GSAM 87Joseph Wolff leh Mi Dang 20

GSAM 87.21843 kum ha 8 ni 31 a Zankim kikouna ah, “1822 in Joseph Wolff (England a mi) in ‘Ama Hing Pei Kia Ding, Mihing Tapa Van Meilumte Sungah’ kichi laibu anamkhe hi,” chia isim uhi. Tualeh, “1826 in ginna thubul lui pom hattuom chi tuomtuom a mi 20 in Pu Wolff toh London ah Laisiengthou zil dingin akimu uhi. Amaute zousie lungtuo in thukhupna kibang ah atung uhi. Amauten 1260 tungah kum 45 abeh uhi,” achi beh hi. 1798 a tawp kum 1260 tungah kum 45 i beh leh Judate kum 1843 tawpna ah hing puitung dinga, tua khu eite kum 1844 tahtah ahi.

GSAM 87Alexander Campbell Ngaihdan

GSAM 87.3Tua laizang thusuoh mah ah Alexander Campbell thu tambangin akigen hi: “1829 in ama leh Pasian ginglou Robert Owen kithu-elna minthang khu aneita ua; tuanah Daniel Mengmunate khu hun tawpna dong a kitung ahi, ni 2300 pen kumte ahi a, Khrist pien akipat kum 1847 vel a tawp ding ahi chiin agen det hi. Ama hilchienna dungzuiin Khrist pienna khu mite kum simdan pangngai sang a kum 4 masazaw ahi.” Tuaziehin ama simdan in A.D. hun kipatna akipat Judate kum bukim 1843 tawpna ah ni 2300 tawpsah ahi—atahtah in 1844 ahi.

GSAM 88.11843 kum ha 9 ni 21 a Zankim kikouna ah, tam min puo laibu khat amuh uh thu akigen hi: “Britain leh America Kunga Aw Khat: i Mangpa leh Hundampa Khrist hing pei niveina thu Laisiengthou dungzui a hilchienna; tua ading nichin in, ‘Na gam hing tung hen, na deilam khu van a akibawl bangin lei ah zong kibawl hen,’ chia ithunget uh.25 Liverpool a Kaptan A. Landers giel, S. Kent leh a Pawlte namkhiet, 1839.”

GSAM 88.2“Aman zong adangte bangin hun asim a, ni 2300 tawpna khu Khrist pienna tahtah akipat kum 1847 ahi achi hi.” Tua khu eite kum 1844 ahi ding hi, aziehpen mite kum simdan pangngai sang a kum 4 masazaw in Ama apien hi.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.31892 kum ha 5 ni 17 a Ettha Kiana leh Tangkou ah Hamburg, Germany, a hattuom kempa L. R. Conradi laigiel khat a um a, tuanah tambangin agen hi:—

GSAM 88.4“Isimtute uh atamzaw in Luther zuitute hou lamkai minthang Bengel thu azasa hial ding uhi. Kum za peisa in [Schaff gen danin Bengel 1751 in ashi hi], aman Kihilna a nambat 666 tunga kinga in Mangpa kilat ding hun khu kum 1836 ahi chiin aguot hi. Hinanleh tua hun a tawp ding sawtpi masangin mi dang khat, sangah thuhiltute lamkai Leonard Heinrich Kelber kichi, laigiel dingin ahing kipan hi. A laibu neu masapen 1824 in asuoh a, ‘Tawpna Anaita’ kichi ahi; tua sungah Mathiu 24 leh 25 hilchienna a um hi. Bavaria ah anamkhe uhi. Hinanleh 1835 in min kibang puo laibu neu lienzaw, laimai 126 nei, Stuttgart ah asuoh hi. Tam khu lunglut huoi tuom ahi ding hi; isimtute uh ading a thu theihchiet zaw na dingin, a laibu min laimai ka letna ka behlap hi: ‘Tawpna Ahing Tung, Pasian thu leh tutung a sil umte akipat a kichientah leh ginhuoitah a theisah; Mangpa hing pei ding ngahtena ahisihleh ahun simna tunga mite ngaihsietna zousie a dihlouh dan sulang sieng; thukhupna kum thupi thu ah hou lamkai Bengel kum 7 a khiel dan kichientah a hil; aziehpen 1836 ahi sih a, kum 1843 pen vah leh miel kikala kithuohna thupi atawpna hun ahi a, hun sawtpi kangahta i Mangpa Jesu leitung a kilemna vaihawmna ahing kipatna hun ahi.’

GSAM 89.1“A namkhiet niveina 1841 in Stuttgart mah ah asuoh a, ka theih danin adang khat zong Saxony ah asuoh hi. A laibu min laimai in ahil bangin, tam laibu neu in mite ngaihdan lui a a pampaihna uh dawng masa in, Daniel 8 a ni 2300 leh Daniel 9 a hapta 70 kizopna khu kichientah leh theihbailamtah in ahil a, tuate kum 1843 ah apuitung hi (Judate 1843—eite 1844). Tuazouin laibu a thute umnalai ah hunte chiemtenate zanga tam sil atung ding anai ngei dan ahil hi.

GSAM 89.2“Namkhiet kiveina tampi asuohna bou in zong mite alunglut dan athei sah hi. Tu a Australia a teng Unaupa Schäche in zong, agamlatna Silesia gamke ah tam laibu tangkouna amu a, alei ding a thum zouin, kot akalh sung a lungluttah in asim hi. Tam laibu sungah, laigielpa'n leitung mun dang a tambang kalsuonna thu mawngmawng athei chi chiemtena muhtheih a um sih hi; hinanleh Pasian Hagau ziehin ama zong thukhupna kibang ah ahing tung hi.

GSAM 89.3“1842 in aman laimai 286 nei laibu neu lienzaw nalai khat, Stuttgart mah ah agiel hi. A thu khu ‘Leitung Siemna leh A Um Sawt Hun Thu a Thubulpi leh Laisiengthou Ngaihtuohnate; ahisihleh tam thudoh kichientah a dawnna: Bangdinga Pasian in ni 6 kizom sung a leitung asiem ahiei—i Mangpa'n Khrist doupa thukhen ding anai thu—kum 1843 a sil thupi leh kipahhuoite’ chi ahi.”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Kum 1812 vel in Spain a Lacunza'n ‘Messia Lallienna leh Thupina toh Hing Peina’ kichi laibu anamkhe hi. Laigielpa'n ama min tang genlou in “Ben Ezra” kichi min ala a, Khristian a hing kiheita Juda mi ahi ding a kingaituo ahi. England a Edward Irving in, Khrist hing pei niveina thu a a nasep akipat zouin, tua laibu Sap ham in alet hi. Tuaziehin tua thu ham ni tal in akigen hi.

GSAM 89.5Kum tampi ahing peikhiet nua a, kum za peisa kipatna akipat 1840 dong a ni 2300 hun simsah a, hapta 70 khu tua hun khen masapen ahi chia guot ziltu tuomtuomte thukhupnate khawma, tua hun 1844 a tawpna thu a abawn ua alungtuo dan uh muhdoh khu lunglut huoi mama ahi.

GSAM 901844 Khu Ni 2300 Tawpna Hun Dihtah Ahi

GSAM 90.1Tam thudoh ahing um thei hi: Ni 2300 tawpna ding kum dihtah khu 1844 ahi chiin kichientah a i muong thei ding uoi mah? I muong thei hi! Genlawhna tangtunna dihlou pen a tangtunna dihtah hun toh a kithutuoh theilouh bang ngelin, kum 1844 khu ni 2300 tawpna dihtah ahi chia thukhupna i nei ngeingei ding ahi. Tua theina 1798 dong a khahkhum a, tuazou chieng a vah hing taang ding chia kichiem Pasian in, khieltawilou a Hagau zangin, hun thu a theisiemna dihtah nei ding a Ama lungluttah a suite apui hi. Tua thu a ‘theina’ a ‘pun’ ding hun A hun aguot khu ahing tungta a, Aman vah dihtah apie hi.

GSAM 90.2‘Hun tawpna hun’ a mipite theisiem ding a kihil hun tawpna i muhdoh tah ziehin, tua muhdohna a khiatna bang ahiei chi sui ahoi hi. Tua hun sungah, khantanhoi nasep azawna lam ah, thukhenna kikhop hun guotsa tangkou ding ahi chi i mu hi. Johan in, “Tualeh ka mu hi,” achi a, “vansawlsieng dang khat van laitah a leeng, lei a tengte leh nam chin, phung chin, ham chin leh mi chin kunga gen ding kumtawn khantanhoi puo in. Aman aw ngaitah in, Pasian zau unlen, Ama thupina pe un; aziehpen A thukhenna hun ahing tungta hi; van leh lei leh tuipi leh tuikhahte siempa be un,” achi hi.27 Vansawlsieng tahtahte'n mihingte kungah khantanhoi agen sih uhi. Mangpa Ama ngelin leitung tawpna dong a A khantanhoi gen dingin mihing atel ahi.28 Tuaziehin tam vansawlsieng khu thukhenna “Pasian inn a kipat” ding hun ahing tungta chi a tangkou khantanhoi thupuoh chiemtena ahi.29 Thukhenna a hing puitung hun pen Laisiengthou sunga akimuhdoh masangsie in, tambang thupuoh Laisiengthou akipat a pieh theih ahi sih hi. Agen masahsa bangin, ni 2300 hun khu Pasian mite Enchietna thukhenna dong a kitung ahi.

GSAM 91Khel Ngaidamna Ni Khu Thukhenna Hun Ahi

GSAM 91.1Khel ngaidamna ni, lei a Munsiengthou siensuona ni khu, Judaten thukhenna ni ahi chiin theisiem uh a, tuin zong tuabangin atheisiem nalai uhi. Tu hun a a umna mun uh a kithehzakna sung nangawn ah zong, tua ni zahhuoitah toh kizom nidanglai a nasep zousie aneih theih louh napi un, thukhenna ni bangin atan uhi. Tam theisahna dingin, San Francisco, California, a namkhiet, Rocky Muolte nitumna lam a ginna thubul lui pom Judate laizang, Judate Thuhilchienpa kichi akipat thu i lasadoh ding uhi. 1892 kum ha 9 thusuoh ah, a thusuoh adang ahing suoh masang a ha 7 leh khel ngaidamna ni ahing tung ding chi tangkouna a um hi. A ha 7 uh min Tishree ahia, ha 6 Ellul ahi. Tuaziehin laizang in, “Ellul ha ahing tungta a, theihzingna ni leh Yom Kippur thukhenna nunung ading a kiging ding a hanthotna in, ginna thubul lui pomte kikhopna innte ah zing chin in Shofar gihna awte [ha 7 a ni 1 akipat ni 10 dong a mut ding pengkul, Late 81:3, 4] ahing kiza ding hi,” achi hi. Ha 6, Ellul tawpna ah a um ua, ha 7, Tishree ahing kipan ding hita ahiziehin, tua chiemtena nasep dan sung a kum thukhenna nunung a tangkou pengkul aw khu ni 10 sung zing chin in aza ding uhi.

GSAM 91Juda Rabbi Khat Theipina

GSAM 91.2Tualeh 1902 kum in San Francisco, Cal., a Juda kikhopna lienpi a Rabbi Isidore Myers in, khel ngaidamna ni tangkouin, tambangin agen hi: “Kum khat akipat kum dang khat a hun kot a galkai laitah in, Israel mi pen silsiemna leh Siempa'n sil zousie tunga vai ahawmna thu ngaihtuoh dingin hathtah a hanthot ahi a; thu genna khat a gen dingin, hun pien champha leh Leengpa thupi manglukhu khuhsah champha ni pengkul mut a zang dingin akihan hi. Tua pengkul, ahisihleh Shofar aw mah in, kumtawn Dihtatna thukhenna mangtoupha tunga tou a sil zousie mu mit masang a kihtah a adin laitah in, kum peisa sunga a silbawlte nunglam hei a a enchiet dingin zong akihan hi.”

GSAM 92.1Judate biehinn nasepna ah kum chin in Munsiengthou khatvei siensuo zel ahi ziehin, ni 2300 tawpna a tam Munsiengthou siensuona pen kum chin a chiemtena nasep leng bang hilou sil dang toh kizom ahi chi Daniel ading a kichien ahi ngei ding hi. Mangpa'n Amite kungah genlawhna a chiemtenate azah chiengun, ahun piehte khu “ni khat ading kum khat” chia sim ding ahi chi ahil masata hi.30 Tuaziehin, i muhta bangin, tam ni 2300 hun khu Khrist in van a Munsiengthou a siempu lienpen a anasep atawpna dong a kitung ahi—akhelnate uh apuonnate zieh a a thute uh van a Munsiengthou sunga tut a umte Enchietna thukhenna dong ahi.

GSAM 92Thukhenna Thupuoh Hun Khu 1844 Ahi

GSAM 92.2Misiengthoute thukhenna kipat ding hun akimuhdoh tah ziehin, genlawhna a chiemtena a um Mangpa silguot kizomdan dungzui in, “A thukhenna hun ahing tungta hi,” chia Thupuoh pieh theihna ding lampi ahing kihongta hi. Ngai un, tua hun akimuhdoh phet a Thupuoh tangkou ding ahi chi agen sih a; masang a “khahkhum” a um vah khu kichientah a kilangsah ding ahi, chi ahi. Tam khu atangtun dan kichientah in i mu uhi. Bung hing peite ah, Mangpa'n Khrist hing pei niveina Thupuoh akitangkou ding hun zong tuabang a kichientah in achiemteh dan, tualeh tua tangkouna leitung kunga a pieh a um dan zong a kam bang chiah a tangtung ahi chi kilang ding hi.

Notes

  1. Daniel 12:8-10. ↩
  2. Daniel 8:17. ↩
  3. Daniel 12:4. ↩
  4. Thuhilkiana 29:29, ↩
  5. Nahum 3:2. ↩
  6. Nahum 1:5-9. ↩
  7. Nahum 2:3-5. ↩
  8. Joel 2:1. ↩
  9. Zephaniah 2:1-3. ↩
  10. Daniel 11:35. ↩
  11. Daniel 12:7. ↩
  12. Kilahna 11:3. ↩
  13. Kilahna 11:7-9. ↩
  14. Anderson, Inglis Laisiengthou Kumzui Tangthu, laimai 494. ↩
  15. Thomas Dick, Mihing Pawlkhawm Hinkhuo Siemphatna Thu, laimai 154. ↩
  16. Thier, France Kilehbulna, laibu 2, laimai 371. ↩
  17. Tua laibu ma, laimai 338. ↩
  18. Tua laibu ma, laimai 365. ↩
  19. Kilahna 11:11, 12. ↩
  20. Daniel 8:14, ↩
  21. Daniel 12:6-8. ↩
  22. Daniel 12:13. ↩
  23. Daniel 12:8, ↩
  24. Daniel 12:9, ↩
  25. Mathiu 6:10. ↩
  26. Mathiu 2:1 laimai gei a kum kisut. ↩
  27. Kihilna 14:6, 7. ↩
  28. Mathiu 28:19, 20. ↩
  29. 1 Peter 4:17. ↩
  30. Kisimnabu 14:34; Ezekiel 4:6. ↩

Note

Back