Bung 5 — Khrist Hing Pei Niveina Thupuoh
GSAM 93.1“Tuin theipi kung a gentena zil un: a bate a nou nalai a, a nate ahing sel chieng in, nipi a nai chi na thei uhi; tuabang mah in nouten zong tam silte zousie na muh chieng un, tua [laimai gei ah, Ama] a nai a, kotbul ngel ah a umta chi thei un. Chitahtah in ka hing hil ahi, tam silte zousie a tangtun masangsie in tam khang a bei sih ding hi. Van leh lei a bei ding a, hinanleh ka thute a bei sih ding hi.”1
GSAM 93.2Tam Laisiengthou thu in, singna noute ahing khiet pat i muh a, nipi a nai chi i thei chientah bang mah a, Khrist hing peina khu “kotbul ah” a umta chi thei theihna hun lam ah i lungsim a kawh hi. Khrist Ama ngel ahing pei masangsie a mangthang lou ding khang sung ah i tungta chi zong thei theih ahi. Gentena zilna hun ahing tun chieng in, tua gentena hil ding thuhiltute kaithou ding Mangpa hun ahita chi khu chitahtah ahi. Hun dang khat a sawltahpa doh thu khu tanah zong a kituoh mahmah hi: “Thugenpa um lou in bangchi'n thu a za ding uoi? Tualeh sawl a hi sih u'leh bangchi'n thu a gen ding uoi?”2
GSAM 93Chiemtenate A Ding Hun
GSAM 93.3Bung masang ah Ni 2300 hun a tawpna thu bangchi a theihna kimuthei ahiei chi leh, tua hun khu “a thukhenna darkar” tan a tun dan i muta uhi. Tan a kigen gentena in, tam gentena leh “thukhenna” Thupuoh leitung a puonzah ding Mangpa hun ah eite a hing pui hi. A mite tunga tung ding “gimthuohna” nasatah leh, tua khu “sutom” a um ding thu a gen zou in, Hundampa'n, “Tua nite a gimthuohna zou phet in ni a miel ding a, ha'n a vah a pie sih ding a, aasite van a kipat a kia ding ua, van a thuneinate suhling in a um ding uhi; tuachi'n van ah Mihing Tapa chiemtena a hing kilang ding hi” a chi hi.3
GSAM 94.1Nguntah in ngai un: a nunungpen a kigen chiemtena khu, a hing pei ding chiemtena ahi chi a gen sih hi; Mihing Tapa khunah a um a, ahing pei lai a muh ahita chi chiemtena ahi zaw hi. Tam Laisiengthou thu a silte kigen, a hing pei hun a nai chi gintatna kingahna ding chiemtenate khu ni, ha leh aasite a chiemtenate ahi uhi. A nuazui sil dangte khu van meilum a Ama ahing pei taktak hun toh kizawma tung ding ahi uhi. Tuazieh in tam chiemtenate a thumna, aasite a chiemtena, a tung zou phet in, Khrist hing peina khu kotbul ah a umta chi hil ding thuhiltute kaithou ding Mangpa hun a hing tung hi.
GSAM 94.2Tuin tam chiemtenate a kilatna hun thu i en ding uhi: gimthuohna zou phet in ni a miel ding ahi.4 Mak in a giel bang in, “tua nite sung ah, tua gimthuohna zou in” a hi ding ahi.5 I Hundampa'n tua nite sutom a um ding ahi chi a gensa hi. Maria Theresa thupieh leh 1773 akipat 1776 tan a sakhuo thu a kiphallanna dante in, hattuom dou a bawlsietna nasatah khu a sutom hi. Bawlsiettu thuneipa'n 1798 tan in gamvai thuneina a khut sung a nei zing nanleh, a bawlsietnate khu 1773 vel in a tawpta hi. Hundampa thugente i ettuoh chieng in, tam chiemtenate a masapen khu 1773 leh 1798 kikaal ah a um ding ahi.
GSAM 94Ni leh Zan Miel
GSAM 94.31780 kum, Mei ni 19 in, ni khu leidan pangngai val a miel a um hi. A masang ni in ha a dimsa ahiman in, ha'n ni a khuh ahisih hi. Tuabang ahivang in United States sahlam suahlam gamke zousie ah, zinglam darkar 11 akipat zanlam darkar 11 tan in mielna a um hi. Tua hun in ni miel maimai ahisih a, ha'n zong ni vah a lehsah sih hi. Ha mai ah ni vah a tun thei louna ding a khuh mielna ahi. Tualeh kum tampi a vei zou a Noah Webster in a gen bang in, “Tam mielna a um zieh khu lungkim huoitah a hilchien thei koima a um nai sih hi.”
GSAM 95.1Tam ni miel thu van silte ziltu Herschel in a gen dan: “America Sahlam a Ni Miel khu leitung a sil lamdangte lah a khat ahi a, mite'n ngaihvenna toh a thu a sim zing ding uh ahi; hinanleh leitung silte theihna in bangchi a hilchien ding a thei sih hi.”
GSAM 95.21780 kum, Mei ni 19 zan a mielna gen mite'n, ha dim a um vang in, “Van leh lei pumpi a vah pie thei sil zousie suhbei sieng a hi bang zong hileh, tua mielna sang in a mielzaw thei sih ding hi,” a chi uhi.
GSAM 95Aasite Kianna
GSAM 95.3Tam chiemtenate a thumna, aasite kianna khu 1833 kum, Novemba ni 13 in a tangtung hi. Tua zan in, a chientah a gen ding in zing a khovah masang darkar 5 akipat in, van a kipat meisuongte guah bang in a kia uhi. Khenkhat in tua khu van a kipat mei luongte hing luongsuh bang a chi ua; adangte'n meilop thupi khat a kipat meihei hing leengkhie bang a chi uhi. Tam sil lamdang in America Sahlam pumpi a huop a, simlam a Mexico tuipi kengkuoi akipat sahlam a Hudson tuipi kengkuoi tan, leh nitumlam a Sandwich tuikulhte akipat nisuahlam a Liverpool apat mel za tawm khat a gamla mun tan a huop hi. Muhna mun pouma ah a kibang in, vua nasatah a kia hun a vua bawnte a kia bang a tamtah in, aasite a tatlou in a kia zing uhi.
GSAM 95.41833 kum a tam aasi guah bang a kianna thu, Novemba ni 25, 1833 a Connecticut Etchiettu laithang a kipat tam bang in i la sawn uhi:—
GSAM 95.5“Gammi Lui laithang laisai in ‘aasite kianna’ thu khu thupi mahmah in a ngai hi. Ama'n, ‘Paitawh Nilaini zing a i muh mei guah khu, chiemtena thupitah leh lauhuoi, chiemtena gin um, lainatna chiemtena ahi chi ka gen uhi; chiemtena guhna hon a um chieng a leitung mite'n a muh ding ni thupi leh lauhuoi a ding ahi. Thuhun Tha a gen ahi maimai lou a, Thuhun Lui a zong a gen tua hun khu a nai mahmahta hi; tualeh huih nasatah in a mut chieng a theipi kung in a gate a tailhasah dan, tuasang a kichienzaw in muh theih a um sih ding hi,’ a chi hi.”
GSAM 96Thomas Burnett Genlawhna
GSAM 96.1Masanglai mite'n tam chiemtena a gendan bangtah a tangtun ding nga ding in mipite a hilsa uhi. Thomas Burnett in, A.D. 1697 a London a namkhiet a um a laibu Leitung Umzie Ngaituona ah, Mathiu 24:29 thu tam bang in a gen hi:—
GSAM 96.2“Tua hun ah van meisuong chi tuomtuom a um ding chi khu ginmoh ding a um sih hi; tua lah ah aasi kia a kichi te zong a um ding uhi. Tuate khu khat chiet a en chieng in thupi khasih nanleh, tampi mahmah a hing pung a, guolnei in a gen bang a grep guite a na ahisihleh theipi kung a theigahte bang a kia u'leh, muh ding lamdang mahmah a hi ding hi.... Tam silte khu tamval a genna leh laa kammal maimai a ngai ding i hi sih uhi; genlawhna kichientah leh a gendan bangtah a tung ngeingei ding silte a ngai ding i hi uhi.”
GSAM 96Laizilsiem Olmstead Theipina
GSAM 96.3Mass. gam a Yale Sangpi a laizilsiem Olmstead, “America a khua leh tui umdan ziltute lah a thupipen” chi a kihatpa'n, Novemba ni 13, 1833 a aasite kianna thu tam bang in a gen hi:—
GSAM 96.4“1833 kum a guah bang a aasite kianna in leitung mai gamke neu lou khat a huop hi: nisuahlam a Atlantic tuipi laizang akipat nitumlam a Pacific tuipi tan, leh America Simlam a sahlam tuipi gei akipat sahlam a Britishte neih gam, a tawpna chienglou tan a huop hi. Aasite kianna khu muh theih a hi maimai sih a, mun chinteng ah zong a kilat dan a kibang hi.”
GSAM 96.5Tam sil lamdang khu Novemba ni 12 zanlam darkar 11 vel a kipan a, ni 13 zinglam darkar 4 vel tan a pei zing thu, laizilsiempa'n tam bang in a gen hi:—
GSAM 96.6“Novemba ni 13, 1833 zing a aasite kianna mu thei hampha mite'n, leitung siem a a um akipat in, ahisihleh tangthu laimaite a kikhum hun sung tal in, mite muh ngai van meilopte lah a thupipen a mu kha hiding uhi.”
GSAM 97Europe Ah Zong Aasi Guah Bang A Kianna Muh A Um
GSAM 97.11835 kum in Germany gam a Stuttgart khua ah Leonard Heinrich Kelber in a namkhiet laibu khat a kipat, Atlantic tuipi khatlam ah zong, ha kibang sung mah ah ni tawm khat a vei in tam chiemtena a kilang kia chi i thei uhi. Ama'n tam bang in a gen hi:—
GSAM 97.2“Novemba ni 25, 1833 in Europe gam lienpi ah aasite kianna muhhoi mahmah a um hi,” tualeh “Silesia gam a Minsterburg ah aasite mei guah bang in a kia uhi. Tuate toh mei mumte zong a kia ua, tua in zan a salvah nasat zieh in mite'n a inn nai uah mei a kang ahi ngeingei ding chi in a ngai uhi.
GSAM 97.3“Tua hun mah in Austria gam a Prin ah zong aasite a kia a, mel liimte 500 sang a lienzaw gamke khat a huop hi. Khenkhat in van a kipat mei luongte hing luongsuh bang in a gen uhi. Khenkhat in mei guah a chi uhi. Sakolte tua zieh in a lau ua, lei ah a puk uhi. Mi tampi launa zieh in a chi damlou uhi.”
GSAM 97Gentena Zahdan
GSAM 97.4Tam genlawhna a banban a i zui a, a thumna chiemtena, aasite kianna, a tangtun zou ah i tun chieng in, i Hundampa'n, “Tuin theipi kung a gentena zil un,” a chi hi. Tam thugen khu i Mangpa'n tam thu a hil lai a hing khangte a ding ahisih a, tam silte a tangtun a mu ding khangte a ding ahi. Tangtung lai maimai a mu dingte hilou in, a tangtungsa a mu dingte ahi. Khrist kotbul ah a umta chi theihna ding a tangtung ding silte lah ah, Ama ahing pei taktak a muh hun a vante suhlinna a pang sih hi. A hing pei hun nai chiemtenate in tam a thumna, aasite a chiemtena zong a huop hi. Mipite'n theipi kung a gentena a zil ding Mangpa hun guot khu 1833 nua lam ah a kipan hi. Tanah Mangpa'n leitung a phawh ding hun a um hi: Ama hing peina khu kotbul ah a umta a, tua gentena za khangte a bei masang in ahing pei ding chi thutah thupi a ding ahi. Tuabang in, Khrist hing peina puonzahna thupi leitung a pieh ding hun tam genlawhna ah a chiemten dan i mu uhi.
GSAM 98Leitung Pumpi A Puonzahna
GSAM 98.1Tam genlawhna a tangtunna in, tua hun mama, 1833 kum in, Mangpa'n leitung mun tuomtuom ah a thupuoh puotute ahisihleh a thugen nasemte a kaithou lai i mu uhi. Amaute'n 1833 akipat 1844 tan in Khrist hing peina a nai a, “kotbul ngel ah a umta” chi a aw sang in a gen uhi. Ama'n a bawl ding dan a hilsa bang in, a hing peina ding tam chiemtenate kawh kawm in, theipi kung a gentena a hil uhi. Tam Thupuoh khu thuhiltu hingte tungtawn in ahisihleh laimai namkhiette tungtawn in, leitung khantanhoi nasep mun chinteng leh leitung tuipi vanlawng tawpna mun chinteng ah a tung hi.
GSAM 98.2Thupuoh a khantou dan khu Rochester, N.Y. a Thutah Aw laithang laisai in, Januari, 1845 a suoh khat ah kichientah in tam bang a gen hi:—
GSAM 98.3“Kihilna 14:6, 7 a gen kumtawn khantanhoi khu nam chinteng, chi chinteng, ham chinteng leh mi chinteng kung ah genzah a umta hi; aw sangtah in, ‘Pasian lau unlen, Ama kung ah thupina pie un; aziehpen a thukhenna darkar a tungta hi; van, lei, tuipi leh tui hingna tuikhuhte siempa hou un’ chiin. 1843 [1843, Judate hun simdan—eite hun simdan in, 1844] ah Khrist ahing pei ding, ahisihleh a nai mahmahta hi chi puonzahna in, a paisa kum tawm khat sung ah tam Thupuoh khu van nuoi a nam chinteng leh ham chinteng kunga puoh a umta chi sang a kichienzaw a, sil tungtahte a kipat kipsah theih thu dang a um sih hi. Thuhilna leh laibu namkhiette tungtawn in a aw leitung pumpi ah a thang a, a thute leitung tawpna dong in a tungta hi.”
GSAM 98.4A thu tungtahte theilou mi khenkhat in Khrist hing pei niveina kalsuonna khu mun khat sung a um maimai in a ngai ua, United States sahlam gamke a William Miller leh ama toh nasem thugenpa za tawm khat toh kisai nasep khat ahi chi in a gingta uhi. Tuabang mite a ding in, America a kalsuonna, Upa Miller leh Upa Himes lamkai langsate a hina khu, a tung a gen bang a “leitung tawpte dong” a tung kalsuonna lienpi a neulam khat giap ahi chi a theih chieng un, lamdang a sa kha ding uhi.
GSAM 99NAM TUOMTUOM LAH AH KALSUONNA A KIPAT DAN
GSAM 99.1Tam puonzahna leitung a pawtkhiet ding Mangpa hun a tungta a, leitung mun tuomtuom 20 ahisihleh tuasang a tamzaw ah, hun kibang vel in mi khenkhat kaithou in a um uhi. Amaute'n khat leh khat nasep a kitheih loutuo ua, tam Thupuoh leitung mun chinteng ah puonzah ding in a pawtdoh uhi. Bung 4 a kigen, Ni 2300 a tawpna thu a vah mu mite khu, A. Campbell khat bou simlou in, Kihilna 14 a Vansawlsieng khatna thupuoh puonzahna a pang ding in suhsawh a um uhi. Tam zong Pasian Hagau in amah ngei a a nasep zieh ahi a, khat in khat kung a vah a gen sawn zieh ahisih hi.
GSAM 99Kisiemphatna Toh Etkaina
GSAM 99.2D’Aubigné in kumzabi 16 a Kisiemphatna thupi hing kipat thu a zah dan kibang khu tam kalsuonna ah i zah leh, tam khu Mangpa Thupuoh ahi a, Mangpa hun ah a um ahi chi in sim ngeingei ding ahi. Tua Kisiemphatna a pumpi thu tangthu gielpa'n tam bang in a gen hi:—
GSAM 99.3“Germany in Switzerland kung ah thutah a gen sawn sih a, Switzerland in France kung ah a gen sawn sih a, France in England kung ah zong a gen sawn sih hi. Tam gamte zousie'n tua khu Pasian a kipat a mu uhi; leitung gamke khat in gamke dang kung a vah a gen sawn lou a, a vah ni lum kibang in leitung pumpi kung ah a vah a pe dihtah bang ahi. Mihing zousie sanga teh gual lou a tungnung, tunglam a kipat zing vah Khrist khu, Khristian sakhuo kipatna hun a a hih bang mah in, Kisiemphatna hun ah zong leitung hinna pe Pasian mei ahi. Kumzabi 16 ah, a kigamla pen leh a kikhie pen namte innte leh hattuomte lah ah zong, thuhilna kibang khat khu hun kibang in suhdet a um hi. Azieh khu Hagau kibang in mun chinteng ah nna a sem a, ginna kibang a piengsah zieh ahi.
GSAM 99.4“Germany Kisiemphatna leh Switzerland Kisiemphatna in tam thutah a tahlang uhi. Zwingle in Luther toh kizawpna a nei sih hi. Tam mi ni kikaal ah kizawpna a um ngeingei hi; hinanleh tua khu leitung tunglam ah i sui ding ahi. Van a kipat Luther kunga thutah pepa'n Zwingle kung ah zong a pe hi. Pasian khu a kikaal ua kizawpsahtu ahi. Zwingle in, ‘Hepina kum 1516 in khantanhoi gen ka kipan hi; kam dang a gen leh, ka gam uah Luther min zah a umkhah nailou hun ahi. Khrist thuhilna khu Luther a kipat ka zil ahisih a, Pasian thu a kipat ka zil ahi. Luther in Khrist thu a gen leh, kei ka bawl bang a bawl ahi; tua bou ahi,’ a chi hi.”6
GSAM 100.1France gam a Farel leh Lefèvre nasep thu genna in, tangthu gielpa'n tam bang in a gen hi:—
GSAM 100.2“Tuazieh in France a Kisiemphatna khu gam dang a kipat hing lut ahisih hi. France lei ah a hing pieng a, Paris ah a hing pou a, Roman Khristian gam pumpi a thuneina nina ahi sangpi sung mama ah a zung masate a kai hi. Gam dang khat pou ah tua nasep a kipat masang in, Pasian in Picardy leh Dauphiny mite lungtang dihtah sung ah, tua nasep a kingahna thute a koisa hi.
GSAM 100.3“Switzerland Kisiemphatna khu Germany Kisiemphatna a kipat a kinga lou ahi chi i muta uhi. France Kisiemphatna zong tua a nih a kipat a kinga lou ahi veve hi. Tam gam tuomtuomte ah tua nasep a hun kibang in a kipan a, khat leh khat kizawpna a nei sih uhi. Kidou hun a sepai pawl tuomtuomte, khat in khat kung ah kal ding a genlou vang a, hun khat in a kal chiet bang ahi; aziehpen sepai lamkai lienpen kibang khat a kipat thupieh kibang khat khu a unpi un a za uhi. Hun a tungta a, mipite kigingsa a hi ua, Pasian in gamte zousie ah a hattuom Kisiemphatna a hun khat in a pat hi. Tuabang sil tungtahte'n kumzabi 16 a Kisiemphatna thupi khu Pasian nasep ahi chi a tahlang uhi.”7
GSAM 100.4Thos. Bilney, Fryth, Tyndale leh adangte makaina nuoi a England Kisiemphatna thu, D’Aubigné in tam bang in a genbe hi:—
GSAM 100.5“Tuazieh in England Kisiemphatna khu Luther leh Zwingle a kinga lou in a kipan a, Pasian maimai a kipat a mu ahi. Tam Khristian gamte zousie ah, Pasian thu in hun kibang in nna a sem hi. Oxford, Cambridge, London a Kisiemphatna hing kipatna khu Erasmus in a namkhiet Greek ham a Thuhun Tha ahi. [Tyndale leh Thomas Bilney in 1519 kum in Cambridge a nusia uhi.] England in a Kisiemphatna kipatna tungnung tam khu a kisahtheipi hun khat a hing tung hi.”8
GSAM 101.1Khrist hing peina puonzahna khu a tung a Kisiemphatna thu i en dan toh kibang in a hing kipan hi. Tua munte sang a 4 let val a tamzaw leitung munte ah, hun kibang in mite suhsawh a um ua, khat leh khat thu kitheihna leh lungsim thu kigen sawnna a nei sih uhi. Amaute'n Laisiengthou thutah kibangte puonzah a kipan uhi; leitung a nam li lah ah giap hilou in, khantouna nei leitung pumpi kung ah ahi.
GSAM 101Joseph Wolff nasepnate
GSAM 101.2Hih hun a, Khrist hing pei thupuoh kikhangtel zawhna thu tawite ngaihsut ding hoih hi:
GSAM 101.3“1831 kum a Joseph Wolff, D.D., Great Britain gam a kipanin Palestine gam a Judah mite lakah nasep dingin khantanhoi puozahpa in a kisawl hi. Ama laigielhna dungzuiyin, 1845 kum dongin Palestine, Egypt, Red Sea gei, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman Empire gam buppi sung, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Jerusalem, St. Helena ah, Mediterranean tui sungah long tungtawn a, New York khua a hattuom kikhenna tengteng kiangah Topa nai takin hongpai nawn ding thu a puang hi. Ama in Judah mite, Turk mite, Mohammedan mite, Parsees, Hindoo mite, Chaldean mite, Yesede mite, Syrian mite, Sabean mite lakah, pasha, sheikh, shah te kiangah, Organtsh leh Bokhara kumpite, Greece kumpinu kiangah, leh midangte kiangah thuhilh hi ci hi.”9
GSAM 101.4Yemen ah, Hobab, Moses zi pa, suante tengna gam ah, Joseph Wolff in laibu khat mu a, ama in hichiin a gen hi: “Hih mun Arab mite in ‘Seera’ ci a laibu khat nei uh hi. Hih laibu in ‘Khrist hing pei niveina leh minthanna tawh a ukna’ thu a gen hi.”10
GSAM 102.1Yemen ah Rechab mite tawh ni guk a zat hi. Amaute thuah hichiin a gen hi: “Amaute in zu dawn lo uh, zu lo phut lo uh, chi tuh lo uh, puon inn sungah teng uh, Rechab tapa Jonadab thute phawk uh hi. Amaute lakah Dan minam Israel suante khatpawh om uh a, Hatramawt sung Terim gei ah teng uh hi. Amaute in Rechab suante tawh kigawm in, Messiah van meii sungah nai takin hongpai ding ngak uh hi.”
GSAM 102.2A tungah ki gen thute tungtawnin, kum sawm le li sungin Wolff amah in gam sawm nih val ah Khrist nai takin hongpai ding thupuoh a puang cih i mu hi. Hih hun mah sungah Germany ah, a tuamzaw in South gam ah Moravian mite lakah, hih thu ngaihsutna lianpi a kizeel hi.
GSAM 102Germany leh Russia ah Thupuoh
GSAM 102.3England gam laibu gelhtu Mourant Brock in hichiin a gen hi: “Württemberg ah Khrist nai takin hongpai ding a ngak Khrist thu um mite, za tampi kihel pawl khat om hi.” Germany gam mun dangte ah hih thu Hengstenberg in a puang hi; hunkhat lai ah amah Germany sungah thugenpa pilzaw in ki ngaihsut hi.
GSAM 102.4Ettha Kiana leh Tangkou sungah, Dec. 13, 1892 ni a, Germany gam Thugenpa L. R. Conradi in hichiin a gen hi:
GSAM 102.5“Germany ah Bengel in Topa hong kilatna itna lungtang tampi sungah a halsak hi. Hih in mi tul tampi in genkholna thu, masa-ah om ngei lo bangin, sin dingin a makaih hi.... Germany ah vaah a taang a, ni 2300 a kizattheihna a lah laibute tua gamah kizeel hi. Hih in kha pumpha kiphuhna piangsak a, a tuamzaw in Württemberg ah hi. Gawtna hong thok jiak in innkuan za valte South Russia gamah pai uh a, hih gamah kum tampi lai a pai tawh kizui in amau minam mite lakah hih thu a theizel uh hi. Thugenpa te in amau hattuomte khak jiak in, a tuamte a tawm mahmah sung teng, innkhat khat sungah ‘stunden’ acih uh, khawlkhat hun kikhopna nei uh a, mi za tampi lungsim hong kikhel uh hi. Hih hun mah ah Khawlni thu zong amaute lakah kigen hi, ahihhang kuamah in patna a bawl lo jiak in tua thu a mit hi. Russia gamlo khat ‘stunden’ sungah lungsim hong kikhel a, tua ciangin Russia mite lakah nasep mah a pat hi. Hih in tuhun a ‘Stundist’ kalsuonna lianpi hong piangsak hi; a thahatna Siberia gam zawnpen leh Trans-Caucassus dongin a thuk hi.”
GSAM 103.1Ettha Kiana leh Tangkou sungah July 31, 1891 ni a, Thugenpa Conradi in Australia a Unaupa Schäche thu khat a gen hi. Ama gen hunin Schäche in Silesia ah teng a, Germany khantanhoi thugenpa minthang Pa Gosner in a pui inn gam khantanhoi nasep sungah hun khat nasep hi. Unaupa Schäche tungtawnin Kelber laibu thu hichiin a pia hi:
GSAM 103.2“1836 kum khitah, asilole Bengel in hun simna a tawp khit ciangin, Schweidnitz gam laibu sungah Sommerfeldt pa laibu zuonna innpan L. Henry Kelber laibu khat thu kigen hi. Hih laibu in 1843 leh 1844 kumte ah piang ding thupi leh kipahhuai thute a gen hi. Laibu min taktak ka phawk nawn lo. Hih laibu ka ngah uh a, mite lungsim a kithawh tawh, 1839-40 kum sungah kong khak uh in sim uh hi. Laibu in Daniel, Revelation leh Matthew 24 tungtawnin tawpna hong nai zo cih a lah hi. Ni a tunna zong simna teel khat tawh a lah hi.”
GSAM 103Great Britain ah Thupuoh
GSAM 103.3Kum Sangkhatsa ci in England gam laibu khat a om a, tua sungah “England hattuom thugenpa za sagih in Tua Hundampa hong kileh nawn ding kikouna a ko uh hi” ci hi. 1840 pan 1844 dong England ah Khrist hongpai ding thu a puang thugenpa pilte lakah Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. (ama laibu Jerusalem en, p. 114 sungah Matthew 24 a genteh zong hih khang tungah a zui hi), Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry leh midangte om uh hi.
GSAM 104Holland ah Thupuoh
GSAM 104.1Holland gamah Khrist vei nihna hongpai thu Hentzepeter in a puang hi. Hunkhat lai ah amah hih gamah thugenpa pilzaw in ki ngaihsut hi. Kumpipa thupiak tawh The Hague khua Kumpipa Museum kemtu hi. 1844 kum June thaleltungah Zankim kikouna laibu etpa kiangah a gelh laikhak sungah amah thu hichiin a gen hi: a ngaihsutna pen mang khat in a thahat mahmah jiak hi. Hih thu tawh kisai Laikhap Siangtho a zui in, 1830 kumah hih thu a lah laibu neu khat namkhiet hi. 1841 kumah leitung tawpna thu laibu neu khat namkhiet nawn hi. Hih laikhak mah sungah, William Miller leh midangte in Khrist nai takin hongpai ding thu mipi lakah a puang uh cih a masapen a zakna pen 1842 kumah America gampan Holland hongtung mi khat tawh kikumna tungtawnin hi ci hi.
GSAM 104Tartary ah Thupuoh
GSAM 104.21821 kum lai mahin zong Tartary ah Topa hongpai ding thu um in kigen hi. Hih hun lai ah Ireland khantanhoi puozahpa khat hih gamah kisawl hi. Tartar puithiampa in amah dong hi: “Khrist vei nihna hongpai ding hun bang ciang hi ding?” Amah in “Ka thei het lo” ci hi. Tua ciangin puithiampa in Bible thu a zilsak dingin hongpai khantanhoi puozahpa in hichibang dawnna a pia cih lamdang sa mahmah hi. “Bible nei mi khempeuh in hih thu thei ding hi” ci hi. Tua ciangin puithiampa in amah ngaihsutna a gen a, Khrist in A.D. 1844 kum kimah hongpai ding hi ci hi. Hih thu Ireland laibu, 1821 sungah ki mu hi.
GSAM 104America, India leh Europe gam ah Thupuoh
GSAM 104.3Khrist vei nihna hongpai laibu neu te, Laibu 2, p. 135, 1844 sungah, England gam Mourant Brock in hichiin a gen hi:
GSAM 105.1“Great Britain gam bek ah Khrist hongpai nawn ding lametna leh vauna aw kigen hi bek lo in, America, India leh Europe gam ah zong hih thu kigen hi. America ah thugenpa za thum kimah in hih thu, ‘hih kumpigam lungdamna thu’ ci in a hilh uh hi; hih gamah zong England hattuom thugenpa za sagih kimah in kikouna mah a ko uh hi.”
GSAM 105Leitung longtun khua khempeuh tungah
GSAM 105.2Seneca Falls, N.Y. khua a E. R. Pinney, Khrist vei nihna hongpai thupuoh a puang in a nuntakna a pia Baptist thugenpa khat, ama Matthew 24 hilhchetna, p. 8, 9 sungah hichiin a gen hi:
GSAM 105.3“1842 kum dongin Khrist vei nihna hongpai laibu te Europe, Asia, Africa leh America a khantanhoi nasepna mun khempeuh tungah, Rocky Mountains langnih ah, ki puak zo uh hi.... Longte puipa leh taltuihte in, amaute in hih thupuoh a tung nawn lo longtun khua khat zong a tun lo uh hi ci in hong gen uh hi. Hih thu tawh kisai dotna tampi zong amaute kiangah kigen hi.”
GSAM 105Thupuoh a puang mi 3,000
GSAM 105.4Zanesville, Ohio khua a Thugenpa G. W. Mitchel, amah zong hih thu a puang thugenpa khat hi. Newark, Ohio ah Aug. 8, 1894 ni a kikumna sungah laibu gelhtu kiangah, Upa William Miller in McConnellsville, Ohio ah September, 1844 kumah hichiin a gen ci hi: “Leitung mun tuamtuam ah thugenpa 3,000 te min leh tengna ka nei hi. Amaute in, ‘Pasian kihta unla, Ama kiangah minthanna pe un; bang hang hiam cih leh Ama thukhenna hun hong tung zo hi’ ci uh hi. Hih mite lakah a tamzaw pen North America leh Great Britain ah om uh hi.”
GSAM 105.5William Miller in hih “kikouna” mun tampi ah a kizeelna thu a genin hichiin a gen hi:
GSAM 105.6“Leitung kiim ah mun khempeuh pan mi khat asilole mi nih in hih thu a puang uh a, khempeuh in hun ah a kituak uh hi—Asia pan Wolff; England a om nawn lo Irving; Scotland pan Mason; South Carolina pan Davis; hih gam kiimah mi tampi in hih kikouna a ko uh, ko nawn uh hi.”11
GSAM 106Hutchinson Elijah aw in mun khempeuh a ki puakna
GSAM 106.11837 kumah Upa R. Hutchinson England pan Canada ah Wesleyan khantanhoi puozahpa in kisawl hi. A tawpna ah Montreal khua ah teng hi. Gam dangte ah a kinaihna lianpi nei hi. 1843 leh 1844 kumte ah amah in Elijah aw ci a thuthang lai khat namkhiet a, Khrist hongpai thu a gen hi. Gam dangte pai ding longte kiangah a hawltheihna om a, ama thuthang lai te a man lo in kipuak theih jiak in, leitung mun khempeuh ah laibu tampi tak a puak hi. Ama nasep thuah hichiin a gen hi: Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome leh British kumpipa gam leh a gamneihsa khempeuh ah ama thuthang lai te a man lo in a puak hi.
GSAM 106Sandwich Islands ah
GSAM 106.2Zankim kikouna sungah Oct. 12, 1843 ni a, Sandwich Islands sung Kaui tuikulh Kaloa khua pan Pi O. S. Burnham laikhak khat om hi. Ama leh pasal in hih munah laizilna zilsak uh hi. Amaute in Khrist hongpai thu sang uh a, tua munah a puang uh hi. Tuikulh te ah amaute tawh biakpiakna a nei thu um mite pawl khat om hi.
GSAM 106John Baptist thupuoh tawh a kibatna
GSAM 106.3Hih thu khempeuh tungtawnin, Khrist hongpai thu pen Laikhap Siangtho genkholna a kimna dingin a tawk takin kigen cih i mu hi.
GSAM 106.4Khrist hongpai masapen a hilh ding thupuoh pen kamsang Isaiah in hichiin a gen hi: “Gamla zaang sungah a kikopa aw khat in, ‘Topa lampi sialsak un, gamlak sungah i Pasian ading lampi thalsak un. Lei kuam khempeuh saang khaan ding a, mualte leh mualneu khempeuh kiniamsak ding hi; lampi gollet te kithalsak ding a, mun khing khempeuh zong kithalsak ding hi. Tua ciangin Topa minthanna hong kilang ding a, mihing khempeuh in a kibangin mu ding uh hi; Topa kam in hih thu a gen hi’” ci hi.12 Hih genkholna pen “John Baptist in Judea gamlak ah thuhilh in, ‘Kisik un; van gam hong nai zo hi’ ci a, a nasepna sungah a kim hi.13
GSAM 107.1Hih mi khat in amah bek in, Judea gam khat sungah nasepna kha guk sungin, hih genkholna lamdangpi a cing hi. Hih genkholna in John nasep hun leh mun a kham na, Khrist vei nihna hongpai a hilh genkholnate ah hichibang khamna om lo hi. Hih nasep pen ‘aw lianpi tawh kikouna’ ding a, leitung buppi ah kizeel ding hi.
GSAM 107.2Hih thu ki piaksa te khuavak sungah, Khrist hongpai thupuoh tawh kisai genkholna in a dik takin a cing cih a kimu hi. Pasian hun hong tung a, thei kung gentehna hilh ding leh Vansawlsieng khatna thupuoh a masapen puang ding hun hong tung hi. Ama in A thupuoh puotute a piangsak a, minam khempeuh, mite khempeuh leh pau khempeuh kiangah hih kikouna a puang uh hi.
Notes
- Mathiu 24:32-35. ↩
- Rom 10:14, 15. ↩
- Mathiu 24:29, 30. ↩
- Mathiu 24:29. ↩
- Mak 13:24. ↩
- Kisiemphatna Tangthu, Bu 8, bung 1, thu khen 2, 3. ↩
- Tua laibu mah, Bu 12, bung 3, thu khen 10. ↩
- Tua laibu mah, Bu 18, bung 2, thu khen 12. ↩
- Hattuom aw, p. 343. ↩
- Wolff nasep Bokhara ah. ↩
- William Miller thuhilhnate, p. 238, 1843. ↩
- Isaiah 40:3-5. ↩
- Matthew 3:1, 2. ↩