Bung 3 — Chiemsa Hahlesuon Hing Peina
GSAM 57.1“Hun abukim tahin Pasian in a Tapa ahing sawl kheta a, ... dan nuoi a pieng in, dan nuoi a umte atankhe dinga, eite ta hina i tan theina dingun ahi.”1
GSAM 57.2“Ka khantanhoi leh Jesu Khrist thu hilna bangin, leitung kipat a thuguh a kikoisa, hinanleh tuin kilangsah ta, kumtawn Pasian thupieh bang a zawlneite laigelte tungtawn a nam chinteng in ginna a thu azop theina ding ua kitheisah ta tua thuguh kilahna bangin, noute hing sudet thei pa, pilna nei Pasian tang khat bou kungah, Jesu Khrist tungtawnin kumtawnin thupina um ta hen.”2
GSAM 57.3“Masang a thuteng tawmcha a ka gel bangin, ... kilahna in thuguh khu ka kungah ahing theisah a; masang hunte a mihing tate kunga kitheisah lou, tuin Hagau in a sawltah siengthoute leh zawlneite kunga akilah bangin ahi.... Mi siengthou zousie laha aneupen sang a zong neusie zaw kei kungah, Jentelte lah a Khrist hausatna suibuk zawhlou thu ka hil ding leh, leitung kipat a Jesu Khrist tungtawn a sil bangkim siempa Pasian a kiguh tua thuguh kithuopina bang ahiei chi mi zousie ka musah dingin tam hehpihna hing kipie ahi.”3
GSAM 57.4Thukhun Lui ah khantanhoi akisel a, Thukhun Tha ah akilah hi, akichi hi. Mi dang khatin tambangin agen hi: “Judate Pasian toh akigamlat ua, houhawi nasepte thuhilna tamtah thei nawn louin aum uhi. Tua nasep khu Khrist amatah in ana phut ahi. Akhen chinteng Ama etsahna ahia, hinna leh hagau lam melhoina in ana dim hi. Hinanleh Judaten a houhawi bawldante ua hagau hinna amangsah ua, hinna neilou bawldante bou atuan uhi. Tua silte'n akawhpa tung a akingah sangin kithoihnate leh thupiehte ngel atahsan zaw uhi.
GSAM 58Leitung Vaihawmna Ngahtuahna
GSAM 58.1“Judaten Messiah hing pei ding adei lai un, a hing peina nasep umzie athei sih uhi. Khelhna apat tankhietna asui sih ua, Rom mite khut apat suahlatna asui zaw uhi. Amaun Messiah khu gal zoupa banga hing pei a, nenniampa thuneihna suse a, Israel khu leitung pumpi tunga vaihawmsah dingin angah uhi. Tuabangin Hundampa anawt ding uh lam akibuot hi.
GSAM 58.2“Mipite khu mielna leh nenniamna sungah aum ua, vaihawmtute khu thuneihna angah mama ua, a melmate uh zou a Israel kungah lenggam apie kia dingpa hing pei ding angah uhi. Amaun genlawhnate azil ua, hinanleh hagau lam theisiemna anei sih uhi. Tuaziehin Khrist hing pei masat a a kingaingiemna kawh Laisiengthou thute avaal khum ua, Khrist hing pei niveina thupina gen thute pen adihlouin azang uhi. Kiletsahnain a muhna uh asel a; amau deidan bangin genlawhna ahilchien uhi.
GSAM 58.3“Kum tul khat val Judaten Hundampa hing pei ding angah uhi. Tam sil tung ding tungah a lam-etna uh hoipenpen akoi uhi. La leh genlawhna ah, houinn pawi leh innsung thumna ah, a min apawi uhi. Himahleh ahing pei tahin Ama athei sih uhi. Van in aitpenpa khu amau adingin ‘lei kang apat a suoh zung bang’ ahia; Ama ah ‘mel hoi leh etnopna’ aum sih a, Ama adei theina ding uh melhoina bangma amu sih uhi. ‘Ama a ahi mite kungah ahing pei a, Ama a ahi mite'n Ama apom sih uhi.’”4
GSAM 58David Hahlesuon Apat
GSAM 58.4Daniel in ana genlawh hun, sathau kinu Messiah, “Messiah Lengpa,” ahing kilah ding hun ahing nai tahin, Judaten tambangin angaituo thei ua, tuabangin angaituo ngei zong hiding hi: Tahsa lam a Messiah khu David innsung leh hahlesuon apat hiding ahiziehin, tua hahlesuon sungah apien ding ahi; tualeh Judate dan leh ngeinate dungzuiin, mipi laha nasep dingin kum sawmthum aphah chienga sathau nu ding ahi; tua kum a sathau kinu banga kilah ding ahileh, Messiah hing pei hun tan tung ding kumte a kisim nipikaal sawmguh leh kuo atawp masang kum sawmthum a ana pien ding ahi.
GSAM 59Simeon leh Anna Genlawhnate
GSAM 59.1Tua hun velin Israel zousie lam-etna in aum uhi. Laisiengthou thumangtah leh ginumtah a ziltuten a Vaihawmpa leh Ukpa uh hidingpa apien ding angah uhi. Kum upa, Pasian ging Simeon kungah “Hagau Siengthou in Mangpa Khrist amuh masanga shi sih ding hi chi” akilahsah hi.5
GSAM 59.2Nausien Hundampa houinn a ahing puoh lut un, Simeon in tam nausien khu ana gen u'pa, Khrist, ahi chi athei hi. “Tuachi'n aman a angsungah apom a, Pasian aphat a, Mangpa aw, na thu bangin tuin na sikkha lemna in peisah ta in; aziehpen ka mitin na hundamna, mi zousie mai a na buotsa, Jentelte vah pia ding vah leh na mi Israel thupina amuta hi, achi hi....
GSAM 59.3“Tualeh Simeon in amaute [Joseph leh Mari] aguolzawl a, a nu Mari kungah, En in, tam naupang khu Israel laha mi tampi pukna leh thohkiana ding leh gensiet a um ding chiemtena dingin kikoisa ahi (nangma hagau ngei zong namsau in asun vang ding hi), mi tampi lungsim a ngaituonate akilah theina dingin, achi hi.
GSAM 59.4“Tualeh Aser nam a Phanuel tanu, zawlnei numei Anna kichi khat aum hi.... Tua laitahin amanu ahing lut a, Mangpa kungah kipahthu agen ve a, Jerusalem a tankhietna ngah zousie kungah Ama thu agen hi.”6
GSAM 59Vansawlsiengte'n Belam Chingte Ave
GSAM 59.5Tam masangin Hundampa pien thu lungdamhuoi khu vansawlsiengte'n Bethlehem phailai a belam chingte kungah ana tangkou khinta uhi. Angai laitah belam chingte kunga vansawlsiengte'n tam la nuomtah asa uhi:—
GSAM 60Mipilte'n Bethlehem Ave
GSAM 60.2Tualeh Balaam genlawh bangin “a ahsi hing suoh” mute, nisuoh lam a mipilte ahing pei uhi. Tua ahsi puihna zuiin Jerusalem atung ua, tuanah a piengtha Lengpa thu adoh a kul hi. Ngahtuahpa pienna mun ding khu Bethlehem ahi chi ahil un, a khualzinna uh azom ua; ahsi hing kilah kia in tuana apui a, Hundampa lumna mun niam ah atung uhi. Tuanah Naupang siengthou abeh ua, sana, halnam gimnamtui leh thingphung tui gimnam kha silpiehte Ama kungah apie ua, tualeh inn lam zuonin a khualzin sawt uh apat kia uhi.
GSAM 60Hundampa Kum Sawmleni Ahin
GSAM 60.3Khrist Hundampa naupan apat kum sawmleni tan, pilna leh tahsa a akhantou thu leh a nulepa thu angai thu chilouh, a thu tawmcha bou kigel ahi. Hinanleh kum sawmleni ahin, kumteng pawi a tel dingin Joseph leh Mari toh Jerusalem ah apei khawm a, a dohna leh a dohna uh hasatahte adawnna a atahlat theina in tuana siempute alamdangsah hi. Tua hun apat mipi lah a a nasep apat masang tan, Mari pasal Joseph toh thingtah nasep semkhawmin, tua nasep niam khu aman azatahuoisah hi.
GSAM 60Baptisma Pia Johan Nasep
GSAM 60.4Mipi lah a a nasep apat masang ha guh sung, baptisma pia Johan in Khrist nasep thu ana tangkou hi. Johan thugen ngaikhie dingleh a kung a baptisma tang dingin mipi honpite ahing pei uhi. Amaun “lam-etna in aum ua [Messiah hing pei ding angah ua], Johan khu Khrist ahiei, ahi sih ahiei chi mi zousie'n a lungsim uah angaituo ua [laimai pang ah, ‘ngaituo ahisihleh kikum’]; Johan in amaute zousie kungah, Kei in tui in baptisma ka hing pia a; hinanleh kei sanga hattah khat ahing pei ding a, a khephah khau phelsah ding nasan ka tling sih hi: Aman noute Hagau Siengthou leh mei in baptisma hing pia ding hi: a khut ah buhphei aum a, a buh phona siengtah in asiensuo ding a, a buhphuo khu a buhinn ah akhawm ding hi; hinanleh buhsi khu mittheilou mei in ahal ding hi, chiin adawng hi.”7
GSAM 61Jesu'n Baptisma Atan
GSAM 61.1Johan in baptisma piehna pawi abawl lai in, baptisma tang dinga a kung a Jesu hing pei amu a, “En un, leitung khelhna pua mangpa Pasian Belamnou!.... Tualeh Johan in theipi a panin, Hagau khu van apat vakhu bangin hing peisuh ka mu a, a tungah atu hi. Tualeh ken Ama ka thei sih hi; hinanleh tui a baptisma pia dinga hing sawlpa'n ka kungah, Hagau hing peisuh a, a tung a atu na muh pa pen khu Hagau Siengthou a baptisma pia pa ahi, ahing chi hi. Tualeh ken ka mu a, tam pen Pasian Tapa ahi chi theipi ka pang hi, achi hi.”8
GSAM 61Van Apat Aw
GSAM 61.2Khrist khu Messiah ahina pen, Hagau Siengthou khu vakhu tahsa lim pu a muthei a ahing peisuhna in bou hilouin, van apat aw khatin zong atahlat hi. Mathiu Khantanhoi ah i sim hi: “Jesu'n baptisma atan zouin, tui apat apawt pai a; tualeh en un, Ama kungah vante akihong a, Pasian Hagau khu vakhu bang a hing peisuh a a tung a hing tu amu hi: tualeh en un, van apat aw khatin, Tam pen ka Tapa it, a tunga ka kipah mama ahi, achi hi.”9
GSAM 61.3“Johan in sil lamdang bangma abawl sih” hinanleh, mipiten Khrist nasep a um thahatna thupi amu un, “Johan in tam mipa thu agen teng adih ahi,” chi lou theilouin aum uhi.10
GSAM 61Dan Bangin Khrist Sathau Kinu
GSAM 61.4Baptisma thu leh vakhu lim a Hagau Siengthou in sathau anuh thu Luk in agel toh kizomin, “Jesu amatah khu kum sawmthum vel ahing hi pan hi,” chi i sim hi.11
GSAM 62.1I Mangpa'n baptisma atan zou thakhat a gamdai ah ni sawmli ann ngawlna sawt leh dawimangpa khempihna nasatah atuan zouin, Ama khu “a khantouna Nazareth ah ahing pei a; a ngeidan bangin Khawlni in kikhopna inn sungah alut a, lai sim dingin ading hi.... Mangpa Hagau ka tungah aum hi, aziehpen mizawngte kunga khantanhoi hil dinga sathau ahing nu ahi.... Tualeh Aman a kung uah, Tuni noute na zah laitah un tam Laisiengthou thu atangtun ta hi, chiin agen pan hi.”12
GSAM 62Hun Abukim Ta
GSAM 62.2Mak in tua thu mah agelna ah, “Hun abukim ta a, Pasian gam anaita hi: kisik unlen, khantanhoi tahsan un,” achi hi.13 Sathau Kinu kilah ding hun genlawhsa khu ahing tungta hi. Baptisma atan lai in Hagau Siengthou in sathau nuhna atangta a, tuin tanglai zawlnei siengthouten a hun leh a dan ana genlawh chetchettah bangin a nasep ahing pat hi.
GSAM 62Khrist Messiah Ahina Mit A Muh Theihna
GSAM 62.3Khrist nasep pen sil lamdang bawlna kizom zing toh aum hi. Mipiten a gentenate leh a thute bukim a theisiem zoulou hitaleh, tua sil lamdangte khu Ama Immanuel ahina, ahisihleh “Pasian Ama toh aum” chi mit a muh theihna ahi.14 Tam sil lamdangte tungtawnin Khrist in Ama sunga Pasian thahatna aum chi bou hilouin, Pasian gamtatdan leh a itna hehpihna zong nasep tah in leitung amusah hi. Philip in kum thum sung Khrist toh umkhawm zing a, a sil lamdang thupite amuh zouin, “Mangpa, Pa hing musah in, tua kou adingin kiching hi,” achi tahin, Jesu'n a kungah, “Philip aw, tamzata nang toh ka um khawm nungin, tuin zong kei nahing thei nai sih ei? Kei hing mupa'n Pa amu ahi; tuachi bangdinga, Pa hing musah in, na chi ahiei? ... Kei Pa sungah ka um a, Pa zong kei sungah aum chi hing tahsan un; tua ahilou zongin, ka nasepte zieh ngeiin hing tahsan un,” achi hi.15
GSAM 63Johan Alungbuoi
GSAM 63.1Khrist baptisma atan lai in, Johan in Hagau Siengthou muthei a hing peisuh amu a, van apat aw in Ama khu Pasian Tapa ahi chi tangkou azah banah, ama ngeiin zong Ama khu “leitung khelhna pua mangpa Pasian Belamnou” ahi chi ana tangkou hinanleh, sil tungte khu a lam-etdan toh akituoh lou mama ahiziehin, a thawnginn miel sungah ama khu lungkham leh lungbuoiin aum hi.
GSAM 63.2“Hundampa nuazuite mah bangin, baptisma pia Johan in Khrist gam umdan athei siem sih hi. Jesu khu David lengtouna ah tou dingin angah hi; hun ahing pei semsema, Hundampa'n leng thuneihna ama a ahi chi agen sih ziehin, Johan alungbuoi a, alungkham hi.”16 “A nuazuite laha mi ni a kungah akou a, [aman] Jesu kungah asawl a, Nang khu hing pei dingpa na hi ei? Ahisihleh midang ngah ding ka hi uoi? achi hi.” “Tua hun chet in Ama [Jesu] in mi tampi dammawnate leh natnate leh hagau giloute apat asudam a; mittaw tamtah khu khuo amusah hi. Tuachi'n Jesu'n amaute adawng a, Peita unlen, na muh leh na zah uh silte Johan kungah vahil un, achi hi.”17
GSAM 63.3Judate, nuazuite ngei nasan in zong, Hundampa thutah gen tamtah khu chientah a amuh theina ding uh ahasa hi; aziehpen Messiah ahing pei chiengin a lunggimna uh Rom mite kawl asattan dinga, David lenggam asiem kip pai dinga, leitung lengpa bangin vaihawm ding ahi chi ginna ah akip mama uhi.
GSAM 63.4Jesu'n a thuhil apat lai in, “Kisik un, van gam anaita hi,” achi hi.18 A sawltah sawmleni asawlkhiet lai in, amaun tua Thupuoh mah apua ua, “Van gam anaita hi,” achi uhi.19 A nasep nualam a mi sawmsagi asawlkhiet lai in zong, “Pasian gam noute kungah ahing nai ta hi,” chi thuteng toh asawl hi.20
GSAM 64Mipi'n Khrist Nasep Alamdangsa
GSAM 64.1Khrist kamteng leh a thuhilna lamdangte ziehin mipiten, “Tam mipa gen banga thu gen mi umkha nai sih hi,” achi uhi.21 Tualeh mittaw leh thupau theiloupa asuhdam tahin, “Mipi zousie alamdangsa ua, Tam pen David Tapa hilou ahiei mah? achi uhi.”22 Thu dang a genin, Tam pen David hahlesuon, chiemsa Hundampa hilou ahiei mah? “Ama a gam ah ahing pei tahin, amaute kikhopna inn sungah thu ahil a, tuaziehin amaun lamdangsa mama in, Tam mipa'n tam pilna leh sil thupi bawltheina hei apat amuh ahiei? Ama pen thingtahpa tapa hilou ahiei mah? A nu Mari kichi hilou ahiei mah? Tualeh a unaute Jakob, Joses, Simon leh Juda hilou ahiei mah? achi uhi.”23
GSAM 64.2Khrist nasep kum thumna velin, houinn kipiehkhietna pawi a atel lai in, Judate ahing kiim ua, a kungah, “Bangtan a kou hing lungsimsahsah ding na hiei? Nang Khrist na hileh, kichientah in hing hil in,” achi uhi.24 A masang kum in, “barli tanghou beu nga leh nga neu ni” toh mi tul nga avahna sil lamdang thupi abawl tahin, Aman “mipite ahing pei a, thahatna a Ama man a lengpa a bawl ding uh chi athei a, [tuaziehin] muol tungah apei kia hi.”25
GSAM 64Khrist In A Shihna Thu Nuazuite Ahil
GSAM 64.3Khrist in a nuazuite thu ahil lai in, leitung lenggam vaihawmna thakhat a kipan ding chi ngaituona apaimang dingleh, Ama ashi dinga athou kia dinga, apeimang dinga ahing pei kia ding ahi chi amaute musah ding khu thupi asah mama hi. Tuaziehin Aman amaute kungah, “Mihing Tapa masang a a umna mun a a kaltou na muh uh leh bang na chi ding uh ahiei?” chiin adong hi.26 “Ama Jesu Khrist ahina thu mi koima kungah agen lou ding uh” chi amaute thu apieh zou thu i sim hi: “Tua hun apat Jesu'n a nuazuite kungah, Jerusalem ah apei dinga, upate, siempu liante leh laigelmi khut apat sil tamtah athuoh dinga, that a aum dinga, ni thumni in kaithou a aum kia ding thu ahil pan hi. Tuachi'n Peter in Ama alatuom a, Mangpa, tua thu nang toh kigamlat hen; tam sil na tungah aum sih ding hi, chiin atai pan hi.”27
GSAM 65.1Tua hun mah in, tuana dingte laha khenkhat in Mihing Tapa a gam a ahing pei amuh masang uh shihna chiem sih ding ahi chi amaute ahil hi.28 Ni giet vel zouin tam genlawhna atangtun hi; tualeh sawltah Peter in, Khrist a gam a ahing pei tua “Mengmuna” khu, mailam a hing tung ding Khrist hing pei niveina tahtah ahina ettheihna bangin agen hi.29
GSAM 65.2Khrist leh a nuazuite Galili a aum lai uh khat in, Jesu'n amaute kungah, “Mihing Tapa mihingte khutah hehgawp a aum ding hi; amaun Ama athat ding ua, ni thumni in kaithou a aum kia ding hi, achi hi. Tualeh amaute alungkham mama uhi.”30 Himahleh a gen utna khu athei siem sih lai uhi; aziehpen a shihna leh a thohkiana thutah zahhuoi khu a lungsim uah alat dinga ahil laitah nasan in, van gam ah koi pen lienpen hiding ahiei chi thu amau sungah akikum uhi.31
GSAM 65.3Hun dang khat in, Peter in Jesu kungah, “Kou sil zousie ka taisan ua, Nang ka hing zui uhi; tuaziehin bang ka tan ding uh ahiei? achi hi. Tualeh Jesu'n amaute kungah, A tahtah in noute ka hing hil ahi, kei hing zui noute zong, sil bangkim siemtha a aum hun a Mihing Tapa a thupina lengtouna a atou chiengin, lengtouna sawmleni tungah na tou ding ua, Israel nam sawmleni na thukhen ding uhi, achi hi.”32 Lenggam khu sawtlou a phut ding chi ngaituona pen a lungsim uah alenpen zing a, mihingte bangin tua lenggam sunga dinmun sangpen angah pan uhi.
GSAM 65.4Tuachi'n Zebedee tapate Jakob leh Johan a nu, dinmun sang dei mama ahing pei a, a tapate dinmun sang pieh dingin Khrist angen hi—khat a lengtouna ziatlam ah, adang veilam ah; ahisihleh khat sawkar vuanpu tungnung, adang Gamthu Vuanpu ding angennah ahi khathei hi. Hinanleh Khrist in kichientah in, “Na nget uh bang ahi chi na thei sih uhi,” achi hi.33
GSAM 66Gualzouhna Toh Jerusalem Lutna
GSAM 66.1Tua hun toh kigamlat louin sil thupi leh lamdanghuoi khat ahing tung hi. Tua pen ni li sung shisa Lazarus hankhuo apat kaithohna ahi. Tam sil lamdang thupi in mipite lungtho a, alamdangsah mama ziehin, Pharisaite azau ua, siempute toh khawmpina akou pai uhi; tualeh thu akikumna uah, “Bang i bawl ding uh ahiei? Tam mipa'n sil lamdang tamtah abawl hi. Ama tambang a i nusia leh, mi zousie'n Ama atahsan ding ua; tualeh Rom mite ahing pei ding ua, i mun leh i nam tegel ahing laksah ding uhi,” chiin akidong uhi.34 Nuoi lam apat Setan thahatna in Khrist sumang dinga suiten a lungsim abeh laitah in, tunglam apat thahatna in mipite khu Ama pahtawi a, Ama thu genlawhsa atangsuo dingin aphin hi.
GSAM 66.2Atung a kigen hun ah, mipite khu Jesu mu ding bou hilouin, Aman mishite laha apat akaithoh Lazarus zong mu dingin honpiin apawt uhi. Tuin Jesu khu hun sawtpi ana ngah uh lengpa ahi chi amau adingin akichiengta a; sangan nou tung a tou a Jerusalem lam zuon a hing pei akimaituo un, Laisiengthou thutengte khu a lungsim uah thahatna toh ahing kilang hi: “Zion tanu aw, zau sih in; en in, na lengpa sangan nou tungah touin ahing pei hi.”35 Tua mipi honpi apat gualzouhna kikou aw nasatah ahing ging tou a, tua in lungsim khauh, khosahna ngaituo zing Pharisaite alungbuoisah mama hi. Amau kihouin, “Bangma na zawhlou dan uh na mu ei? En un, leitung mipi Ama nungah apei zousieta hi,” achi uhi.36 Khrist in kikouna asuh daih ding anget un, Aman, “Noute ka hing hil ahi, tamte adai ta ua leh, suongte akou pai ding hi,” chiin adawng hi.37 Mangpa'n tam hun thu ah, “Kikou un,” ana chi hi; mipiten a thu atangsuo sih uh leh, lampi a suongte aw apie dinga, tua suongte akou ding uhi; aziehpen a thu atangtun ngei ding ahi.
GSAM 66Khrist Peimang a Hing Pei Kia Ding
GSAM 66.3I Hundampa in nuazuite lungsim ah Ama shi a thoukia ding ahidan athei ding uh adei giap sih a, Ama apeimang a ahing pei kia masiah leenggam ahing tung nailou ding ahi chi zong amaute hil adei hi. Kross a akikilh lup ding thu genin, “Kei leitung apat tawisanga ka um leh, mi zousie keima kungah ka hip ding hi. Tam thu agen pen, bangchi shina a ashi ding ahiei chi etsahna ahi. Mipiten akungah, ‘Khrist kumtawn a umden ding ahi chi dan laibu apat ka zata uhi; bangchidan a nangin Mihing Tapa tawisanga um ding ahi na chi e? Tam Mihing Tapa koi ahiei?’ achi uhi.”38
GSAM 67.1Leitung a aleenggam phudet a aum ma in, Ama apeimang a ahing pei kia ding ahidan nuazuite'n atheichien sem theina dingin, “Tate neute aw, noute kungah hun tawmkhat ka um nalai hi. Nouten kei na hing sui ding uhi; Judate kunga, ‘Ka peina dingah na hing pei thei sih ding uhi,’ ka chi bangin, tuin noute kungah zong ka chi hi.... Simon Peter in akungah, ‘Mangpa aw, hei lam a pei na hi e?’ achi hi. Jesu'n adawnga, ‘Ka peina dingah tuin na hing zui thei nai sih; hinanleh anua chiengin na hing zui ding hi,’ achi hi.”39 Tuachi'n alungsim uh buoi a lunggim amaute tam thutengte'n ahanthawn hi: “Na lungtang uh buoi sih hen; Pasian na gingta ua, kei zong hing gingta un. Ka Pa inn ah tenna mun tampi a um hi; tuabang hilou hileh ka hing hil ding hi. Noute a ding mun guot dingin ka pei hi. Tualeh ka pei a noute a ding mun ka guot leh, ka hing pei kia dinga, keima kungah noute ka hing la ding hi; tuachi'n ka umna ah noute zong na um theina ding un.”40
GSAM 67Milienpa Thu-etsahna
GSAM 67.2Hundampa leh anuazuite Jerusalem lam a akuontou lai un, leenggam ahing kilang pai ding ahi chi ngaituona dihlou suhdihtheina dingin, tam anuoia thu-etsahna azang kia hi: “Milienpa khat in ama a ding leenggam lat a hing kile kia dingin gam gamla ah apei hi. Aman asuoh sawm ahan a, sum paund sawm apie ua, akung uah, ‘Ka hing pei masiah tami zangin na sem un,’ achi hi.... Tualeh leenggam amu a ahing kile kia tahin, sum apiehna tua suohte khu, sumkawivei a mimal chiet in bangza a hlawh uoi chi atheina dingin, ama kunga han ding thu apie hi.”41 Tam thu-etsahna ah Mangpa in Ama khu milienpa in aetsah hi. Vaihawm dinga ahing kile kia ma in gam gamla—A Pa kungah—pei a, tuanah leenggam ala ding ahi.
GSAM 68.1Nuazuiten, “Na hing peina ding leh leitung tawpna ding chiemtena bang ahiei?”42 chia adoh uh adawngin, Hundampa in hattuom tunga hing tung ding gimthuohna thupitah hun sung dong a hing um ding silte leh hing kilang ding chiemtena kichiente amaute ahil hi. Tamte ahing kilat chiengin, Ama hing peina ding anai a, kot bul dong ahing tungta chi athei thei ding uhi; tuate mu khang pen Ama ahing pei masiah ashi sieng sih ding uhi.43
GSAM 68Nuazuite Zousie in A Nuasie
GSAM 68.2Hinanleh Khrist in ashi ding leh zumna athuoh ding thu sawltahte ahil napei in zong, Ama thukhenna mai a adin ding leh kross a akikilh lup ding tungtang ahil thutah pen amaun amanpha vawt sih uhi. Tua thutah athei dan uh tawm seng a, thukhenna a aum tahin akinepna uh ashita a, amaun zousie “Ama anuasie ua ataimangta uhi.”44 Peter nangawn, taima ngitnget Peter, mi zousie in Ama nuasie hen zong ama'n anusia ngei sih ding chia kitahsam tah a genpa khu, nai tawmkhat nua in a Mangpa akiphatsan a, tua mipa ka thei sih chia kichiam toh agen hi. Kross a kilh lup a aum nua ni thumna ah mishi lah apat thoukia ding ahi chia Mangpa thugen amanpha dingin atheimaw seng ua, “Mishi lah apat thawkia chi khu bang a deina ahiei?” chiin khat leh khat akidoh ua akikum uhi.45 Ahi, ginna abeisa hiel a, Ama ashi a atahsa Joseph han tha ah akoih nua un, atahsa namtui tawi a zeem dingin akigingta uhi. Akinepna uh beita—Khrist toh han sungah kivuikhawmta ahiziehin—nuazuite a ding Khawlni khu bangzah a lunggimhuoi ahi diei! Alungtang uh dahna leh Lungkiehna in adelh a, hepina leh khotuona nasepte a hinna dim Hundampa lainasiem leh khotuosiempa khu, amaute hamuon a suhat dingin akung uah aum nawn sih; aumdan uh bangzah a lunggimhuoi ahi diei!
GSAM 69Thawkiana Zing a Sil Buoipite
GSAM 69.1Nipikaal khat a ni masapen zing ahing vah hi! Van leh lei ah bangzah a buoina ahi diei! Pasian Tapa thou ding chia thu pieh Thupuoh toh, vansawlsieng hattah khat thupina gam apat Joseph han ah ahing kumsuh hi. “Tualeh ngai un, lei nasatah a kiliing hi; aziehpen Mangpa vansawlsieng van apat ahing kumsuh a, kot a suongpi ahing zialmanga, atungah atou hi. Amai khu kawlphe bang ahia, apuonsil khu vur bang a kang ahi. Ama azau zieh un avengte akituh ua, mishi bangin aumta uhi.”46 “Imu misiengthou tampite tahsa athou kia a, Ama athawkia nua in hante apat apawtdoh ua, khopi siengthou ah alut ua, mi tampite kungah akilang uhi.”47 Tam bang mite Jerusalem a alawmte uh kot bulah ava pei a, kross a kikilh lup Khrist mishi lah apat athoukiata a, Ama thawkiana thu a theipi dingin amaute zong asilbawltheina in hinna a mu kia ahi chi Thupuoh apuoh uh ngaisut vawi un. Nuazuite leh numei siengthoute lah ah bangzah a nasep hatna ahi diei—“Mishi lah apat athoukiata, Ama ka mu ua ka houpi zong uh ahi!” chi kipahna thu puong dingin tuonah tuonah atailieng uhi.
GSAM 69Jesu Gam Lam ah Kenga A Peina
GSAM 69.2“Tualeh ngai un, tua ni ma in amaute lah a mi ni, Jerusalem apat pharlong sawm gup [mel sagi leh a kim] vela gamla, Emmaus kichi khuo neu khat lam ah apei uhi. Tualeh tua sil umsa zousie thu aki houlimpi uhi. Tuachi'n ahoulim ua thu aki ngaihtuoh lai un, Jesu Ama ngei ahing naia, amaute toh apeikhawm hi. Hinanleh Ama athei louna dingun amit uh kikhum ahi. Tualeh aman akung uah, ‘Na pei kawm ua dahsa a na kihoulimna thu uh bangchibang ahiei?’ achi hi. Amaute gel lah a khat amin Kleopas kichipa in adawnga, ‘Tam nite a Jerusalem ah siltungte theilou khuo zin pen nang guoh na hi diei mah?’ achi hi. Tualeh aman akung uah, ‘Bang siltungte e?’ achi hi. Amaun akungah, ‘Nazareth Jesu thu ahi; Ama khu Pasian leh mi zousie mai a nasep leh kamthu a hat guolnei ahi. Tualeh siempu liente leh i vaihawmte un Ama shi ding a thukhenna tang dingin apie ua, kross ah akilh lup uhi. Hinanleh Israelte tatdoh dingpa Ama ahi ding hi chiin ka kinep uhi; tamte zousie ban ah, tam silte aum apat tuni ni thumna ahita hi. Ahi, ka pawl ua numei pawlkhatte zingkal a han a peiten ka hing lamdang sah uh ahi. Atahsa ava mulou tah un, amaute ahing kile ua, Ama ahing hi chia gen vansawlsiengte Mengmuna zong amu uh ahi chiin agen uhi. Koute kung a um pawlkhatte han ah apei ua, numeite gen bang ngelngel in ava mu uhi; hinanleh Ama pen amu sih uhi.
GSAM 70.1“Tuachi'n aman akung uah, ‘Aw mihaite, guolneiten agen zousie uh gingta ding a lungtang muongte aw, Khrist in tam silte thuoh a, athupina sunga alut ding a tul sih amah?’ achi hi. Tualeh Mosi leh guolneite zousie apat kipanin, Laisiengthou zousie ah Ama tungtang a kigen thute amaute ahilchien hi.”48 Amaute toh an nek ding a ahih lai in, aman tanghou aphel a, kipahthu agen a, “amit uh kihong a, Ama atheita uhi.... Tualeh khat leh khat akihoupituo ua, ‘Lampi a ei ahing houpi lai a, Laisiengthou ei ahing hilchien lai in, i sung a i lungtang uh a alh sih amah?’ achi uhi.”49
GSAM 70.2Tuin a tawpna ah, tua thu amaute kunga kimtah a hilchien a aum nua in, nuazuiten Hundampa nasep toh shina leh thawkiana akizop khawm ahi chi amu theita uhi. Hinanleh aleenggam tungtang thu bangchi a ngaisut ding ahi uoi?
GSAM 70.2“Athuohgim nua in, Ama ahing hi chi suhkipna khel theilou tampite toh amaute kungah akilah hi; ni sawmli sung amaun Ama amu ua, aman Pasian leenggam toh kisai thute agen hi. Tualeh amaute toh akikhopkhawm lai in, Jerusalem apat peimang lou ding a, Pa thuchiem ngah dingin thu apie hi; tuami pen, ‘Kei apat na zahsa uh ahi,’ achi hi. ‘Aziehpen Johan in tui a baptisma abawl ahi; hinanleh tuni apat ni sawt nailouin Hagau Siengthou a baptisma tang ding na hi uhi.’
GSAM 71Tun Leenggam Na Suhtha Kia Ding Amah?
GSAM 71.1“Tuaziehin amaute akikhop tah un, ‘Mangpa aw, tam hunin Israelte kungah leenggam na suhtha kia ding amah?’ chia adong uhi. [Tam bang a gen uh ahi: Laisiengthou dungzui a nang kross a kikilh lup a mishi lah apat na thawkia ding atul ahi chi ka theita uhi; hinanleh tuin leenggam na suhtha kia ding hilou amah?] Tualeh aman akung uah, ‘Pa'n Ama thuneina sungah akoih hunte leh hun bi kikhente thei ding noute a ding ahi sih. Hinanleh Hagau Siengthou na tung ua ahing tun chiengin silbawltheina na mu ding ua, Jerusalem ah leh Judia gam zousie ah, Samaria ah leh leitung mong dongah Kei a ding theipite na hi ding uhi,’ achi hi. Tam thute agen nua in, amauten aen lai un, Ama lahtou in aum a, meipi khat in akhu a, amuh theina uapat abeita hi. Ama akuontou lai a, van lam ah kimtah a a-et uh lai in, ngai un, puon kang sil mi ni amaute kungah ahing ding ua, ‘Galili mite aw, bangdinga van lam enin ding na hi uoi? Noute kung apat van a lahtou a um tam Jesu mama pen, van a akuontou na mu bang uh ma in ahing pei kia ding ahi,’ achi uhi.”50
GSAM 71Silbangkim Kisiemtha Kia Masiah Jesu Van a Um Ding
GSAM 71.2Hundampa in amaute anuasie a, Ama “masang a aumna ah akuontou kia” atah a amu tah un, leenggam ahing tun ding hun thu Hagau Siengthou in ahil ding ahi chi akimuongta uhi. Tuaziehin Peter in Hagau amu nua a mipite ahil lai in, “Aman masang a na kung ua kihilhsa Jesu Khrist ahing sawl ding hi. Leitung kipat a kipan Pasian in aguolnei siengthou zousie kam a agen bangin, sil zousie kisiemtha kiana hun hing tung masiah, van in Ama ana pom ding mawng ahi.”51 achi hi.
GSAM 71.3Hagau Siengthou in sawltah Peter kungah leitung thumte tungtang thute zong apie hi: A khatna, tuichim ma a um, tui in asuhmang leitung; a nina, mei a ding kikeem tulai leitung—A Kisiempha Kia Laisiengthou in agen bangin, leitung sungah kikoih mei—tua mei in Pasian ngaisahlou mite manthaina, sietna leh suhbei a aumna ahing hi ding hi; a thumna, “dihtatna tenna” leitung tha, ahisihleh khenkhatten alet dan bangin, “dihtatte atenna ding mun.”52
GSAM 72.1Sawltah Paul in Pasian mite thawkiana leh, “mitphiat kal sungin, a tawpna pengkul ging chiengin,” Amisiengthou zousie shi thei a kipata shi theilou a akikhel ding dan agenlang hi. Aman Korinth mite kungah Khrist tuin A Pa leengtoupha tungah aum a, amelmate zousie athunuoi a aum masiah tuanah aum ding ahi chi agen hi. Tuami pen Daniel 7:13, 14; Late 2:8, 9 ah kigenlawh bangin, Pa'n leenggam—Ama leenggam—Ama khut a apieh masiah ahi. Thessalonika hattuom kungah Khrist hing peina leh thawkiana pen akinepna ding uh umsun ahi chi ahil hi; shina khut in a itte uh amaute apat asep doh chiengin, tuami ah hamuonna dihtah aum ahi chi zong ahil hi.53
GSAM 72Mangpa Hing Pei Kia Hun Kichien Nailou
GSAM 72.2Tua hun dongin hattuom in Mangpa ahing pei kia ding hun kichientah a theina anei nailou hi. Sawltah in Thessalonika mite kunga alaithot khatna ah, “Ei hing a umsun nalaite pen lahtou a i um ding uhi,” achi tahin, unaute'n amaute lah a pawlkhat ahinglai uh ngei a Khrist ahing pei ding thu gen ahi chiin atheisiem uhi. Alaithot nina ah alaithot tungtang a theisiem dan uh dihlou asuhdih a, “Amasa a ginna nuasietna aum a, suol mipa, manthaina tapa, akilah masiah tua ni ahing tung sih ding hi; aman Pasian kichi leh bieh a um zousie adou a, tuate zousie sangin ama leh ama akitawisang hi,” chiin ahil hi.54
GSAM 72Ginna Nuasietna
GSAM 72.3Tuabangin Khrist hing pei niveina hun tungtang ah hattuom in muthim lak a lampi sui bangin aum nalai hi. Unaute'n ginna nuasietna aum ding ahi chi athei uhi; hinanleh bangzah a sawt ding ahiei chi pen adohna uh ahi. Anua in Johan khu Patmos tuikuolkhum a Mengmuna amuh lai in, tua dohna adawnna kipie hi; Kihilna bung sawm leh ni leh sawm leh thum a kimu limte—“hun khat, hunte leh hun kim,” “ha sawmli leh ni,” “ni tul khat za ni leh sawm gup” (kumte)—a kipie ahi. Hinanleh tua hun sawtpi kipatna ding chiemtena siltung pen aum nailou hi. Tuaziehin hattuom in Khrist ahing kilat ding hun dihtah theichien louin, ahing pei ding kinep a ngah in aum nalai hi; aziehpen tua gimthuohna hun abeih chiengin, “A umsun nalaite” hattuom a dingin kidouna leh galzawna hun tawmkhat aum nalai ding ahi.55
GSAM 73.1Thuhuntha thu kigielnate ahing tawp tahin, Khrist hing pei niveina thu khu i masangah kichientah a kilang ahi. Tang sawm thum lah a tang khat vel in i Mangpa Jesu Khrist hing pei niveina thu lampi khat tal in agen hi. Tam thu leh, tua kinepna toh kisai hattuom dinmun khu khang tamtah a kipan tulai hun dong aum dan thu, Robert Patterson, D.D., in Interior kichi thuthangbu ah, “Kinepna Hampha” chi thulu nuoiah tambangin agen hi:—
GSAM 73Leitung a Kum Tul Vaihawmna—Patterson
GSAM 73.2“I Mangpa Pa kunga pei ding a leitung a a hattuom anuasie tahin, dahna dinmun ah anuasie hi. Anuazui za nga te khu, pilna sangpen neite lah a khat in Khrist douna sakhua leh vaihawmnate a akipawlsah, ngaituona gilou huoisepen in akihanthawn a, suhmanthaina lampi phazawpen ah khang tamtah a silmu in akikihilsah amelmate leitung pumpi in akimvel hi. I lauhuoinate uh Mangpa'n athei lou ahi sih; a tawpna thuhilnate ah zong tua lauhuoinate aneusuh sih a, leitung melmapuona leh hattuom gimthuohna akiam ding thu zong achiem sih hi. Hinanleh amelmate subei dingin Ama ngei ahing pei kia ding a, tua ni hampha dong ei ahing panpi ding ahi chi achiem hi. ‘Leitung in noute ahing mudah hi. Leitung ah gimthuohna na nei ding uhi. Noute na kap a na maau ding ua, hinanleh leitung akipah ding hi. Noute na dah ding ua, hinanleh na dahna uh kipahna ah akikhel ding hi.... Tuaziehin tuin noute na dah uhi; hinanleh noute ka hing mu kia dinga, na lungtang uh akipah ding a, na kipahna uh koima'n ahing lahpieh sih ding hi. Ka peimang leh, ka hing pei kia a, keima kungah noute ka hing la ding hi; ka umna ah noute zong na um theina ding un.’
GSAM 74.1“Ama atah ngei a apeimang lai in, ahattuom ahamuonna khu Ama atah ngei a ahing pei kiana ding kinepna hampha tam ahi. Ama aumlou hun sung zousie ah gimthuohna i thuoh ding ahi chi agen hi; tuabang ma in zong ahing tungta hi. Ama aumlou sungin puotlam a hamuonna hun khat tal i mu ding ahileh, ahattuom khu leitung buluhna apat suotat aum ding ahileh, buhpipeng laka hampa dihlou khanlouna siengthouna hun khat tal aum ding ahileh, ahisihleh Ama ahing pei a Mangpa thupina in adim leitung a mite'n Ama alawm ding uleh, ahisihleh leitung a ginna nangawn amu thei ding ahileh, Ama a ding tua pen kineplawh lou lamdang huoi nasatah ahi ding hi. Jesu in tam kum tul vaihawmna thu athei sih hi. Ei kunga ahilh lou ziehin athei sih hi i chi ahi; tualeh Ama'n, ‘Lawmte ka hing chi hi, aziehpen ka Pa apat ka zah zousie noute ka hing theisah ahi,’ achi hi. Hinanleh athuhilnate leh athu-etsahnate zousie ah, Ama ahing pei ma a hamuonna leh thupina hun khat tal kinep ding thu etsahna tawmcha nangawn aum sih hi. Sawltahten zong Khrist umlou a kum tul vaihawmna thu athei sih uhi. I Mangpa apeimang nua kum za thum sung, hattuom kinepna hampha khu Ama ahing pei kia ding kinepna ahi.
GSAM 74.2“Hinanleh kigenlawhsa aginna nuasietna ah ahattuom ahing pei semsem lai in, Khrist mou in Ama aumlou sung leitung leengte lawmna zangin akihamuon pat tahin, a leitung thupina subei ding a Mangpa hing pei kiana lam leh suolam van lam ah a-en nawnlou khu sil ngaihtuoh thei ahi. Siemphatute'n khantanhoi pengkul akam ua akoih lai un ... Khrist umlou a kum tul vaihawmna mangte thakhatin nuolkhiet aumta a, ... hattuom in Khrist doupa subei ding a Mangpa hing peina ding a-et kia panta hi.... A lai thotnate uh, a thugenna uh leh a ginna phuonnate uah, Siemphatute'n kum tul vaihawmna ma a Mangpa hing pei ding kinepna aphuongzah uhi.
GSAM 74.3“Westminster Khawmpi in kum tul vaihawmna ma a Mangpa hing pei ding gingtate ginna kimtah a etsah thutengte a, Mangpa Khrist hing pei niveina a aginna uh phuongin, a ginna phuonna uh azaw hi. Amaun tam thuteng poimawte in aphuongzah uhi: ‘Khrist in mi zousie suol bawl apat dalna ding leh Pasian ngaisahte ahasat hun ua hamuonna tamzaw apiehna dingin, thukhenna ni aum ding ahi chi ei gingtahsahtah ding ahing dei bangin, tua ni mihingten athei lou ding uh zong adei hi; tuachi'n tahsa a bitna kinepna zousie uh akipaikhiet theina ding leh, Mangpa bang hun a ahing pei ding athei lou ziehun akiging ngitnget theina ding un; tualeh, Mangpa Jesu, hing pei in, kintahin hing pei in! chi dingin akiging zing theina ding un ahi.’56
GSAM 75.1“I pu leh pa siemphatute'n Mangpa hing peina ding enin alungtang uh asuhat ua, ‘Gal mun lenkip un! panpitu galkap hon tampi toh ahing pei hi,’ chia kikouna in khat leh khat akihanthawn uhi. Tam lungsim pen sawtlou lai a mi ngaina, thahattah a Pasian lam a kithou kiana la khat sungah kisung ahia, hinanleh Scotland a Thuhun Pomtu masanglaite'n a theisa uh ahi.
GSAM 75.2“Hinanleh sawtlouin siemphat hattuomte lakah ginna nuasietna niveina ahing lut kia hi. Scotland ah ‘Lamlaitah thuhilna’ chia thei ahi; England ah ‘Arius thuhilna,’ a thahnua ah ‘Hattuom lungsim zau thuhilna’ chia thei ahi; America ah ‘Pasian khatbek ahi chi thuhilna’ akichi a; Germany ah ‘Mihing ngaituona kisuan thuhilna’ akichi hi. Mihing ngaituona thukhenpa in akoih a, itulai silmu tawmchate theipina in azang a, muchietsa piendan dan zui louin sil khat zong um thei ahi sih chia, Jesu khu Juda thuhiltu khat hina dong ah aneusuh hi; Ama khu ahun lai mite sang a tawmkhat mah kuon masazaw hinanleh, tulai suichetna thu theilou vawt ahi chiin asim hi. Tuabang mi khat muh theilou leitung apat hing kile kia a leitung tunga vaihawm ding ahi chi ngaituona pen, Hebrute bawltawm tangthu lui lahah akoih hi.
GSAM 75Daniel Whitby in Kum Tul Vaihawmna Thu A Gen
GSAM 75.3“Khrist hing pei niveina leh leitung tunga avaihawm ding thuchiemte pen, akhantanhoi athanzah ding leh kum tul khat sung, ahisihleh khenkhat ngaituoh danin kum 360,000 sung, leitung a khen lienpi in Khristian ginna apom ding thu giap ahi chia alet uhi. Tua hun sungin mihingte'n pilna leh nunphung hoi lampite ah khanletna anei ding ua, aum ngei nailou hamuonna leh hauhsatna amu ding uhi. Tualeh tua hun sawtpi, mihing pangngai lungsim in akipan leh atawp theichien zoulou ding zah a sawt, abeih chiengin, piendan a buoina nasatah khat tal ahing um thei dinga, Mangpa ahing pei a leitung asuhmang a, mihing zousie thukhenna ah ahan ding ahi chi a gen thei ahi ding hi. Tam thuhilna pen Whitby kichi England mi hilchienna gieltu khat in abawlchien a, mipite thei dingin athanzah hi [Daniel Whitby 1726 in ashi hi]. A lai kituohnate akisuokhietnate in Arius thuhilna zuitu ahi chi asulang hi; hinanleh ama bang mite'n ahilchiennate adei mama ua, Europe a gam vaihawm hattuomte apat sum dawnte leh a lawmte uh lah a thugin dihtah pom mi tampite'n, ama bawltawm kum tul vaihawmna apom nuom uhi; aziehpen tuami in amaute Sawma khat leh pahtawinate hun sawtpi sung amu sawn ding uh achiem ziehin ahi. Amaute thuawpna in America ah akipuolut a, tuanah mipite masanga thugenna a thu mawl leh a tawpna thugen hoite a ding kizang pai ahi.”
GSAM 76.1Mangpa'n Ama hing peina ding, “kot bul dong” ahing tun thu vauhilna zahtahhuoi asawlkhiet hun i nai pei lai in, leitung mun tuomtuom a thuhilnate tamte ahi uhi.
Notes
- Galatia 4:4, 5. ↩
- Rom 16:25-27. ↩
- Ephesa 3:3-9. ↩
- Khang Chinteng Deipenpa, laimai 29, 30-34. ↩
- Luk 2:26. ↩
- Luk 2:28-38. ↩
- Luk 3:15-17. ↩
- Johan 1:29-34. ↩
- Mathiu 3:16, 17. ↩
- Johan 10:41. ↩
- Luk 3:23. ↩
- Luk 4:16-21. ↩
- Mak 1:15. ↩
- Nasepte 10:38; Johan 3:2. ↩
- Johan 14:8-11. ↩
- Khang Chinteng Deipenpa, laimai 215. ↩
- Luk 7:19-22; Mathiu 11:4. ↩
- Mathiu 4:17. ↩
- Mathiu 10:7. ↩
- Luk 10:9. ↩
- Johan 7:46. ↩
- Mathiu 12:23. ↩
- Mathiu 13:54, 55. ↩
- Johan 10:24. ↩
- Johan 6:15. ↩
- Johan 6:62. ↩
- Mathiu 16:20-22; Mak 9:31. ↩
- Mathiu 16:28; Luk 9:27. ↩
- 2 Peter 1:16-19. ↩
- Mathiu 17:22, 23. ↩
- Mathiu 18:1; Mak 9:33, 34. ↩
- Mathiu 19:27, 28; Luk 22:28-30. ↩
- Mathiu 20:20-24. ↩
- Johan 11:47, 48. ↩
- Johan 12:15. ↩
- Johan 12:19. ↩
- Luk 19:40. ↩
- Johan 12:32-34. ↩
- Johan 13:33-36. ↩
- Johan 14:1-3. ↩
- Luk 19:11-15. ↩
- Mathiu 24:3, ↩
- Mathiu 24: Luk 21; Mak 13. ↩
- Mak 14:50. ↩
- Mak 9:10. ↩
- Mathiu 28:2-4. ↩
- Mathiu 27:52, 53. ↩
- Luk 24:13-27. ↩
- Luk 24:31, 32. ↩
- Nasepte 1:6-11. ↩
- Nasepte 3:20, 21, ↩
- 2 Peter 3:5-13. ↩
- 1 Thessalonika 4:13-18. ↩
- 2 Thessalonika 2:3, 4. ↩
- Kihilna 12:17. ↩
- Ginna Phuonna, Bung 33, khen 3. ↩