Bung 16 — Vancungmi Pathumnak ih Thucah
GSAM 247.1“Vancungmi pathumnak cun anmah thlun in aw ring zetin, mi pakhat hman sahrang le a milem a biak ahcun a hmai ah siseh, a kut ah siseh a hminsinnak a co ahcun, Pathian thinhennak sabitzu, a thinhennak khuathai sungah pawlh lo in a thunmi cu a in ding. Vancungmi thianghlim pawl hmai ah le Tuu Fano hmai ah mei le kaat in an hrem ding; an hremnak ih meikhu cu kumkhua in a kai ding. Sahrang le a milem a biakmi pawl le a hmin ih hminsinnak co tu pawl cu sun le zan cawlnak an nei lo ding. Himi hi mi thianghlim pawl ih tuarnak a si: Pathian ih thukham pawl thlun tu le Jesuh ih zumnak neitu pawl an si.”1
GSAM 247Cathianghlim sungih ralrin peknak camawh zet bik
GSAM 247.2Himi hi Cathianghlim ih a ummi ralrin peknak camawh zet bik a si; kan leitlun tangthu ih ca retnak ahcun himi thucah hi a liamcia caan ah an theih zo timi theihpinak pakhat hman a um lo. Himi thucah ih vancungmi pakhatnak le pahnihnak cu tui caan minung pawl hrangih an si timi a langter zo; cu ruangah himi thucah cu liamcia kum pawl hrangah a si lo timi a fiang tuk.
GSAM 247.3Upa J. V. Himes in 1847 ah a ti:—
GSAM 247.4“Thuphuan bung 14 cun mi pawl thlemnak nasa zet an ton lai caan ih mihring pawl hnenih ralrin peknak ding au aw mangbangza a phuang; cumi cu tu cu a thleng hrih lo. Cang 9-11. Himi lengah Pathian cabu sungah thinhennak thuthennak a rapthlak zet mi cu a um lo. Ralrin peknak rapthlak zet hi a tulnak dingin thlemnak nasa zet a um tin a rel lo maw?”2
GSAM 248Biakinn Kaibal—Thukham Kuang Hmuh
GSAM 248.1J. N. Andrews cun himi thucah thu ah, “Vancung biakinn ih hmun thianghlim bik kaibal in thukham kuang hmuhtheihnak cu vancungmi pasarihnak ih aw a suah lai caan ah a thlengmi thil a si. Kan Puithiam sangpi ih rawngbawlnak cu ni 2300 cemnak ah hmun thianghlim bik lamah a thleng tikah, vancung biakinn kaibalnak cu vancungmi pakhatnak ih thuphuangnak in a tarlangmi caan cemnak in a hminsin tin kan ruat. Kan Puithiam sangpi cu Pathian ih thukham kuang hmai ah rawngbawl dingin hmun thianghlim bik sungah a lut; cumi cun kawhhran ih thinlung cu kuang sungih Pathian ih thukham pawl lamah a hruai. Cumi caan ihsin Pathian ih thukham pawl cu vancung hmun thianghlim sung ihsin tleu in an suak.”
GSAM 248Sabat Caan Thlengnak
GSAM 248.2“A si lo thei lo mi thil a si: thukham palinak, caan rei zet liamzo ah, Bawipa ih cawlnak ni ihsin Zarh ih ni khatnak, mi pagan pawl ih puai, ah thleng a si. Himi thlengnak cu Cathianghlim ih hmun kipah zarh ni sarihnak cu Bawipa ih Sabat pakhat lawng a si tiin a relmi thu kalh zetin tuah a si. Himi cu Daniel in ‘caan le daan pawl thleng dingin a ruat’ tiah a simmi liamthlengnak sangpi in a tuah. Himi thilti theinak hi leitlun pumpi ih biak ding sahrang thawn an bangaw. Le thil lungawi um zet cu rei zo ih an palmi himi thukham cu tu ah a dingter sal; Pathian mi pawl cu thukham dang pakua thawn an thlun thok. Pathian hnenah lungawi thu kan sim, ziangahtile a tangmi pawl cu dragon thawn ral netabik ah le khawpi thianghlim sangka pawl in luh dingah a timtuah. Thuphuan 12:17; 22:14. Liamthlengnak ih Sabat kalh ih thukham palinak dingternak le Pathian ih thukham pawl hmuahhmuah phuangnak cun tu hi mi thianghlim pawl ih tuarnak caan le vancungmi pathumnak ih ralrin peknak caan a si timi theihpinak nasa zet a pe.”3
GSAM 249.1Bung hmaisa pawlah himi thucah pawl pahnih cu, Thla 10 ni 22, 1844 tiang Khrih ratsalnak cangvaihnak ropi ih a kimnak vekin, kan sim zo. Himi bung thoknak ih Cathianghlim cun, “Vancungmi pathumnak cun anmah thlun,” tiah a ti; cu cu vancungmi pakhatnak le pahnihnak a thlun tinak a si. Himi thawn pehpar aw in thucah pathumnak a suaknak cu theih duh um ding a si.
GSAM 249Sabat Thluntu Adventist Hmaisa Pawl
GSAM 249.21844 ih “Zanlai aunak” caan ah Bawipa cun a mi pawl ih thinlung cu ni sarihnak Sabat thlunnak lamah hruai thok. Adventist pawl lakah himi thu hi hitin a suak: Ni Sarihnak Baptist Rachel Preston cu Washington, N.H., ah a pem, cu hmunah Adventist kawhhran a um. A cun Khrih ratsalnak thu a pawm, le a ramthar hnaṭuannak ruangah mi 40 vel a ummi kawhhran cu thukham palinak ih Sabat an pawm.4 Himi ruangah mi pawl cun cu thu an hal ih an zir thok. Au Aw Thla 9 ni 5, 1844 ih kan rel, “Mi tamzet cu ni sarihnak zoh dingin tulnak a um lo maw tiah an thinlung an vun ruat zet.” Himi thu hi editor ih ca sungah a um; cu sungah Zarh ih ni khatnak thlunnak ih diknak langter dingin thazang malte hman a si. Cu thu cu Thla 9 ni 12 ih ca ah a peh; cutawk ah mi tamzet in thu an zir hna dingin thu hminsinnak um zet kan hmu:—
GSAM 249Ni Sarihnak Cu Daan in A Hrilhmi Ni Lawng
GSAM 249.3“Zarh liamcia ah himi thu ah kan thleng: Khristian pawl cu daan in caan thianghlim dingah caan hmun bik hriat dingin an fial mi a um lo. Himi thu hi a dik lo ahcun, ni sarihnak cu thlun dingih daan a ummi ni pakhat lawng a si tin kan ruat.”
GSAM 250T. M. Preble Ih Sabat Thu Ca
GSAM 250.1Adventist pawl hmuahhmuah ih thinlung cu Sabat thu lamah T. M. Preble ih ca, Thla 2 ni 13, 1845 ni ih canganmi le Israel ih Ruahsannak, Portland, Maine, Thla 2 ni 28, 1845 ah suahmi in a hruai. Cathianghlim Sabat ih diknak le liamthlengnak sangpi in Zarh ih ni khatnak ah a thleng timi a langter hnuah, a ti: “Cuti cun Daniel 7:25 a kimnak kan hmu, ki fate in ‘caan le daan pawl a thleng.’ Curuangah Sabat dingah ni hmaisa thluntu pawl hmuahhmuah cu pope ih Zarh ih ni khatnak thluntu le Pathian ih Sabat balhtu pawl an si tin ka hmu.”5
GSAM 250Sabat Thu Ah J. B. Cook
GSAM 250.2Cuti hnu reilo te ah J. B. Cook ih ca pakhat suah a si; cu sungah Zarh ih ni khatnak cu Sabat dingah zoh dingih Cathianghlim theihpinak a um lo tiin a langter, le hitin a tawi zetin a ti: “Pope ih Sabat hminsinnak puan tangah, theih lo in an tlan men thei mi pawl ih lawng puan ihsin thli hmuahhmuah cu hitin a fawi zetin a lak a si.”
GSAM 250.3Himi mi pahnih ih Sabat thlunnak cu caan tawite lawng a si nan, an thokmi thil cu khar theih lo dingih a khawl a si. “Pope ih Zarh ih ni khatnak thluntu pawl,” “Pathian ih thukham balhtu pawl,” le “pope ih Sabat hminsinnak puan tangah tlan” ti thu pawl cu himi thu ih thutak thei duh mi mi za tamzet ih kaa ah an um. Fairhaven, Mass., ih Upa Joseph Bates cun a theih thok, le 1845 ah Sabat a pawm.
GSAM 250Joseph Bates in Sabat A Pawm
GSAM 250.4A hmuhtonak cu hitin a si: Washington, N.H., ih Sabat thluntu pawl ih thu a theih tikah, cu kawhhran cu tlawng ding le ziang a tinak hmu dingah a feh. Cuti a tuah, le anmah thawn thu a zir tikah an dik timi a hmu, cui caan te ah Sabat thu ih tleu a pawm. New Bedford, Mass., ah a kir tikah New Bedford le Fair Haven karlak tuiluang tumpi tikhuhnak ah unau upa pakhat thupi a tong; cun, “Kapten Bates, thuthang ziangmi a um?” tiah a ti. Upa Bates cun, “Thuthang cu ni sarihnak hi kan Pathian Bawipa ih Sabat a si,” tiah a let. “A tha,” tiah mipa cun a ti, “inn ah ka feh ding, ka Cathianghlim ka rel ding, cu thu ka hmuh ding.” Cuti a tuah, an tong sal tikah himi unau cun Sabat thu a pawm zo le a thlun zo.
GSAM 251Sabat Thu Ah Cabu Hmaisa
GSAM 251.2Upa Bates cun peng pakhat hnu pakhat ah himi thu a phuang thok. A hnaṭuannak ah Sabat thu cabu, lole catlap hman, a tul zet timi a hmu; Pathian Thlarau in a thinlung a cawk ih himi thu ah ziangmaw cangan le suah dingin a hruai. Asinan paisa um lo in ziangtin tuah ding timi thu a si, ziangahtile a neihmi hmuahhmuah cu York ih shilling pakhat (cent 12.5) lawng a si. 1855 ah ka hnenih a sim vekin himi thu ih a hmuhtonak cu a rel ve dingmi a si.
GSAM 251Thilme zat pound 4
GSAM 251.3A ti, Pathian hmai ah thlacamnak ah a um laiih himi cabu hi cangan dingin a ruat, le a suahnak ding lam cu a kaithok ding tiin a lung a tlin. Curuangah Cathianghlim le Cathianghlim thutlang thawn cabu cangan dingin a cabu cangnak dawhkan ah a to. Nazi pakhat sungah Pi Bates cu inn sungah a lut ih, “Joseph, thawh rawl tuahnak dingih thilme ka neih cu a tlin lo,” tiah a ti, le a tulmi thil fate dang pawl a rel. “Thilme zat ziangzat a tlai?” tiah Kapten Bates cun a hal. “Pound 4 vel,” tiah a let. “A tha,” tiah a let. Pi Bates a feh hnuah, dawr pakhat naihah a feh, thilme pound 4 le thil dang pawl a lei, inn ah a keng, le cangan dawhkan ah a to sal. Reilo hnuah Pi Bates cu a lut ih, dawhkan cungih thil pawl a hmu, “Himi thilme hi khuitawk ihsin a ra?” tiah a au. “Ziang a si,” tiah kapten cun a ti, “a tling lo maw? Pound 4 na duh tiah na ti.” “A si,” tiah a ti, “asinan khuitawk ihsin na hmu?” “Ka lei,” tiah a ti; “thawh rawl tlinternak dingih na duhmi zat a si lo maw?” “A si,” Pi Bates cun a ti, “asinan Kapten Bates, New Bedford ihsin leitlun ram kipah lawng thawn thil keng vivo tu, na suak ih thilme pound 4 na lei maw?” “A si, thawh rawl tlinternak dingih na tulmi zat a si lo maw?” “A si,” Pi Bates cun a ti, “asinan thilme pound 4 na lei maw?”
GSAM 252Thutak Ruangah Dollar 11,000 Hman
GSAM 252.1Harsatnak dang reilo te ah a ra. Kapten Bates cu ti ihsin a suak tikah lawng pakhat ih a co mi cu dollar 11,000 ah a zuar, asinan tu ah thutak cangvaihnak dingah a neihmi hmuahhmuah a hman zo. Himi ni tiang Pi Bates cun a sum dinhmun dik a thei lo; asinan tu ah a theihter a tul tiin, daiten, “Ka nupi, himi thil pawl ruangah leitlun ah ka neihmi paisa netabik ka hman zo,” tiah a ti. Pi Bates cun a tap zetin, “Ziangtin kan nung ding?” tiah a hal. Kapten cun a ding ih, a lawng hruaitu kapten vekin zahawm zetin, “Cabu ka cang ding; ka suah ding; le himi Sabat thu thutak hi leitlun hmai ah ka phuang ding,” tiah a ti. “A tha,” Pi Bates cun mitthli in a ti, “ziang thawn kan nung ding?” “Bawipa cun lam a kaithok ding,” tiah Kapten Bates cun hmuihmel nuam zetin a let. “A si,” Pi Bates cun a ti, “Bawipa cun lam a kaithok ding! Cucu na rel ringringmi a si,” tiah a ti ih mitthli in a suak.
GSAM 252A Ruat Lo Mi Bawmnak
GSAM 252.2Kapten Bates cun nazi hrek sung hna a tuan peh hnuah, ca kuatnak hmun ah a feh dingin thinlung ih ruahnak a ra, ziangahtile cutawk ah amah hrangih ca a um. A feh, le ca cu a um taktak. Cu caan ah ca thawn kuatnak man cu cent 5 a si ih, hmaisa ih peknak cu a duhduh a si. Himi ca thawn kuat tu cun ziang ruangah maw kuatnak man a pek lo. Cuti cun Kapten Bates cu a mualpho sal, ziangahtile ca kuatnak hotu Drew, a theihtawn mi, hnenah kuatnak man pek ding paisa a neih lo ti a sim a tul. A ti, “Khuitawk ihsin a ra timi ka hmu thei maw?” “Keng aw,” tiah ca kuatnak hotu cun a ti, “caan dangah pek aw.” “Aii,” tiah kapten cun a ti, “kuatnak man pek hlanah himi ca cu hnaṭuan hmun sungihsin ka keng suak lo ding.” Ca cu a kut ah a kaih lai ah, “Himi ca sungah paisa a um ding tin ka ruat,” tiah a ti; ca kuatnak hotu lamah a her ih, “Zahfahnak in, na hawn thei maw? Paisa a um ahcun kuatnak man lak aw; a um lo ahcun ka rel lo ding,” tiah a ti. Ca kuatnak hotu cun a dilnak a tuah, le, ngaih a si, dollar 10 paisa catlap pakhat a um. A rel tikah ca cu mipa pakhat ihsin a ra, cu mipa cun Bawipa in Upa Bates hnenah paisa a tul timi a thinlung ih a cawk ruangah a hmanhmawhin a kuat timi a rel; hmanhmawhnak ruangah kuatnak man pek cu a philh a si ding.
GSAM 253.1Kuatnak man a pek hnuah rawl dawr ah a feh, thilme kuang pakhat dollar 4 in a lei, le aluh, cawng, le tulmi thil dang pawl a lei. Khuitawk ah thawn ding timi thu a pek lai ah, “Nupi cun ‘himi thil hi kan hrang a si lo’ tiah a ti ding; asinan a simmi thu zianghman ngaihsak lo in inn hmai ah thil pawl thiar thla,” tiah a ti.
GSAM 253.2Cui hnuah cabu suahnak inn ah a feh, le catlap 100 velih a tammi catlap pakhat ih ca 1,000 suah dingin remruatnak a tuah. Ca a pek tikah cabu suah tu pawl cun zamrang zetin cangan hmanrua ah an ret ding, le endiknak ca pawl amah hnenah an kuat ding. Paisa a co tikah hnaṭuan man cu a pek vivo ding; paisa leiba hmuahhmuah pek hlanah cabu pawl cu hnaṭuan hmun sungihsin an keng suak lo ding.
GSAM 253.3Kapten Bates cun amah hnenah paisa pek ding a um lo ti a thei tuk, asinan himi cabu hi a cang ding cu a tuanvo a si tin a ruat, ziangahtile tul tikah paisa kuat dingin Bawipa cun mi pawl ih thinlung a cawk ding tiah a zum. Catlap, cangan hru, le thil dang pawl a lei ih, inn hrangih thil pawl amah hlanah an thlen theinak dingah caan a pek hnuah, inn lam ih kalnak lamzin thoknak ah a feh. Thil pawl cu a um zo timi a hmu tikah, a inn sungah a hnunglam sangka in a lut ih, a dawhkan ah a to sal. Pi Bates cu a lut ih a mangbang zetin, “Joseph, hmai hmai inn hmai lam zoh aw! Himi thil pawl khuitawk ihsin an ra? Thil kengtu pakhat a ra ih a thiar thla ding; ‘himi hmun ah an ta a si lo’ tiah ka sim, asinan a thiar thla,” tiah a ti. “A tha,” tiah Kapten Bates cun a ti, “zianghman harsatnak a um lo ding.” “Asinan,” Pi Bates cun a ti, “khuitawk ihsin an ra?” “Bawipa in a kuat,” tiah Kapten cun a ti. “A si,” Pi Bates cun a ti, “Bawipa in a kuat; cucu na rel ringringmi a si.” Cuti a ti hnuah ca cu a nupi hnenah a pek, “Himi rel aw, khuitawk ihsin a ra timi na thei ding,” tiah a ti. A rel hnuah a nupi cu a mitthli thun sal; asinan a hmaisa ih mitthli thun dan thawn an bang lo, le a kir tikah zumlonak ruangah ngaidamnak a dil.
GSAM 254Cabu Ruangah Paisa A Ra
GSAM 254.1Cangan le cabu suah hnaṭuan a peh vivo lai ah, Kapten Bates cun ca kuatnak thawn le lam dang pawl thawn caan tin paisa a co; a hmaisa ih a ton dah lomi mi pawl hnen ihsin hman a co. Paisa a co tikah cabu suah tu pawl hnenah a pek ih cabu man ah a hman. A netnakah cabu hmuahhmuah an suah zo; Upa Bates ih ruat lo mi hmun pakhat ihsin paisa tlak cu a tlin, cu ruangah cabu pawl cu ni khat hman an cawl lo in an phuang thei.
GSAM 254Paisa Leiba Netabik Pek
GSAM 254.2Memphis, Mich., ih H. S. Gurney cun Thla 3, 1884 ah ka hnenah a sim: Upa Bates ih cabu a kim ni zing te ah, amah hnenah paisa pek lo ding tiah a sim dahmi mipa pakhat ihsin note hlawhsammi ih paisa dollar 100 a co. Himi paisa a co hnuah, Upa Bates ih Sabat catlap ih paisa leiba netabik peknak ah a thenkhat hman cu lungawi thil a si tiah a ruat. “Asinan,” Mipa Gurney cun a ti, “Unau Bates cun a thi ni tiang cabu paisa leiba cu zo in a tlin timi a thei lo.” Upa Bates ih Sabat thutak suahnak hmuhtonak cun thutak Sabat thu suah hramthok caan ihsin kan mi pawl hnenah, “Himi hnaṭuan lamah kal vivo uh, le na kal vivo tikah Pathian ih kilkhawinak in lam a kaithok ding tin ruat uh,” tiah a ti vekin a lang.
GSAM 255Upa Bates Cun Langnak Pawl A Zum Lo
GSAM 255.1Nunnak Hmuhtonak ihsin tawi zetih lakmi thu hi, Simcianak laksawng le Sabat remthatnak cu ziangtin an pehtlaih ti a langter ding:—
GSAM 255.21846 ah New Bedford, Mass., ah Nu Harmon cu Upa Joseph Bates thawn an theihtawn. A hmaisa ih Khrih ratsalnak zumnak a pawm zo ih, hnaṭuan ah a cangvai zet. Khristian mipa dik tak, zahawmaw le lainatnak nei mi a si. Nu Harmon cu amah ih fanu vekin lainat zetin a tuah. Amah ih thu a hmaisabik ih a theih tikah a lung a zawng zet; a rel dih hnuah a ding ih, “Ka siarhmang Thomas vek ka si. Langnak pawl hi ka zum lo. Asinan zaninah himi unau nu ih a simmi theihpinak cu kan hnenah Pathian ih aw taktak a si timi ka zum thei ahcun, nunmi lakah lungawi bik ka si ding. Ka thinlung a cangvai tuk. Thu reltu cu lungtak in a rel ti ka zum, asinan kan hnenah a simmi thil mangbangza pawl amah hnenah hmuhtheihnak in a tarlang timi thu ka rel thei lo,” tiah a ti.
GSAM 255Nungak Harmon in Sabat a Pawm
GSAM 255.3Upa Bates cun Sabat a thlun ih, a thupitnak a sim nasa. Cui caan ah Nungak Harmon cun a thupitnak a thei hrih lo ih, Upa Bates in a dang thukham pakua hnakin thukham palinak a ngai thupi deuh cu a dik lo tiah a ruat. Asinan Bawipa cun van ih Hmun thianghlim cu a hmuh. Vanah Pathian biakinn cu on a si ih, zangfahnak tohkham ih khuhmi Pathian thukam kuang cu a hmuh a si. Vancungmi pahnih cu kuang zim khat veve ah an ding ih, an thla cu zangfahnak tohkham parah an phar, an hmai khal cui lam ah an hoi. Amah umpi vancungmi cun himi cu Pathian ih kutdong in nganmi Pathian ih thukham cu tihzah upatnak thawn a zohmi van mipawl hmuahhmuah a rak zohter a si tiah a sim. Jesuh cun kuang khuh cu a khai ih, thukham pahra ngannak lungpheng pawl cu a hmu. Thukham pahra ih a laifang rori ah thukham palinak cu eng nemten kulh a si ih a hmuh tikah a mangbang zet. Vancungmi cun, “Himi cu van le lei le cui sungih um thil hmuahhmuah a sersiamtu Pathian nung a sinak a langtermi thukham pahra lakih pakhat lawng a si. Lei lungphum a phum tikah Sabat ih lungphum khal phum a si,” tiah a ti. Sabat ngaingai cu thlun a si ringring ahcun, zumnak nei lo mi asilole Pathian um lo ti ih zumtu ziangtik hmanah an um lo ding timi a hmuh a si. Sabat thlunnak cun leitlun cu milem biaknak ihsin a kilhim ding a si.
GSAM 256.1Thukham palinak cu ke in rap a si zo; curuangah thukham ih a kuakmi remsal dingah le rapnehmi Sabat hrangih thu rel dingah kawh kan si. Pathian tlunah mah le mah a cawisang ih, caan le thukham pawl thleng ding a ruattu sualnak minung cun Sabat cu zarh ih ni sarihnak ihsin Zarh ih ni khatnak ah a thleng. Cutin a tuahnak in Pathian ih thukham ah a kuakmi a umter a si.
GSAM 256.2Pathian ih ni ropi a thlen hlan te ah, Khrih dodaltu ih a siatsuahmi Pathian ih thukham parih an rinumnak lamih kirsal dingin mipi ralringternak Thucah thlah a si. Zirhnak le zohthim ding nun hmangin thukham ih a kuakmi cu theihter a tul. Thuphuan 14 ih Pathian ih thukham pawl le Jesuh ih zumnak a phuangtu vancungmi pathumnak cun himi Thucah a pawmmi le Pathian ih thukham pawl le a daan cu mitmu vekih kilhim dingin leitlun hnenah ralringternak aw a suahmi pawl a rak zohter timi khal a hmuh a si. Himi ralringternak an ngaih ruangah mi tampi in Bawipa ih Sabat an pawm ding timi khal a hmuh a si.6
GSAM 256.3Himi Nungak Harmon le Upa Bates ih tonnun cu Bawipa ih hnatuan dan thawn a rualrem aw. Upa Bates cun Nungak Harmon le Upa White hnenah Ca Thianghlim ihsin thleng theih lo Pathian ih thukham in a dilmi cu a hmuh hai ih, Sabat thuhla ngaihtuah dingin a ko hai. Nungak Harmon cu thla 18 hrawng sung Bawipa hnen ihsin a hleice mi langternak pawl thawn thlawsuah pek a si zo nan, himi thuhla cu a hlanah zianghman hmuh a rak si hrih lo. Tu ah cun, a thukham thlun dingih zumtu pawl an hung um tikah, Simcianak laksawng hmangin an hnenih eng pek ding Bawipa ih caan cu a ra thleng. Cutin amai hnatuan dan in Vancungmi pathumnak ih thucah, “Pathian ih thukham pawl le Jesuh Khrih ih theihpinak,” cu pehkhawm a si.
GSAM 257Vancungmi Pathumnak ih Thucah A Thoknak
GSAM 257.1Cui caan ihsin a dang thucah pahnih thawn pehzom aw in Vancungmi pathumnak ih thucah cu phuang a thok. Pathian ih thukam kuang thawn a pehzommi Sabat thutak le Hmun thianghlim thuhla ih a hung karhmi eng cun, a liamcia Khrih ratsalnak cangvaihnak cu a dik ih Bawipa ih ruahmanmi a si timi a hlanih hmuhmi cu a nemhnget. Tu ah cun “Pathian khawpi lamzin parih kaisohnak karbak pathum” timi ih sullam cu a hlan pawl hnakin famkim deuhin an theithiam thei.
GSAM 257Upa Bates in Langnak Pawl cu Pathian Hnen ihsin A Rami an Si tiah A Pawm
GSAM 257.21846 kum, thla 11 ah Topsham, Maine ah khawmpi neih a si ih, Upa Bates khal a tel. Cui khawmnak ah Pi White cun langnak a hmu, cui ruangah Upa Bates cun langnak pawl cu Pathian hnen ihsin an ra a si ti a zum ngam famkim. (Nungak Harmon le Upa James White an neihawknak cu a hlanah tarlang a si zo.) Anih cu kum 50 sung tifinriat ah a vakmi a si ih, lawng sungih bawm hna a tuantu nauhak ihsin lawng hotu le lawng neitu tiang hna phunphun a rak tuan. Arsi thuhla a theihnak cu, keimah hnenih a sim vekin, van ih ummi pawl a zoh ihsin leilung tahnak ri a phei zawng le a tung zawng vekin tifinriat ah khuitawk a um timi cu a dik zikzik in a thei thei. Cuvek minung cun arsi thuhla rel cu a duh ding a si.
GSAM 257.3Amah thawn thu kan rel lai ah, langnak pawl cu Pathian hnen ihsin an ra a si ti a zumnak a neih dan a i sim. Ni khat ah Pi White thawn arsi thuhla rel a tum, asinan arsi thuhla zianghman a thei lo ti a thei hngal tiah a ti. A ngaingai ahcun, amah hnenih a sim vekin, cui thuhla cabu a rak zoh dah a si pei maw timi hman a thei lo. Cui thuhla rel a duh lo ih, lei thar le cui thuhla langnak ih amah hmuhmi pawl relin thu relnak cu a thleng.
GSAM 258“A Ongmi Van”
GSAM 258.1A hlan kum, 1845 kum, thla 4 ni 19 ah, Zuk Telmi London Thuthang ca cun Bawi Rosse ih hmun hla zohnak darthlalang tum zet hmangih a hmuhsuahmi mangbangza pawl thuhla, a hleice in arsi thuhla zirtu pawl in “van ih a ongmi” an timi a hmuh dan cu a suah. Himi cu arsi thuhla zirtu pawl hrangah lunglutza zet a si. A tlunih tarlangmi khawmpi ih zan khat ah, Pu Curtiss ih inn ah, himi langternak pawl thuhla thu a khiah hrih lotu Upa Bates hmai ah, Pi White cun langnak a hmuh lai ah arsi thuhla a rel thok. Ni heltu arsi pakhat ih a parih a hmuhmi a sen nem rong ih tlar pawl cu mawi zetin a sim ih, “Thlapi pali ka hmu,” tiah a bet. Upa Bates cun, “Aw, Jupiter a zoh a si!” tiah a ti. Cule van boruak sungih a vak vekin a cangvai hnuah, a mawinak a thleng ringringmi a tlar pawl le a kual pawl thuhla a sim thok ih, “Thlapi pasarih ka hmu,” tiah a ti.7 Upa Bates cun, “Saturn thuhla a sim a si,” tiah a au. Cule, “Thlapi paruk ka hmu,” tiah a ti ih, a sunlawinak thawn “a ongmi van” cu a sim hngal, eng a tam deuhnak ram pakhat ih luhnak a si tiah a ti. Upa Bates cun a sim dan cu cangantu ziangmi ih cabu sungah a rak siar dahmi a ongmi van thuhla hmuahhmuah hnakin a ropi tuk tiah a ti.
GSAM 258.2Anih cu thu a rel ih langnak a hmuh lai a si hrih tikah, Upa Bates cu a ding ih, “Aw, tuzan ah Bawi John Rosse hitawk ih um sehla ka va duh ve!” tiah a au. Upa White cun, “Bawi John Rosse cu zo a si?” tiah a sut. Upa Bates cun, “Aw, anih cu England ram ih arsi thuhla zirtu ropi a si. Himi nunau in arsi thuhla a rel le ‘a ongmi van’ thuhla a sim hi a theih theinak dingah hitawk ih um sehla ka duh. Himi thuhla ih ka siar dahmi hmuahhmuah hnakin a ropi,” tiah a ti. Cui zan ihsin Upa Bates cun Pi White ih langnak pawl cu amai theihnak le amai thu hnuaiah a ummi an si lo ti a zum ngam famkim. Himi le pekmi kawknak le zirhnak ih an sinak cun Pathian hnen ihsin an ra a si ti a zumter a si.
GSAM 259.1Pi White in cui langnak sungah hitin a simmi van ih mangbangza thil cu arsi thuhla cangantu pawl in tarlang leuhleuh an si lo. A hmaisabik ih hmutu Huygens cun hitin a sim:—
GSAM 259Orion ih Nam Sungih Sunlawimi Eng
GSAM 259.2“Arsi thuhla zirtu pawl cun Orion ih nam ah arsi pathum naiaw tein an ret; 1656 kum ah a laifang bik cu hmun hla zohnak darthlalang in ka zoh tikah, cui arsi pakhat ih hmun ah arsi dang 12 an lang. Cui lakah pakhat le pakhat a dai zikzikmi pathum le a dang pali khal an lang, mero sung ihsin a tleu vekin an tleu. Curuangah an kiangkap ih hmun cu van ih a dang hmun pawl hnakin a tleu deuh zet vekin a lang. Khaw a tha ruangah van ih a dang hmun pawl cu a dum thluh vekin a lang, puanzar onnak ihsin kan zoh vekin a si ih, cui onnak ihsin eng a tam deuhnak hmun dang cu khamtu um loin zoh theih a si.”
GSAM 259.3William Herschel cun van ih himi onnak thuhla hitin a rel:—
GSAM 259.4“Himi a hlatnak ihsin a laifang kantlangih a kauh zawng cun 10 ° ih a kil a tuah ahcun, cutluk a si zikzik fawn ih, a tum le a kauh cu ruat ban rual a si lo ding. Ni ih a tum le a kauh let 2,000,000,000,000 a si ding tiah siar a si zo.”
GSAM 259Ni Hnakin A Tleu Deuh
GSAM 259.5Fimthiamnak ruattu Thomas Dick cun himi a tleumi van ih mero thuhla hitin a rel:—
GSAM 259.6“Kan hnen ihsin a naibik arsi tiang a hlatnak ih hrek zat lawng a hlatnak ah, cui hlatnak cu a hla tuk ko nan, in ret a si ahcun, cui hmun ihsin kan zoh tikah ni ih tleunak a tluk zikzikmi tleunak a langter ding. Cumi hnakin a nai deuh ih um thilnung pawl hrangahcun van ih hmun kau zet cu a khat ding ih, simsuak rual lo ih tleunak thawn a lang ding. Asinan cuvek thil ih a netabik tumtahmi le ziangkim thawn a pehzom dan pawl cu, cemni nei lo nunnak ih hmailam san pawl sungah hung lang dingih a tangmi a si men thei. Sersiammi van lei ih a hla zetmi hmun pawl ih thil dang tampi vekin, himi thil cun lei le van ih a ropi ih a thupmi thil pawl cu malte betih fiang deuh ih hmuh duh lunglenna thinlung sungah a suahter a si.”8
GSAM 260.1Upa Bates cun himi thuhla a nganmi thu a netkharnak ah hitin a ti:—
GSAM 260.2“Cuticun kan tarlangmi theihpinak hmuahhmuah ihsin (a tul ahcun tam deuh khal kan pe thei), van ah mangbangza zet le simfiang theih lo thil pakhat a um ti kan hmu. Van ih a ongmi hmun pakhat, a kiangvel cu mel 11,000,000,314 [11,000,000,314] hnakin a tam a si. Hminthang Huygens cun, ‘A dang arsi hmun danglam lo pawl lakah hivek zianghman ka hmu dah lo—eng a tam deuhnak hmun dang ah khamtu um loin hmuh theih a si,’ tiah a ti.”
GSAM 260Ni Heltu Arsi Pawl Langnak Thuhla Theihpinak Dang
GSAM 260.3A tarlangmi langnak pek a si lai ih a um ve mi Pi Truesdail ih thu cu kan lasal. Anih cun hitin a ti:—
GSAM 260.4“Unau nunau White cu a harhdamnak a derthawng zet ih, a hrangih thla kan cam laiah Pathian ih Thlarau cu kan parah a cawl. Reilote ah leilam thil pawl a thei nawn lo ti kan hmu. Himi cu ni heltu arsi pawl a hmuhnak hmaisabik a si. Jupiter ih thlapi pawl le cui hnu reilote ah Saturn ih thlapi pawl cu aw suahih a siar hnuah, Saturn ih a kual pawl thuhla mawi zetin a sim. Cule, ‘A sungih ummi pawl cu mi sang le mi upat tlak pawl an si, leilung ih ummi pawl thawn an bangaw lo tuk. Hitawk ah sualnak ziangtik hmanah a lut dah lo,’ tiah a ti. Unau mipa Bates ih hnih hmai ihsin a langnak pawl an ratnak thuhla a hlanih a rinhlelnak pawl cu a hnen ihsin an cem rero ti a fiang zet. Lawng hotu Bates cun arsi thuhla a duh zet ti kan zate in kan thei, ziangahtile in zirh duh ah van ih ummi tampi ih an hmun cu a hmuh leuhleuh. Langnak a hmuh hnuah Unau nunau White cun a thusuhnak pawl a let ih, himi lamah a zir dah lo ih, a dang lam khalin theihnak a dong dah lo tiah a ti tikah, anih cu lungawinak le aipuangnak in a khat. Pathian a thangthat ih, rinhlelnak a nei nawn hlah seh ti ah ni heltu arsi pawl thuhla langnak cu pek a si tiah a zumnak a phuang.”9
GSAM 261Rang Hrut Zet Pakhat cu Hmakhatte ah Daiter A Si
GSAM 261.1Topsham ih himi khawmnak hnu reilote ah, langnak pawl thawn pehzom awmi mangbangza thil dang pakhat a thleng. Upa Bates in ka hnenih a sim vekin ka rel ding:—
GSAM 261.2Upa White cun zirh a famkim hrih lomi rang no pakhat le tokham tlar hnih nei bazar ih thil phurhnak leng pakhat a hmang thei. Cui leng cu a hmai khamtu um loin tuah a si, asinan a hmai khatlam ihsin khatlam tiang ke rahnak a nei ih, rang zawnnak thingtan pawl ihsin thir kerahnak khal a um. Rang no khalh tikah ralring zet a tul, ziangahtile hridai asilole ziangthil khal a nakte a dai ahcun nasa zetin a sit hngal theu. A tlan hlah seh ti ah a hridai cu fek zetin kaih ringring a tul. Himi rang no cu an va feh duhmi hmun ih umtu pakhat ih ta a si. Upa White cu zirh hrih lo rang no pawl khalh a rak thiam zo ruangah himi khalh ah harsatnak nasa a tong lo ding tiah a ruat. Asinan cui rang cu a hrut tikah a hlanah mi pahnih a that zo, pakhat cu lamzin kap lungto ah namrek in a that timi hi an rak thei ahcun, amah le amah a rinsan tuk lo men ding.
GSAM 261.3Himi tum ah leng sungah mi pali an um, Upa White le a nupi cu hmai tokham ah, Upa Bates le Israel Damon cu dung tokham ah an to. Upa White cun rang a uk theinak dingah a theitawk in ralring zetin a kaih rero lai ah, Pi White cun thutak thuhla a rel. Cui tikah Pathian ih huham cu an parah a rung thleng ih, leng sungah a to lai rori ah langnak a hmu. Langnak ah a luh tikah “Sunlawinak!” tiah a au cangka ah, rang no cu hmakhatte ah daitein a ding ih, a lu a kun. Cui caan ah Pi White cu cutivek a um lai ah a tho ih, a mit in tlunlam a zoh phah in leng hmailam a kan, rang zawnnak thingtan pawl parah a qum ih, a kut cu rang no ih taw lam parah a ret. Upa Bates cun Upa White hnenah, “Rang no cun cui nunau cu a sit that ding,” tiah a au. Upa White cun, “Tu ah Bawipa in rang no a uk zo; ka rak tel ve duh lo,” tiah a let. Rang no cu rang tar vekin a dai zet ih a ding. Lamzin kap ah lei tlun sang cu pe 6 hrawng a um ih, hung kiangah hram umnak hmun a um. Pi White cu tlunlam a zoh ringring ih, veikhat hman tanglam zoh loin, cui lei tlun ah hram hmun tiang a kai. Cule minit reilote sung hmai lam le dung lam ah a feh ih, lei thar ih mawinak pawl cu a rel ih a sim. Cule a lu cu cuvek kel in ret phah in lei tlun ihsin a qum, leng hnenah a feh ih, rang no ih taw parah a kut ret phah in ke rahnak pawl parah a kai, cui hnu rang zawnnak thingtan pawl parah a kai ih, leng sungah a lut sal. Tokham parih a to cangka ah langnak ihsin a harh ih, cui cangka rori ah rang cu a khalhtu in zianghman a ti lo nan a feh thok ih a lamzin a peh.
GSAM 262.2Pi White cu leng lenglam ih a um lai ah, Upa White cun rang cu a dai ngaingai maw dai lo timi zoh dingin hniksak a ruat. A thok ah funghreu in a dai men; a dang caan ahcun rang in a sit ding, asinan tu ahcun a cangvai lo. Cule nasa zetin a vuak, cui hnu a nasa deuhdeuh in a vuak. Rang no cun vuaknak pawl cu zianghman ah a siar lo, Daniel in sakeibaknei kua sungah zan a riah tikah vancungmi pawl ih an ka an khar sakmi sakeibaknei pawl vekin thil a ti lo vek a bang. Upa Bates cun, “Tihzahnak a khatmi hmun a si. Langnak pawl a suahtertu huham vek rori cun cui caan sungah rang no ih hrutnak cu a daiter ti a fiang zet,” tiah a ti.
GSAM 262.3Himi langnak hi a taksa derthawnnak pakhat khat ruangih a cangmi men a si ahcun, Rang khal cu cutivek in a na ve maw? ti thusuhnak cu a hung um ding a si.
GSAM 262Israel Damon ih Theihpinak
GSAM 262.4Upa Bates in ka hnenih a simmi a nemhngettu ah a hnuai ih thu hi ka pe ding:—
GSAM 262.5“A liamcia kum 20 hrawng, Sabat ka thlun thok hnu te ah, Israel Damon cun amah, Upa Bates, Upa White le a nupi cu thu ngai lo rang no ih dirhmi leng zang sungih an to laiah, Unau nunau White in langnak a hmuh dan thuhla ka hnenah a sim. Tuisun ah Upa Loughborough in a nganmi a tlunih cui thil thleng thuhla cu ka siar zo ih, Upa Damon in ka hnenih a simmi thawn a bangaw ciah a si.” Hmin nganmi cu, “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, 1891 kum, thla 2 ni 9.”
GSAM 263Langnak Pawl Thuhla Upa Bates ih Theihpinak
GSAM 263.1Upa Bates cun amai tonnun hitin a sim:—
GSAM 263.2“Cui langnak pawl sungah Pathian kamsuakthu thawn a kalhmi zianghman ka hmu lo nan, ka thin a phang ih nasa zetin hniksak ka si. Reipi sung, a taksa reipi derthawng ih a umnak ruangih a cangmi hnakin a dang thil a si ti ka zum duh lo.
GSAM 263.3“Curuangah thutak ka hmuh theinak dingah, a thinlung a cangmawh lo vekih a lang tikah (khawmnak lenglam ah), mi dang pawl umnak ah amah le amah thawn a fehpi pawl, a hleice in a u nunau cu thu sut le sut nawn ding caan ka hawl. Cui hnu New Bedford le Fairhaven ah a rat leuhleuhnak sungah, kan khawmnak pawl ah langnak a hmuh laiah vei ziangzat ka hmu zo, Topsham, Maine ah khal ka hmu. Cui thinlung a cangmawhtermi thil thleng hrekkhat ah a um ve mi pawl cun, bumnak asilole thinlung hipih mah thu hnuaiah retnak huham a um maw ti ka hmuhsuah theinak dingah, ziangtluk lunglut le fimkhur zetin a tongkam tin ka ngai ih a cangvaihnak tin ka zoh timi an thei fiang zet. Mi dang pawl thawn himi thil pawl hmuh ding caan ka neih ruangah Pathian hnenah lungawi thu ka sim. Tu ahcun keimah hrangah rinsan zetin ka rel thei. Himi hnatuan cu Pathian ih ta a si ih, 1844 kum, thla 10 ah kan hnatuan a cem hnu ... a ‘darh,’ a ‘thler,’ a ‘vun khehmi mipi pawl’ hnem le thazang pek dingih pekmi a si tiah ka zum. Cui caan ihsin ‘Zoh, hitawk ah!’ le ‘Zoh, khitawk ah!’ ti ih buainak cun Pathian ih mi dik le a thu thlun duhtu pawl cu nasa zetin a mangbangter. An hnenih tarlangmi a kalhawmi ca tampi cu simfiang thei lo pawl hrangah a harsa tukter. A hlanah fiang zetin ka theithiam thei lomi ca hmun tampi ah eng le zirhnak ka dong zo ti ka phuang. Amah cu mah le mah pumpek awtu, mi dik, Pathian thu thlun duhtu Pathian ih fa a si tiah ka zum.”10
GSAM 263.4“Cangantu nunau cun a langnak pawl ih ‘ruahnak pawl’ cu ‘a hlanih zirhnak asilole zirnak ihsin’ a la lo. A langnak hmaisabik a hmuh tikah, 1844 kum, thla 12 ah, amah le Portland, Maine ih um pawlkom hmuahhmuah cun (cui caan ah a nu le pa khal cutawk ah an um), ‘Zanlai aunak’ cu a liamcia thil a si tiah an tansa zo. Cui tikah Bawipa cun amah le Portland ih pawlkom pawl an tluksiatnak thil dik lo cu langnak in a hmuh. Cule a langnak cu pawlkom hnenah a sim ih, an thla sarihnak ih tonnun cu Pathian ih hnatuan a si ti an pawm.”11
GSAM 2641847 Kum ah Thucah Pathum an Ngaihdan
GSAM 264.11847 kum, thla 4 ah Upa James White ih a nganmi a hnuai ih thu cun cui caan ih thucah pathum an ngaihdan cu a langter ding:—
GSAM 264.2“Khrih ratsalnak zumtu phunkim cun himi bung (Thuphuan 14) ih cang ruknak le sarihnak ah a langmi vancungmi cun kawhhran le leitlun hnenih Khrih ratsalnak Thucah a rak zohter a si timi ah an lung a kim.... Vancungmi pahnihnak ih hnatuan cu Khrih ratsalnak zumtu mipawl hnenah Babilon a tlu zo ti hmuh a si. An lakih mi tam zet cun ni 10 a thlen hlanah kawhhran pawl ihsin an tlansuak hman theinak ding caan ciah ah ‘Zanlai aunak’ ih huham in a harhter hai hlan cu himi thudik hi an thei lo. Curuangah 1844 kum, thla sarihnak ihsin, Vancungmi pathumnak ih thucah cu mithianghlim pawl hnenah ‘fek zetin kaih’ ding, dung kir lo ding, le vancungmi pahnihnak ih aunak lai ah fala thianghlim pawlkom ih an hlonmi hminsinnak pawl ‘pawm’ sal lo dingih ralringternak a si ih, tu khalah a si rero.
GSAM 264.3“1844 kum, thla sarihnak ihsin Pathian ih mipi hrang thucah ngaingai cu cuvek ralringternak a si lo maw?—A si ngaingai.... Cang 12 ah, ‘Hitawk ah mithianghlim pawl ih thinsaunak a um: hitawk ah Pathian ih thukham pawl le Jesuh ih zumnak a thluntu pawl an um.’ tiah a ti. Johan, khuitawk ah na hmu hai?—‘Hitawk ah,’ Vancungmi pathumnak ih thucah caan sungah a si. Thinsaute ih hngahnak tikcu cu 1844 kum, thla sarihnak ihsin a si ih, Sabat le a dang pawl a thluntu pawl cu cui caan ihsin an hung lang ruangah, Vancungmi pathumnak ih thucah caan sungah kan nung a si ti a fiang zet.”12
Notes
- Thuphuan 14:9-12. ↩
- Rome biaknak ih Thutak, p. 112. ↩
- Thuphuan 14:6-12 ih Vancungmi Pathum, pp. 131, 132. ↩
- Rachel Preston cu Vernon, Vt., ah Thla 2 ni 1, 1868 ni ah kum 59 a si laiih a thi. ↩
- Andrews ih Sabat Tangthu, p. 506, 1887 suahmi. ↩
- Ellen G. White ih Nun Thuanthu Tawi, cahmai 95, 96. ↩
- Hramthoknak le Thansohnak cabu ahcun Saturn ih thlapi pariat a hmu tiah a ti. Himi thlengnak cu nam hlanih zohfelnak cahnah pawl ka kut ihsin an suah hnuah tuah a si. Cui hnuah Jupiter le Saturn pahnih ih thlapi dang pawl hmuhsuah bet an si. ↩
- Dick ih Arsi Pawl Umnak Van, cahmai 96. ↩
- Pi Truesdail ih 1891 kum, thla 1 ni 27 cakuat. ↩
- Tuu Rual Fate Hnenih Thu, cahmai 21. ↩
- Cui cabu, cahmai 22. ↩
- Cui cabu, cahmai 10, 11, Brunswick, Maine, 1847 kum, thla 5. ↩