Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
09 / 31

Bung 6 — Thucah le Thucah Kengtu Pawl

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Langnak cu ngan awla, lungpheng pawl parah fiang zetin ngan aw, a reltu cu a zam theinak dingah. Ziangahtile langnak cu caan ruatmi hrangah a si; asinan a cemnetnak ahcun a rel ding ih thudik lo a si lo ding. A rei khalah, amah cu hngak aw; ziangahtile a ra ding, a rei lo ding.”1

GSAM 108.2“Ka hmuh, vancung laifangah vancungmi dang pakhat a thlawk; leilung ih um pawl, hnam tin, hnamphun tin, holh tin le mi tin hnenah thuthangtha kumkhua phuang dingih a um. A ring zetin, ‘Pathian tih uh, amah cu sunlawinak pe uh; ziangahtile a thuṭhen caan a ra zo. Vancung, leilung, tifinriat le tui thilti pawl tuahtu cu cibai buk uh,’ tiin a ti.”2

GSAM 108.3Khrih ratsalnak phuangtu pawl cun profet Habakkuk ih a relmi “langnak” le a “caan ruatmi” cu Daniel le Thuphuan ih simcianak langnak pawl khal a tel tiin an zum. An Simcianak zuk pawl parah an relfiang zet ruangah, a reltu cun a sullam thei in mi dang hnenah thuthang a phuang thei ngaingai.

GSAM 108Thucah Dinhmun Fiang

GSAM 108.4Adventist pawl ih phuangmi cu Felix hmaiah Paul in a phuangmi, “Dingfelnak, zawnzainak le thuṭhen ra dingmi” ti lawng a si lo; Cathianghlim letling zo hnuah a thih hlan deuh ah Martin Luther in, “Thuṭhen cu a hlat lo ding ti ka zum; a ngaingai ahcun Bawipa amah cu kum 300 hmanh rei in a um lo ding,” tiih an simmi khal a si lo. John Wesley in, “Kum 100 velah kum thawngkhat uknak a thok thei,” a tiih a ruatmi khal a si lo. Adventist pawl cun Thuphuan 14:6, 7 ih hminsinnak Thucah, “A thuṭhen caan a ra zo,” le Thuphuan 10:6 ih au, “Caan cu a um nawn lo ding.” cu an phuang tiin an ti. Cui simcianak cu “ra dingmi” thil, “kum 300 ah ra dingmi,” asilole “kum 100 ah ra dingmi” tiih phuangnak in a kim ter thei lo; caan fiang zet, “a ra zo” ti a si. Cui simcianak pawl ih a ngenmi fiangnak vekin, Thucah cu Adventist pawl in leitlun pumpi hnenah an phuang.

GSAM 109Khrih Ratsalnak Ih Thuṭhen

GSAM 109.1Cui Thucah hmaisabik phuang caan ahcun Khristian pawl ih kawhhran tin cun thuṭhen cu Khrih ratsalnak ah a um ding tiin an zum. Curuangah, cui dinhmun ih ummi mi pawl in, thuṭhen caan a ra zo tiih Thucah an phuang tikah, Khrih ratsalnak an phuang ding a si. A ngaingai ahcun Thucah cu thazang petu le mi pawl a cak zetih cangvai ter tu cu caan fiang zet phuangnak a si. Hmaisabik an ti mi cu leitlun cemnak cu “Judah kum” 1843 sungah caan khat ah a ra ding, cucaah March 21, 1843 le March 21, 1844 karlak caan sungah a tel ti a si. Cui caan a liam hnuah, 1844 kum ih Zanlai aunak sungah simcianak caan cemnak dingah ni fiang zet khiah zo a si ti kan thei. Cui ni cu Judah thla sarihnak ni 10, October 22, 1844 a si.

GSAM 109Ni 2300 Simfelhnak

GSAM 109.2Caan ih thuhram—1843—cu Daniel 8 ih Ni 2300 pawl an si. Cui “ni” pawl cu ram uknak ai-awh tu sahrang pawl thuhla simcianak pawl thawn an pehtlai ruangah, “ni” cu kum ai-awh dingih hminsinnak ah hman a si ding; cui cu Mipum 14:34 le Ezekiel 4:5, 6 ih Bawipa ih hminsinnak caan simfiangnak vekin a si, tiin an ti. Daniel 9 ih zarh sawmsarih (ni 490) cu Ni 2300 ih hmaisabik hmun a si ding ih, caan pahnih cu pakhatten an thok ding ti an ti. Daniel 9 ih a ummi, zarh sawmsarih thoknak hminsintu cu “Jerusalem remthat le saknak dingih thupek suahnak.” a si. Cui thupek cu Artaxerxes Longimanus ih kum sarihnak, B.C. 457 ah a suak, Ezra 7 ih a ngan vekin a si.

GSAM 110.1Zarh sawmsarih thoknak dingih caan dik cu hi a si ti cu, B.C. 457 ihsin zarh 69—kum 483—ah, A.D. 27 ih, John in Khrih cu baptisma a pek ih, a rawngbawlnak a thok, “Caan cu a kim zo,” tiih a rel ruangah a fiang.3 ... Khrih rawngbawlnak A.D. 27 ih a thoknak, cui caan ihsin kum thum le a chan tluk hnuah a khenbetnak, “zarh [sawmsarihnak] lai ah,” Judah pawl hnenih hnaṭuan thimnak a cemnak A.D. 34, le Jentile pawl hnenih tirhthlah Saul a zamrangih a piantharnak cun zarh sawmsarih cu cui caan ah an cem zo ti a nemhnget; cucaah an thoknak cu B.C. 457 a si. An simfelh dan cu: 2300 ihsin 457 la in, a tang 1843. Kum 457 cu Khrih hlan a si ruangah, Ni 2300 cemnak cu 1843 kum cemnak ah kan thleng.

GSAM 110Doral Pawl Ih Pawmnak

GSAM 110.2“Thutak lamih a ummi doral pawl lakih pawmnak cun theihpinak sangbik a pe,” tiih dik zetin an ti zo. Advent Thucah dokalh tu pawl lakah zo hman in Bawipa ih mi pawl Hliakhlai thuṭhen lawknak cu Khrih ratsal hlanah a thleng ding ti an rel dah lo; asinan cui thu ah Adventist pawl thawn an relrem. Cui thuthang theihpinak ah doral langsar pahnih ih thu kan lak ding.

GSAM 110.31842 kumah Boston khawpi Marlboro Street Biakinn ah Adventist pawl dokalhin thuthang a phuang laiih Mr. N. Colver cun hi thu hi a ti:

GSAM 111.1“Cui ni pawl cu kum si ahcun leitlun cemnak cu 1843 ah a thleng ding; sikul fa pakhat hmanh in a thei. Ziangahtile ni 490 cu Khrih thihnak ah a cem si ahcun, Ni 2300 cu 1843 ah a cem ding; cucaah cui thil dang thleng dingmi pakhat cu simfiang theih a si lo ahcun leitlun cu a cem ding; thil dang a thleng ding ti ziangtin simfiang theih a si ding cu ka hmu thei lo.”

GSAM 111.2Cui caan thotho ah Zirhtu Stuart cun hi thu hi a ti:

GSAM 111.2“Thil danglam zet pakhat cu, England ram le America ram ih simfiangtu mi tamzet cun kum tampi sung Daniel le Thuphuan ih hminsinnak ni pawl cu kum pawl ai-awh tu, asilole kum pawl hminsintu ah an ruat thin; mi tamzet ih an hman ṭheumi, ka ti thei ahcun mi hmuahhmuah deuh thaw ih an hmanmi, hi daan ih thoknak hawl hmuh cu ka harsat.”

GSAM 111Zirhtu Bush Ih Theihpinak

GSAM 111.3Zirhtu Bush cun, “Caan thu ah Mr. Miller dokalh tu cu a thil cakbik ah a dokalh. A caan ruatmi cu a dik; asinan thil thleng dingmi ah a khawruat sual,” a ti. Bush cu Khrih ratsal hlanah leitlun pumpi pianthar ding tiih zumtu a si. A ruahdan cu kum thawngkhat uknak cu 1844 ah a thok ding ti a si.

GSAM 111.4Advent zumtu rawngbawltu pawl cun an khawmpi thusimnak ah leitlun san thu cun ram pawl cu Daniel 2 ih hmulhmel in hminsinnak a pekmi dinhmun vekih an um ti a langter, cui hmulhmel cu lungto in ke ah a vuak lai ih vancung Pathian in a uknak a din ding. Bung 7 ah khal, “vancung hnuai pumpi ih uknak le ukawknak le uknak ih ropitnak cu Sangbik ih mi thianghlim pawl hnenah pek a si ding.” ti a si. Bawipa a lang ding caan ih Cathianghlim in a sim cia mi vekin hminsinnak pawl—taksa, ram uknak le ziaza lam—an si ngaingai ti khal an phuang.

GSAM 111Vancung Ih Mangbangza Pawl

GSAM 111.5Bawipa cun profet Joel hmangin, “Vancung le leilung ah mangbangza pawl, thisen, meisa le meikhu tom pawl ka langter ding. Bawipa ni ropi le tihnungza a rat hlanah ni cu thim ah a cang ding ih, thla cu thisen ah a cang ding.” a ti.4 Adventist pawl cun kum zabi netnak pawl ih aurora borealis (mi tamzet in khawchhak van eng an ti mi) cu profet ih simmi “meisa le meikhu tom pawl” an si tiin an zum ih an zirh. San thuanthu ih kan hmuh theihmi thuthang tha bik—Edinburg Fimzirnak Cabu cu theihpinak ah kan kawh—vekin, cui caan hlanah a lang tam lo.

GSAM 112.1Curuangah, Bawipa cu zamrang zetih a ra ding tiih Thucah cu leilung khawhlak bik hmun tiang a thleng lai ah, vancungah hminsinnak pawl cu thutak cu a hriat thiam ter ih mi pawl ih thinlung a la.

GSAM 112.2Jan. 25, 1837 ah meisa vekin aurora borealis a langnak ropi zet a um; cui langnak cun mi tamzet ih ruahnak cu Bawipa ni ropi hmaiah a thleng dingmi profet Joel ih simcianak hnenah a hruai. Cui thil langnak thuhla hi New York Commercial Advertiser, Oct. 22, 1839 ih a ngan mi a si. N.Y. ram Ontario County ih Victor khaw ah nganhtu ih a hmuhmi thawn a relrem zet.

GSAM 1121837 Kum Meisa Vek Aurora

GSAM 112.3“Jan. 25, 1837 zan ah ram hmun dangdangah cui thil langnak [aurora borealis a si] cu a lang; kan reltu pawl cun an vun theih ringring ding. Lei cu vur in a khatmi hmun ah, cui hmuhnak cu ropi zet le ‘tihnungza’ zet a si. Tlang kiangih hmun khat ah, cui thil hmuntu pawl cun ‘tlang par ih meisa tui a luang’ vekin a lang tiin an sim. Kan theih dan zawn ah, lei parih vur cu thisen thawn a kopmi meisa vekin a lang; a chungah (tirhtoh ih a rel vekin) ‘vancung meisa in a kang’ vekin a lang. Cui cu ni netnak simcianak thawn a relrem zet ruangah mi tamzet an mangbang; a hmuh tu fa pawl an tih ih, thuṭhen ra ding maw tiin an sut; ramsa pawl hmanh tihnak nasa zetin an khur.”

GSAM 113.1America ram lawngah profet Joel ih hminsinnak cu a lang lo; Bawipa ratsalnak thu cu Britain ram ropi ah thuthang a cang vivo tikah, cui ram vancungah khal hminsinnak cu a lang. New York Commercial Advertiser, Oct. 22, 1839 ah London cabu pawl ihsin, September 3 zanah cui ram ih hmuhmi mangbangza thil thuhla hi a lak:

GSAM 1131839 Kum Aurora

GSAM 113.2“LONDON, SEPT. 5 [1839].—Thursday zanah zan dar 10 ihsin a zanlei dar 3 tiang, cui kum tampi sung hmuhmi thil langnak dangdang, vurhngawh tlu le khawchhak van eng pawl lakih a ropi bik pakhat cu vancungah a lang. Cui mangbangza thil hminsintu cu zan dar 10 hlan minute 10 ah a thok; khawchhak lam vancung hmun ihsin meila tawi vekih a langmi eng sen a suak ih, vancung laifang tiang a zau. Zan dar 10 asilole 10 le minute 15 ah, nisuahnak lam ihsin nitlaknak lam tiang eng phaw ropi pakhat a cang. Tihnungza zetin a lang ih meisa alh nasa zet vek a si. Eng cu a danglam thinsin; caan khat ah a tla vekin a lang, cui hnu ah eng nasa zetin a sang. A chungah meikhai khawng pawl an um ih, an rol vivo; a hmuntu tin cun ‘meisa alhnak nasa zet’ a si tiin an zum.

GSAM 113.3“Khawpi sungih mi pawl an tihnak cu a nasa zet; mi thawng tampi cu tihnungza thilthleng dingmi a ruatnak hmun lamah an tlan. Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road le London khawpi nitlaknak lam ih meisa hmun kilkhawitu pawl ih engine pawl hmuahhmuah cu rangin an thlawi ih, ‘siatnak hmuhnak’ tiih an ruatmi hmun lamah an tlan; khawleng, rangpar tu le mipawl tamzet in an thlun. Engine pawl cu High Gate le Halloway [daih 4] tiang an thleng hnuah a dik lo ti an thei. Cui langnak pawl cu darkar hnih leng an um ih, zing lamah cu hmuhnak cu ropi zetah a cang.

GSAM 114.1“Zing dar 2 ah cui thil langnak cu relfiang har zet, ropi le mawi zet ah a cang. London khawpi pumpi cu sunlai eng vekin a tleu, khaw cu fiang zet a si. Cui caan ih khawchhiah van cu mero um lo khalah a thim zet; asinan arsi pawl cu an tam tuk ih an tleu mawi. Vancung lam dangah cu danglam zet asinan ropi zetin a lang; a fiang tuk ih eng cu a tleu zet. Vurhngawh pawl cu an lang rero ih, an tleu dan cu a danglam; vancung laifangah an pian vekin an lang ih, an zau rero hnuah an phert vekin an lang. Cui langnak cu thinlung khih zet a si. Arsi fate tamzet cu khawri parah an suak ih, lei lamah an zam rang tuk, mit in an thlun thei lo; an phert vekin an lang ih, vancung hmun pumpi parah meila sen khaw an phu. An rong pawl cu mawi zet an si.

GSAM 114.2“Zing dar 2 le a chan ah cui hmuhnak cu thimnak ah a cang; thimnak a reh tikah vancung hmun parah vancung taan eng, le ram khawchhiah hmun parah thimnak tluan ih a zim kiangah a lang. Cui hnu reilote ah thimnak ihsin eng rangper vek pawl an zau suak. An karhzai vivo, cui caan thotho ih meila sen khaw thawn an cok; an sang bik caanah hmuhnak cu ruahnak hmuahhmuah thlenter thei lo ding a si. Arsi pawl cu lam tinah an zam; zing dar 4 tiang an um ih, cui caanah an reh thluh.”

GSAM 114Ni Chungih Langnak Danglam

GSAM 114.3A nungmi phuangtu pawl in Bawipa ratsalnak thutak an phuang lai ah, leitlun hmun dangdangah vancung ih mangbangza pawl tam zetin an lang. Cumi lakah kan hmun mal ruangah England ram Norwich ah December, 1843 ih ni a langnak lawng kan rel thei. Cui vek thil cu New Haven, Conn. ah Sept. 9, 1844 ih sunlai hlan le hnu darkar hnih sung a um ih, mi thawng tampi in an hmuh.

GSAM 115Ni Langnak Danglam

GSAM 115.1Chunglei kiar fate cun ni a hminsinnak a si. A rong cu engvang a si. Ni kiangih a ummi kiar pahnih lakih a lenglam, ni ihsin hlatnak an danglammi, cu kiar fate ih rong thotho a si; asinan cui kiar pawl chunglei cu aihredup a si. Cui kiar pawl sungih van cu khawdum tang vekin a lang, ni a kantlang ih a hnuai lamih a liammi kiar pathum cu eng fiang zet vekin an lang.

GSAM 115.2England ih thilthleng thuhla cu London ih E. Lloyd ih Jan. 3, 1844 ih nganmi ca sungah kan rel:

GSAM 115.3“Norwich khawpi le a kiangkap ram ih mi hruaitu pawl in hmuhmi ‘ni ih hminsinnak’ danglam zet a um; England ram ah hlanah cu vek hmuh dah a si lo. December thla neta ah, sunlai dar 12 velah a lang ih, darkar hnih a um. Khawtlang mi pawl an tih phah. Cui thil cu Unau Winter, Burgess le Routon pawl in cui khawpi ah an rawngbawl hram an thok hlan te ah a thleng. Thutak hrangah lam a timtuang vekin a lang, cucaah cui hmunah hlawhtling zetin an tuan.”

GSAM 116.1New Haven, Conn. ih cui thil langnak thuhla cu Oct. 10, 1844 ih Zanlai aunak sungah a um ih, New Haven Palladium, Sept. 10, 1844 ihsin a lak. Cui aunak ih editor cun, “Cui thil langnak ih thoknak thuhla hi fimthiam pakhat hmanh in amah lungkim theinak dingin a simfiang thei hrih lo,” a ti.

GSAM 116.2Sept. 9, 1844 ah New Haven, Conn. ih ni thawn pehtlai in a langmi cui hmuhnak thuhla cu Hartford Courant, Sept. 12, 1844 ah khal an suah ih, a ngan dan cu hi a si:

GSAM 116.3“Thawngṭa, Sept. 9, 1844 ah sunlai hlan le hnu darkar hnih sung ni kiangih kiar pawl cu kan khawtlang mi pawl in an hmuh ih an ngai thupi zet; cui vek langnak le a thoknak thuhla thei duh zetin an thinlung a thawh.

GSAM 116.4“Cui hminnal cu rei zet a um ruangah hmuhnak ding caan tha a pe. Sunlai velah kiar kim pahnih a si deuhdeuh; pakhat cu a zau dan 45 degree vel, a laifangah ni a um ih, pakhat cu a zau dan 72 degree vel, a laifangah van cungbik a um, a velnak cu ni parah a liam. Kiar fate cu kiar dung thawn a pehtlai; a thuhmun lam cu a sei zet ih, a danglamnak cu a fate. Ni hmaika, van cungbik ihsin khawchhak lamah degree 36, kiar ropi cu amah thawn a zau dan a bangaw deuh asilole a bangaw ciahmi kiar dang pahnih thawn an dotawh; cui dotawhnak hmunah eng tleu zet a um, eng kiar pathum ih eng kom awmi vekin a suak. Ni kimvelih kiar cu vancung taan rong pawl a langter, caan tamzetah a mawi le a tleu zet. Kiar dang pawl cu ni ihsin an hlat deuhdeuh ruangah an raang ih an tleu mal. Asinan caan dangdangah nisuahnak le nitlaknak lam khalah kiar hmun fate pawl, vancung taan rong thawn, an lang. Cui a pian dan relrem zetmi cu kiar piantertu daan pakhat in a kilkhaw ding; asinan cui daan ih pianzia cu fiang zetin a lang hrih lo. Ni kiar kimvelih a ummi cu simfiang har lo; ziangahtile a piantertu cu vancung taan piantertu thil thawn a bangaw. Asinan a velnak cu ni laifangah a ummi kiar ih thoknak cu simfiang cu a har deuh.”

GSAM 117Cathlang Simcianak A Kimtertu Mangbangza Pawl

GSAM 117.1England le America ram pawl ah van cungih hmuh mi mangbangza pawl hman dan cu, Boston khua ih 1843 kumih suahmi, Sylvester Bliss ih Mathai 24nak Simfiangnak cabu ihsin kan zir thei. A cungih simmi thu hrekkhat a sim hnuah, hitin a ti:—

GSAM 117.2“Curuangah thutak Cathlang ih simcian mi ‘hminsinnak ropi pawl’ le ‘a tihnungza hmuhmi pawl’ cu, Rundamtu in a ratsal hlanih thleng dingih a simmi pawl khal telin, an zate hmuahhmuah a kim zo vekin an lang.”

GSAM 117.3“Thingkung pawl ih a hnah an suah tikah nipi caan a nai tiih hminsinnak a si vek ciah in, hminsinnak pawl hi a kim tikah Khrih ratsalnak cu a nai zo, sangka kiangah a um tiih Khristian pawl in an theih ding hi a dik zet. Theih theinak ding lawng hi phalnak men a si lo; kan Rundamtu in an theih ding thu a pek.”5”

GSAM 117THUCAH KENGTU PAWL

GSAM 117.4A hmaisa ih phuangsuahmi Khrih ratsalnak thucah ih thil thupit hrekkhat pawl kan sim hnuah, phuangsuahnak ropi ah hna a tuanmi hrekkhat pawl hmin kan rel hi a thupi a si. Ramdang pawl ih cui caanih thusimtu thiamzet pawl, thucah a phuangtu pawl, tamzet hmin kan rel zo. Tu ah Bawipa in hnaṭuan ih phurrit a pekmi America ram ih hna a hruaitu pawl hrekkhat kan kawh tikah, Bawipa ih kut cu cangvaihnak ah a um ngaingai ti cu a lang sinsin ding.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1A hmaisabik ah William Miller thu kan ruat ding. United States ram ih Khrih ratsalnak cangvaihnak ah a thupit zet ruangah mi tampi hnenah cui cangvaihnak cu “Millerism” lawngin an thei.

GSAM 118.2William Miller cu February, 1782 ah Pittsfield, Massachusetts khua ih suak. A nauhak lai ihsin mi dang pawl aiin ruahnak le theihnak thazang nasa a nei ti a lang. Kum hrekkhat hnuah a kiangih umtu mi hmuahhmuah hnenah cui hminsinnak cu a lang sinsin. Taksa thazang tha, ruahnak cangvai thei le a pianpimi fimnak, ziaza thianghlim zet a nei. Sikul ih zirnak a ngahmi cu kum malte lawng a si nan, a zirnak cu a zirhtu pawl hleiin a sang sawn ti mi hmuahhmuah in an pawm.

GSAM 118.3Miller cu 1802 ah innei in Poultney, Vermont khua ah a um. Poultney ah a pem ihsin a pawlkomtu le leitlun thiltha ah a luhpi zetmi pawl cu zumlotu thu le deist ruahnak in a khat. Ziaza ṭhalo mi an si lo, mi hmuahhmuah zongah rammi tha an si ih, an umdan cu zaangfahza le mi zangfahnak nei an si. Asinan biaknak thutak hrangih tehfung dingah Bible cu an hnong, cule Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen le midang pawl ih nganmi hna hmanin Bible hnongnak cu a dik vekin an langter tum. Miller in cui cabu pawl cu fek zetin a zir, a netnak ah deist (Pathian um ti a zum nan Bible cu Pathian ih phuangsuahmi a si ti a hnongtu) a si ti a phuang. Amah te in a simdan ah, cui deist nun cu kum hleihnih a si ih, 1804 vel ah a thok.

GSAM 118.4Ralkap hruaitu hnaṭuan dingih thupek a ngah hnuah 1810 ah ralkap hnaṭuan ah a lut. Ralkap hnaṭuan ihsin a kir tikah, 1812 ah a innsang pawl cu Low Hampton, New York ah a hruai ih, lo neitu hnaṭuan a thok. Lo neitu a si ruangah cabu siarnak ding caan a tam. A deist ruahnak pawl in tui nun lengih lungawi nak ding zianghman an pe lo ti a hmu. Thlan ral lamah thil hmuahhmuah cu a thim ih lungngai um a si. Amah ih tongkam hmanin kan rel ding ahcun:—

GSAM 118.4“Hloralnak cu a dai zet ih tihnungza ruahnak a si, cule mawhphurhnak cu mi hmuahhmuah hrangih siatsuahnak a si. Ka lu cungah van cu karim vek a si, ka ke hnuai ih leilung cu thir vek a si. Kumkhua!—ziang saw a si? Thihnak!—ziangruangah saw a si? Ka ruat deuhdeuh tikah, finfiahnak ihsin ka hla deuhdeuh. Ka ruat deuhdeuh tikah ka netnak pawl cu a darh deuhdeuh. Ka ruatnak cu khar tum khal sehla, ka ruatnak cu ka thu ah a um lo. Ka lung cu a siat ngaingai, asinan ziangruangah ti ka thei lo.... Cui hnu reilote ah Rundamtu ih ziaza cu ka thinlung ah a langfiah in a rung um. Kan sualnak pawl ruangih kan tuarnak hremnak ihsin in rundam thei dingah, Amah te in kan sualnak pawl a tlan dingin a tha le a zangfah zetmi minung pakhat a um thei ko vekin a lang. Cuvek minung cu a mawizet ding ti ka theih hnuah, ka pum cu Amah ih kut ah ka thlak in, a zangfahnak ah ka rinsan thei vekin ka ruat.”

GSAM 119William Miller Piantharnak

GSAM 119.1A hleiin hitin a ti:—

GSAM 119.1“Ka duhmi Rundamtu vek ciah in Bible in Rundamtu dik tak a langter ti ka hmu. Pathian ih thawkkhummi a si lo mi cabu pakhat in sualnak ih tlukmi leitlun ih mamawh pawl hrangih a remcang zetmi thuhram pawl ziangtin saw a phuang thei ti ka mangbang. Cathlang cu Pathian ih phuangsuahmi a si ko ding ti pawm lo thei loin ka um. Ka lungawi zetnak a si; cule Jesuh ah rualpi ka hmu.... Bible cu ka zirnak thu thupi bik a rung si, cule lungawinak nasa zetin ka zirtadawn ti ka theihpi thei. Ka hnenah a chanve lawng an sim ti ka hmu. A mawi le a ropi nak hi ziangruangah hlanah ka hmuh lo ti ka mangbang, cule ka hnong dah thei ti khal ka mangbang.”

GSAM 119.2William Miller ih Bible zir dan cu amah te in hitin a sim:—

GSAM 119.2“Ka ruahnak hmaisabik hmuahhmuah cu ka hlonh, Cathlang thu pakhat le pakhat ka zawm ih, daan nei le rem zetin ka zir ding ti ka ruat. ... A fiang lo mi thu ka hmuh tikah, a kiangkap ih thu zate thawn ka zoh tlang; Cruden ih bomnak thawn, fiang lo mi hmun ih thupi bik tongkam pawl an umnak Cathlang ca hmuahhmuah ka zoh. Cuvek in ka zir hmaisabiknak ah kum hnih vel Bible ka zirdawnh hnuah, amah te ih amah simfiangtu a si ti ka lungkim zet.”

GSAM 120.1“Cuvek in ka zir lai ah, hlanih a kim zo mi simcianak pawl cu a ra lai ding simcianak pawl a kim dan tehnak ding an si ahcun, leilung a cem hlanih kum thawngkhat sung Khrih leitlun ih reelnak le Judah pawl an kirnak pawl telin, Khrih ih thlarau reelnak thuhla mi tampi ih ruahnak pawl cu Pathian ih thu in a tanpi lo ti ka lungkim. ... Cathlang ah Jesuh Khrih cu vancung mero pawl lakih a Pa ih ropipi thawn leitlun ah a ratsal ding ti fiang zetin zirh a si ti ka hmu.”

GSAM 120.2“Hlanah ka ruat dah lomi Cathlang zirnak ihsin lungawinak ka ngah. Rundamtu ih ratsalnak caan ka hmuh ding ti ka ruat lo in ka zir thok, cule a hmaisabik ah ka ngahmi netnak cu ka zum thei hramhram. Asinan theihpinak cu thazang nasa zetin ka thinlung ah a khawh, ka zumlonak cu ka tuah thei lo. Ka netnak ah ka lungkim deuh ih, Rundamtu ratsalnak ka hngah, ka thlir, ka thlacam thok.”

GSAM 120.3A hleiin hitin a ti:—

GSAM 120.3“Ka zum; cule mi hmuahhmuah in cui thu an zum ih, Thuthentu le Mo neitu hnenah an tong dingih an timlam theinak dingah leitlun hnenih cui zirhmi thu phuang ding cu ka mawhphurhnak a si ti ka thei. Ka harsatnak le hremnak rei zet thu hi hetah ah rel vekin ka duh lo. Thu pakhat lawng kan rel ding: kum hrekkhat hnuah Pathian ih Thlarau, thutak ih thazang le mi pawl ih nun hrangih duhdawtnak in, thihnak le siatnak ah a ummi leitlun hnenih cui thu pawl phuang dingin ka thinglamtah cu ka lak dingin in hruai.”

GSAM 120.4Ram dangdang ah cui thucah in a cangvai tertu pawl vek ciah in Miller khal in a mawhphurhnak cu mi hmuahhmuah ih thuthang ca le catlap te ih ngan le suahnak hmangin a hlawhtling ding ti a ruat hmaisabik. A ruahdan pawl cu Baptist ca suahmi, Brandon, Vermont ih suahmi Vermont Telegraph ah a suah hmaisabik. Cui caan cu 1831 kum a si. Cui thu thuhla ah mi hmaiah a tong hmaisabik cu 1832 kum a si. Cui khawmnak thuhla ah hitin a ti, “Bawipa in khawmnak ah zangfahnak a suah, cule mi tampi in an zumnak ruangah an nun an rundam.”

GSAM 121.11836 kum ah a thusimnak pawl cu cui caanih thuthang ca hrekkhat ah suah a si. 1837-38 thlasik ah a thusimnak pawl cu catlap te ah suah a si. 1838 ah catlap 204 nei catlap te pahnihnak cu suah a si, cule cui catlap te ah Miller in Ottoman thuneihnak cu 1839 asilole 1840 ah a tla thei ti a sim. Khawpui ropi pawl ih a thusimnak hmaisabik cu 1836 ah a si. Cui caan ah Randolph, Lowell, Groton le Lynn, Massachusetts khawpui pawl ah a tong.

GSAM 121.21840 kum tiangah Miller cu Khrih ratsalnak a nai thu mi hmaiah simtu pakhat lawng vekin a um. Cui kum ah, rinlopi ah, mi za tamzet in thucah phuangnak ah amah thawn an pehtlaih. Cui thlengnak ropi ziang in saw a tuah ti cu bung a ra lai ah kan rel ding. 1839-40 thlasik ah Miller in Exeter, New Hampshire khua ah thusimnak pawl a tuah. Hetah ah Upa J. V. Himes thawn a tong hmaisabik. Cui caan ah Himes in zumnak a pawm ih, cui ni ihsin Upa Miller kiangah a ding tlang ih, ca suahnak le Khrih ratsalnak thucah ropi ih thusimtu thazang nei a si.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Cui cangvaihnak ropi ih hnaṭuan tu hnaṭuan thazang nei thu ah, a nunthuanthu ngantu ihsin rel cu a tha bik ding. Amah in hitin a ti:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes cu May 19, 1805 ah Wickford, Rhode Island khua ih suak. A pa cu West India thil zuartu hminthang zet a si ih, Wickford ih St. Paul Episcopal kawhhran telmi ropi a si. A nu cu ziaza mawi le Rundamtu duhdawtnak nei mi a si, cule a fapa ih ngaihthlak duhtu hnenah cui duhdawtnak cu a thlet.”

GSAM 121.5“Joshua ih pa in amah te ih a telmi kawhhran rawngbawl dingih a fapa zirh ding a ruat. Asinan thil thleng ruangah cui ruahdan cu a hlawh lo. Cui fapa in hnaṭuan dang pakhat a tuah dingin Pathian in a timlam, cule a duhmi a kim theinak dingah ziangkim a tuah rero. 1817 ah a pa in thil mankhung tamzet cu Lawng hotu Carter kut ah a ap, Alexander Stewart cu thil phurhnak khaltu a si. Cui minung pahnih cu rin um lo an si, cule West India ram ih thil zuarhmun ah an thleng hnuah lawng le thil hmuahhmuah an zuar in an tlan. Cui thilthleng in Joshua nauhak lai ih a hlanih timlammi ruahdan hmuahhmuah a thleng, Providence, Rhode Island ih Brown University ah kuat dingih ruatmi a si. Cuvek ai ah April, 1821 ah New Bedford, Massachusetts ah hruai a si ih, thing thilri tuahtu hnaṭuan zir dingah William Knights hnenah ap a si.”

GSAM 122.1“A inn thar ah a thlen tikah a pekmi hnaṭuan cu nasa zetin a thok ih, a hnaṭuan ah mi thiam zet a si ding ti a ruat. A biaknak kiangkap pawl cu a duhmi vek lo an si ti a hmu. Amah in, ‘Ka pu cu Unitarian a si ih, a kawhhran ah in hruai. Rev. Orville Dewey cu kawhhran hruaitu a si. Orthodox zumnak a kalsan thar mi a si. Bishop Griswold le Rev. William Burge, Wickford St. Paul kawhhran hotu, hnenih ka zirnak le Providence, Rhode Island ih St. John hnenih Dr. Crocker ih tongkam mawi ka theihnak pawl in, Khrih le a dungthluntu pawl ih zirhnak Dewey ih tongkam mawi ih hnongnak pawl cu ka pawm thei lonak dingah in timlam,’ a ti.”

GSAM 122.2“Cui caan ah New Bedford ah Episcopal kawhhran um lo ruangah, First Christian kawhhran ah kal dingin a ruat [Disciple kawhhran a si lo], cule a netnak ah cui pawlkom ah a tel. ‘Hetah ah,’ a ti, ‘Bible hong le ruahnak zalennak ka hmu, cule an pahnih in ka hman tha.’ Cui kawhhran cu Rev. Moses Howe ih kawhhran hruaitu bawmnak hnuai ah a um. Rev. Clough in Joshua V. Himes cu February 2, 1823 ah baptisma a pe. A Bawipa hrangih duhdawtnak meisa in a thinlung a kang, kum 18 a si tikah thinglamtah thuanthu rel le mi pawl sualnak ihsin kir dingin forh a thok. Amah te thu ah hitin a ti:—

GSAM 122.3“‘Reilote ah forhṭu ka rung si, cule ka laksawng hman dingin phalnak ka ngah.... Ka hnaṭuan zirnak cu lungawinak thawn ka kimter, cule mi pawl in in fak. Asinan kum nga asilole paruk sung hnaṭuan ka tuah hleih ih, zarh khat sungah ni khat asilole ni hnih ka ngah, cule mi tarlot pawl umnak hmunah zirnak le ramthar hnaṭuan ka tuah; cui hnaṭuan ih rah cu ka kawhhran hruaitu hnenah ka pe.’”

GSAM 123.1“1825 ah Southern Massachusetts Christian kawhhran pawlkom ih ramthar hnaṭuan tu si dingin thupek a ngah. Upa Himes in, ‘Ramthar hnaṭuan tu pawl bawmnak dingih khawkhannak asilole lamzin zianghman um lo. Cu ruangah ka nunphung dingah zuarh hnaṭuan ah ka lut, cule ka thei tawk in thu ka phuang,’ a ti.”

GSAM 123.2“1828 ah New Bedford a suah ih, lungmennak asilole thazang tlaknak thawn a si lo, hlawhtlinnak a ngah dingih thu a khawhmi ruahnak thawn Plymouth ah a kal. Hetah ah sikul inn pawl, khawmnak dingih timlammi inn pawl, le ngaihthlaknak a ngah theinak hmun hmuahhmuah ah Pathian thu a phuang. 1829 ihsin 1830 tiang Fall River ah cuvek hnaṭuan a tuah, 1830 ah Boston ah First le Second Christian kawhhran pawl ih kawhhran hruaitu dingin a pem; cule hetah ah kum sawmthum le thum sung a um. 1839 ah hminthang Upa William Miller ih simfiangmi Khrih ratsalnak cangvaihnak a pawm. Cangvaihnak thar ah a neihmi duhdawtnak hmuahhmuah thawn a lut, cule a rawngbawlnak cu meisa le thazang in a khat. 1840 ah a thinlung hmuahhmuah a pekmi cangvaihnak a pawmnak dingah Tikcu Caan Hminsinnak Pawl a suah thok. A sum hmuahhmuah, a hnaṭuan hmuahhmuah, a thazang hmuahhmuah cu cui cangvaihnak ah a pe, cule zumnak a pawmmi mi thawng tampi an um.”

GSAM 123Miller le Himes Annih Hnaṭuan

GSAM 123.31840 ihsin 1844 kum favang tiang Upa Miller le Upa Himes ih hnaṭuan cu khawpi khawpi an kal tlang ruangah an pehtlaih zet. Nipi ah puan inn ropi sungah an thusim, thlasik ah kawhhran le mi hmuahhmuah khawmnak inn pawl ah an tuah. Upa Himes ih taksa thazang ropi in kum 92 sung a luh tiang a kilkhawi. A thinlung ih thil theihnak pawl cu a netnak tiang thazang nei an si. 1894 kum, September 28 ni ah Lansing, Michigan riahhmun khawmpi ah Ni sarihnak Adventist pawl thawngthum hlei hnenah a thinlung khawhza zetmi thusimnak a tuah. Hlan caan ih a duhzawng le a thazang tamzet thawn a tong vekin a lang. Kum 91nak a luh ihsin thla thum a si mi, dam lohnak damter theih lo in a tuarmi, cule a ra lai kum ah a thihmi minung pakhat hrangah hi thil cu mangbangza a si ngaingai.

GSAM 124.1Upa Miller le Upa Himes cu America ram ih Khrih ratsalnak cangvaihnak ah “ralkap indonnak hmaisa bik” ah an ding vek an si. An thawn Khrih ratsalnak thu phuang ih hnaṭuan tu mi sawm tampi lakih mi pahnih lawng an si, cule an hnaṭuan ih hminsin mi pawl cu ruahnak ih feknak le dikzet ih rinumnak an si. Leitlun in “amah te ih a tuahmi minung” tiih a ko mi pawl lakih mi tampi cu an si—nunnak ih harsatnak ngaingai thawn pehtlaih in, khawkhannak zohin si loin, thudik daan zohin thu an rel thiammi pawl an si. Upa Miller ih a simmi vekin, kawhhran pawl ihsin thucah a pawm turgal mi pawl ziaza vek an si: “mi thianghlim bik, Pathian hnenih ap aw bik, le nunnak nei bik pawl.” Adventist pawl cu an kawhhran pawl thawn an then hnuah, kawhhran hruaitu pawl in hitin an ti ruangah cui thu cu a dik ti a lang: “[Cui thu] in kan pawlkom ih mi tha bik pawl a lak.”

GSAM 124Adventist Thusimtu Hminthang Dang Pawl

GSAM 124.2Cui caan hmaisabik ih Miller le Himes thawn hna a tuan tlangmi minung thupit hrekkhat pawl hmin rel hi a ngai nuam thei. A hmaisabik ah Charles Fitch, Cleveland, Ohio ih ummi, cu a si. 1842 ah Daniel ih langnak le Thuphuan ih langnak pawl simfiangnak dingah zuk pawl neih ding ruahnak a suahtu a si. Cui ruahnak hram cu Habakkuk 2:2, 3 ah a um. Charles Fitch cu October 10, 1844 ah a thi.

GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, Philadelphia khua ih ummi. Bung ra lai ah kan hmuh ding vekin, Bawipa in thudik pakhat phuang dingin a cangvaiter, cui thu a kim tikah Khrih ratsalnak thucah ih duhnak cu zamrang zetin a thansoh.

GSAM 124.4Elon Galusha, Lockport, New York khua ih ummi, Baptist thusimtu hminthang zet a si. Bawipa ih ratsalnak nai thu thuhla ah a nganmi le a rawngbawlnak pawl in cui kawhhran ah cangvaihnak ropi a tuah.

GSAM 125.1E. R. Pinney, Seneca Falls, New York khua ih ummi, Baptist kawhhran ih rawngbawltu apawih mi dang pakhat a si. A rawngbawlnak le a nganmi pawl cu hnaṭuan ah thazang an si. “Leilung ih ci” tiah a ko dingin a remcang zet.

GSAM 125.2Geo. Storrs, New York City ih ummi, Khrih ratsalnak thu a pawm hlanah harhthawknak hnaṭuan ih hruaitu thupit zet a si. A nganmi pawl in mi pawl cu anmah le an neihmi hmuahhmuah hnaṭuan ah an pek sinsin dingin thazang nasa zet an pe; a hleice in Ni 2300 ih netnak zarh pawl ah a si. Ruahsannak hlawhsamnak hnuah minung ih pianzia, mithi pawl ih dinhmun, le hmailam hremnak thu ah a thusimnak paruk cu Adventist mi pawl le leitlun hnenah ruat dingin a pektu cu amah a si.

GSAM 125.3Maine ram Portland ih Upa Stockman cu cui khawpui ih William Miller harhthawknak pawl ah hnaṭuan tu thazang nei dang pakhat a si. 1843 Judah kum cem hlanah zarh hrekkhat ah a thi, cui caan ah Adventist mi pawl in Bawipa cu cui caan ah a ra ding tiih an beisei le an ruat.6

GSAM 125.4Mi thupit dang tampi an um nan, hmun a tawk lo ruangah hmin men kan rel ding, cuti cu N. N. Whiting, Thuthlung Thar cu English holh ih lehlin tu, Whiting ih Lehlin tiih theihmi; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; cule George, Wesley le Edwin Burnham—unau pathum—an si, an zate thucah ih hnaṭuan thiamzet pawl an si.

Notes

  1. Habakkuk 2:2, 3. ↩
  2. Thuphuan 14:6, 7. ↩
  3. Mark 1:14, 15. ↩
  4. Joel 2:30, 31. ↩
  5. Mathai 24nak Simfiangnak, pp. 49-60. S. Bliss, Boston, Massachusetts, 1843. ↩
  6. Hmaisa Ziakmi, p. 17 ih a rel vekin, Upa Fitch le Upa Stockman pawl in an itthat hnuah ziang thil a thleng ti an theih duh ruang cu a fiang zet. ↩

Note

Back