Bung 26 — Ramdang ih Kan Ramthar Hnaṭuannak Pawl
GSAM 403.1“Hitin ngan a si, A thuhla sim ih an um dah lomi pawl in an hmu ding: a thu thei dah lomi pawl in an theithiam ding.”1
GSAM 403.2United States ram lenglam ih kan ramthar hnaṭuannak hmaisabik cu 1874 kum ah hramthok a si. Cui caan ah Upa J. N. Andrews cu Switzerland ah thlah a si ih, cutawk ah hna a thok.
GSAM 403EUROPE LAIFANG HNAṬUANNAK RAM
GSAM 403.3Cui caan ah himi ramthar hnaṭuannak sungah ram pariat an tel; cumi pawl cu Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal le Greece an si ih, cui ram pawl ah minung 140,000,000 an um.
GSAM 403.4Kan kawhhran mi siar ih kan mal lai ah, ram zauzet ih ramthar hnaṭuan dingih kan mipawl a hruaitu thuhla pawl hi hitawk ih rel cu ngaihven tlak a si men thei.
GSAM 403Upa Czechowski
GSAM 403.51865 kum ah, Tui caan thutak a pawm zo mi, Polish mi, nun a thleng zo mi Catholic puithiam Upa M. B. Czechowski cun kan mipawl hnenah Europe laifang ih ramthar hnaṭuantu ih amah thlah dingin a ngen hai. Cui caan ah cumi tuah theih a si lo ruangah, Massachusetts peng, Boston ih Zarh ih ni khatnak Adventist pawl hnenah a duhmi thu a thlen. Annih cun kan mipawl thawn zianghman pehtlaihnak a nei nawn lo tiah an rak ruat men thei. Ziangvek khal sehla, an tulmi sumpai an khawm ih, a feh duhnak ramthar hnaṭuan hmun ah an thlah.
GSAM 404Switzerland ih Sabat thluntu pawl
GSAM 404.11866 kum ah, Switzerland ram Tramelan ah Sabat thutak le Vancungmi pathumnak ih thucah a zirh, cui hnaṭuannak ihsin Sabat thluntu pawlkom pakhat a suak. Cumi hnu reilote ah Hungary ih Thucah zirh dingin anmah a suahsan. Tramelan ih pawlkom hnenah America ih kan hnaṭuannak thuhla zianghman a sim lo, asinan an lakih pakhat Albert Vuilleumier cun Mirang tong a siar thei. Ruah lo piin Khrih Ratsalnak Zohsalnak catlap pakhat a hmu. Cui thil ruangah ram pahnih karlak ah cakuat awknak a thok.
GSAM 404Upa Erzenberger America ah Thlah a Si
GSAM 404.21869 kum ah, Tramelan ih James Erzenberger cu Mirang tong zir ding le Ni sarihnak Adventist pawl ih thurin le an hmandan pawl tha deuh ih theih ding tumtahnak thawn America ah thlah a si. Thla 6 ni 18 ah Battle Creek a thleng ih, America ah kum khat le hrek a um. Innsal khualtlawnnak ah 1870 kum, thla 9 ni 9 ah New York a suahsan. Cui kum thla 6 ah Ademar Vuilleumier khal himi ram ah a ra leng ih, kum li hrawng a um. A ram ih a kir tikah Upa Andrews in a fehpi. 1874 kum, thla 10 ni 16 ah Neuchatel an thleng.
GSAM 404.31875 kum ah, Upa D. T. Bourdeau le a innsang cun America an suahsan ih, komiti in hnaṭuan dingih a hrilhnak France ram ah an feh.
GSAM 404France Tong Catlap Hramthok a Si
GSAM 404.4A hnu kum, 1876 kum thla 7 ah, Basel, Switzerland ah France tong catlap, Les Signes des Temps (Tikcu Caan Hminsinnak Pawl) timi suahnak hramthok a si. Kum ruk a liam hnu, 1882 kum, thla 5 ni 13 ah Upa Haskell cu New York khawpi ihsin Europe lamah lawng in a feh. Himi ramthar hnaṭuan khualtlawnnak a neih lai ah Switzerland ah caan a hmang ve.
GSAM 405Upa Whitney Basel ah a Feh—Upa Andrews ih Thihnak
GSAM 405.11883 kum, thla 7 ni 26 ah, Upa B. L. Whitney le a innsang cu Basel an thleng. Leitlun huap kawhhran pawlkom Komiti in, a harhdamnak zamrang zetih tlahniam rero mi Upa Andrews hnaṭuan zaangter dingah, cui ramthar hnaṭuan kaihruai dingin a hril a si. Thla ziangmaw zat a liam hnu, cui kum thla 10 ah, Upa Andrews a thi.
GSAM 405.2Upa Andrews cun a nauhak lai ah sikul sang le phunsang tlawng pawl ih fimzirnak ṭhathnemnak a ngah lo. Asinan a fimzirnak a tha zet, leitlun ih an kawhdan vekin mahte ih zir ih fimnak a nei mi, lole mahte ih zuamnak thawn mi tling a si mi a si. Cawlcang loin a zirnak ruangah Latin, Grik le Hebru tong a thiam zet ih, a kum neta lamah France tong khal a thiam. Europe laifang ramthar hnaṭuan hramthok le pehzom vivo theinak dingah France tong a zir a si. Cutawk ah a nun neta kum ruk sung hna a ṭuan ih, France tong Tikcu Caan Hminsinnak Pawl hrangah ca a ngan, catlap a suah ih, cui tong in thu khal a sim. Cutin hna a ṭuan lai ah thihnak a ton a si.
GSAM 405Europe ih Sibawi Kellogg
GSAM 405.31883 kum pangpar par lai ah, Sibawi J. H. Kellogg cu sibawi thil zirhlainak hrangah Europe ah a leng. Kan ramthar hnaṭuan hmun tinah ni malte a hmang ih, a lengnak cun hnaṭuantu pawl hnenah thazang tamzet a pe. A hleice in, Basel hnaṭuannak thuhla a ruahnak pekmi cu Upa Andrews in man a nei zet tiah a ruat.
GSAM 405Upa Butler Europe ah a Leng
GSAM 405.41883 kum thla 10 ih neihmi Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmpi ah, a rang thei bikih England ih catlap suahnak thok dingin ruahnak pek a si. Himi khawmpi ih thurel dang pakhat ih a rahsuah vekin, Upa Geo. I. Butler, Upa M. C. Wilcox le Upa A. C. Bourdeau cu Europe le England hnaṭuannak bawm dingin an feh. Upa Butler cu 1884 kum, thla 2 ni 27 ah Scotland ram Glasgow ah a thleng. Upa Butler ih ramdang ramthar hnaṭuan hmun tlawnnak ih tumtahnak pakhat cu, ramdang ih hnaṭuan pehzomnak ih harsatnak pawl le cui harsatnak pawl nehdan cu mah mit rori ih zoh ih zir ding a si. Amah khal Basel le Europe laifang hnaṭuan hmun pawl ah caan a hmang ve. A. C. Bourdeau cun Alps tlanglak phairawn ih France mi pawl lak, Waldenses pawl lakah hna a ṭuan; M. C. Wilcox cun England ih ca nam le ca rem hnaṭuannak ah a tel ve ih, 1886 kum a cem tiang a um.
GSAM 406Basel ah Cabu suahnak inn Sak a Si
GSAM 406.11884 kum ah, Basel ah Imprimerie Polyglotte (a hmin ih sullam cu tong tampi ih ca namnak a si), Cabu suahnak inn cu sak a si. 1885 kum thla 3 ah, Leitlun huap kawhhran pawlkom Komiti in H. W. Kellogg cu Basel ah feh ih ca namnak inn hrangih tulmi cet pawl lei ding thu a pe. Cuti vekin a tuah ih, Ni sarihnak Adventist pawl ih ta, thilri tha zetih thuam mi ca namnak hmun cu hlanlai khawpi Basel ah din a si.
GSAM 406.2Upa Butler Europe ah a leng lai ah, Basel hnaṭuan hmun ah Herold der Wahrheit (Thutak Phuangtu) timi Germany tong catlap nam a si. Cui kum ah himi hmun in Romania tong catlap, Adevărulu Prezentu (Tui Caan Thutak) khal suah a si. Italy tong ih a dang pakhat, L’Ultimo Messagio (Thucah Netabik Pawl) timi khal a um. A net ih relmi catlap pahnih cu cahmai hleiruk nei, thla thum dan ih suahmi an si. 1884 kum thla 10 ih Switzerland Peng sung kawhhran pawlkom khawmpi ah, cui kum sungah himi catlap pali hi 146,000 nam le zem a si zo thu rel a si. 1895 kum ah, Basel ih hremnak ruangah, ca namnak hmun cu cui khawpi ihsin Germany ram Hamburg ah ṭhawn a si. Cui caan tiang tong hleikhat in cabu le catlap pawl suah a si; cumi pawl cu France, Germany, Italy, Romania, Spain, Bohemia, Russia, Holland, Hungary, Armenia, Turkey le Turkey-Grik tong pawl an si. Curuangah a hmin ih a sim vekin, “tong tampi ih ca namnak” hmun a si ngaingai.
GSAM 407Pi White Europe ah a Leng
GSAM 407.11885 kum, thla 9 ni 3 ah, Pi White, a fapa W. C. White le a innsang cu Basel an thleng. Ram hlun pawl ah kum khat le hrek an um ih, Europe laifang hnaṭuan ram ih ramthar hnaṭuan hmun pawl an tlawng. Cutawk ah ramthar hnaṭuan hmun phunphun hrangah man neihnak sim theih rual lo mi rawngbawlnak an pe.
GSAM 407Switzerland Kawhhran Pawlkom Din a Si
GSAM 407.21885 kum, thla 9 ni 10 ah, Switzerland Peng sung kawhhran pawlkom din a si. Cui caan ih pekmi thuthannak ah, pawlkom cu Kut suang ih apmi rawngbawltu pakhat, rawngbawl theinak siannak ngahmi pasarih, kawhhran pahra le sungtel 224 thawn a din thu rel a si. Annih cun a hlan kum ah Ṭhenhra ṭhenkhat $1,645.11 an pe. Cui lengah hnaṭuannak hrangah thawhlawm $2,041.22 an pe zo.
GSAM 407Europe ih Upa Waggoner
GSAM 407.3Pi White cu W. C. White le a innsang thawn 1887 kum ah America ah an kirsal. Cui kum ah Upa J. H. Waggoner cu Europe laifang ramthar hnaṭuannak ih tel dingin sawm a si. Himi hnaṭuan ram ah kum hnih leng a hmang ih, cui caan sung Basel ah a um. A hlan ih rel zo vekin, 1889 kum, thla 4 ni 20 ah himi khawpi ah a thi.
GSAM 407.4Upa Whitney ih harhdamnak tlahniamnak le cumi hnu ih a thihnak (1889 kum, thla 4 ni 9) khal himi ramthar hnaṭuannak hrangah vansiat thil thleng dang pakhat a si.
GSAM 407Europe ih Upa Robinson
GSAM 407.5England ah hna a ṭuanmi Upa D. A. Robinson cu Upa Whitney ai awhtu dingin hril a si. Himi hmun ah kum ruk hrawng ṭhahnem zetin hna a ṭuan ih, 1895 kum ah Leitlun huap kawhhran pawlkom ih sawmnak ruangah India lamah a feh. A ṭhawnnak ruangah hruaitu dang pakhat hril a tul.
GSAM 408Upa Holser cu Hnaṭuan Ram Hruaitu a Si
GSAM 408.1Upa H. P. Holser cu cui hna hrangih hrilmi a si ih, himi hna lengah Europe laifang ramthar hnaṭuannak hmuahhmuah ih tawlreltu dingin khal hril a si. Hitawk ah baang loin, ṭhahnem zetin hna a ṭuan ih, 1901 kum ah natnak ih tihsiatnak hmaiah amah khal a tlusia a tul. 1901 kum, thla 9 ni 11 ah Colorado peng, Canyon City ah a thi.
GSAM 408.2Himi harsatnak pawl um hman sehla, ramthar hnaṭuannak cu a thangso ih hnaṭuannak a ṭhang vivo. 1895 kum ih Leitlun huap kawhhran pawlkom hnen ih pekmi thuthannak in cumi a langter. Cui thuthannak ah, Europe laifang Peng sung kawhhran pawlkom cu kawhhran 19 le sungtel 484 in a din ih, annih cun a hlan kum ah Ṭhenhra ṭhenkhat $4,378.18 an pek thu rel a si. Cui caan ah Kut suang ih apmi rawngbawltu pali le rawngbawl theinak siannak ngahmi panga an nei.
GSAM 408GERMANY-RUSSIA RAMTHAR HNAṬUANNAK
GSAM 408.31870 kum ah, Prussia ram, Elberfeld kiangih kawhhran pakhat ih kawhhran cawngkiltu J. H. Linderman le cui kawhhran sungtel 40 cun, Bible an zirnak ihsin ni sarihnak Sabat an thlun thok. Leitlun ah cui ni cu Sabat ih a thluntu Khristian pawlkom dang an um ti an thei lo. Himi pawlkom thuhla cu lamdang zetin kan mipawl hnen a thleng. Sabat ni pakhat ah kutdawh diltu pakhat cu Basel ih ramthar hnaṭuan inn ah a ra. Innsang cun an hmai ah Bible pawl phawngin Sabat sikul zirlai an zir rero. Cui hmuhmi cun a thinlung a tham ih, thusuhnak pawl sut dingin a cangter.
GSAM 408Elberfeld Pawlkom
GSAM 408.4Annih cu Judah mi an si lo ih, ni sarihnak Sabat thluntu Khristian an si ti a theih tikah, Elberfeld ih himi pawlkom thuhla a sim. Upa Andrews cun himi thuhla hliakhlai cu a tha ding tiah a ruat; curuangah 1875 kum a thok lamah Upa Erzenberger thawn Prussia ah an feh ih, sim vek ciah in pawlkom cu an va hmu. Upa Erzenberger cu Germany ram cui hmun ah caan ziangmaw sung hnaṭuanin a um. 1876 kum, thla 1 ni 8 ah Elberfeld ah mi pariat cu tipilnak pek an si. Cumi cu Germany ah Ni sarihnak Adventist pawl ih tipilnak pek hmaisabik a si.
GSAM 409.1America ih Germany unau mipa pawl in Russia ram ih Germany mi umkhawmnak hmun ih an rualpi pawl hnenah ca siar dingmi an kuatnak thawngin, 1882 kum hmanah thutak cu Russia ah a hram a kai zo.
GSAM 409Europe ih Upa Conradi
GSAM 409.21885 kum ah Upa L. R. Conradi cun Germany mi pawl lakah hnaṭuan dingin America a suahsan ih, Europe laifang hnaṭuan ram ah a feh. 1886 kum, thla 6 ni 28 ah, Basel a suahsan ih Russia ram, Crimea ah a feh. Cutawk ah Upa Perk thawn Berdebulat ah an khualtlawng ih, cutawk ah unau nunau pahnih cu tipilnak pek an si ih, sungtel 19 nei kawhhran pakhat din a si. Cumi cu Russia ih Ni sarihnak Adventist kawhhran hmaisabik a si.
GSAM 409Upa Conradi le Upa Perk Thawngthlak an Si
GSAM 409.3Cumi hnuah hmakhatte in Upa Conradi le Upa Perk cu Orthodox zumnak kalh ih an zirh ruangah kaih an si ih, Perekop ah zarh nga sung thawngthlak an si. (United States ih ram palai ih a rak telvennak thawngin) luat a si hnuah, Upa Conradi cu Russia nisuaknak lamah a leng ih, cumi hnuah Switzerland ah a kirsal.
GSAM 409Russia, Volga ih Hnaṭuannak
GSAM 409.4Cui kum thotho sungah Upa Laubhan cun Russia ram, Volga tiva kap ih a inn kiangah hna a ṭuan thok. 1880 kum ah Kansas ih Upa Klein cun Russia ram Germany mi umnak hmun ah hna a thok. Cutin himi hnaṭuannak ol lo le harsa zetmi ram hrangah hnaṭuantu pawl an hung suak. Zumtu pawl cu ram ihsin dawisuahnak le thawngtlaknak an tuar hmanah, Bawipa cun mangbangza in hnaṭuannak cu malsawmnak a pe.
GSAM 409Germany ih Inn tin cabu zuartu Pawl ih Hlawhtlinnak
GSAM 409.51888 kum ah, Inn tin cabu zuartu pawl cun Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden le Alsace ah hna an thok. Ṭhahnemngai le rinum zetmi hnaṭuantu pariat lole pahra cu an hlawhtling zet ih, kum khat sungah a hnuai ih cabu zat pawl hi an zuar: Khrih ih Nunnak, 3,000; Eden ihsin Eden tiang, 2,000; cun cabu fate 12,000 an zuar. Himi hnaṭuannak ih rahsuah vekin, cabu zuar le siar a sinak hmun zate deuh ah mi pakhat lole cuhnakih tam in thutak an pawm.
GSAM 410Hamburg ah Ramthar Hnaṭuan Hramthok a Si
GSAM 410.11889 kum thla 5 ah, Upa Conradi in Germany ram Hamburg ah ramthar hnaṭuannak hram a thok ih, reilote ah hnaṭuantu pawl hrangih zirhnak sikul din a si. A hnu thla 10 ah sungtel 28 nei Sabat sikul pakhat din a si. Cui kum sungah Upa Haskell cun cui ramthar hnaṭuan hmun a tlawng ih, sungtel 20 nei kawhhran pakhat din a si, cabu khawl le zemnak hmun khal din a si.
GSAM 410.2Cui caan ah Upa J. T. Boettcher cun Barmen ah Germany mi pawl hrangah hna a ṭuan rero. 1890 kum ah Leitlun huap kawhhran pawlkom hnenah pekmi thuthannak ah, Germany-Russia ramthar hnaṭuannak sungah dinfel mi kawhhran pakua, sungtel zate 422 an um thu rel a si. Cui lengah kawhhran ih dinfel hrih lomi Sabat thluntu 75 khal an um. Cui kum thla 4 ni 7 ah mi hleihnih dang cu tipilnak pek an si ih, Hamburg kawhhran ah an tel. Thla 12 ah himi kawhhran ih sungtel zat cu 40 ah a karh. Hamburg, Holland, Russia le Germany hmun phunphun ih cabu khawl le zemnak hmun ihsin cabu zuar man ngahmi cu $5,000 a si.
GSAM 410Europe ih Hlawhtlinnak
GSAM 410.31891 kum ih Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmpi ah pekmi thuthannak ih a langter vekin, Europe laifang ramthar hnaṭuannak cu nuamte in, asinan hnget khohin a ṭhang vivo. Cui caan ah Germany ram ah kawhhran panga le sungtel 140 an um ih, an lakih 64 cu Hamburg kawhhran sungtel an si. Ṭhenhra ṭhenkhat pekmi cu $1,000 a si. Hamburg ih lawng ramthar hnaṭuantu in lawng pawl parih a zuarmi cabu man cu $500 a si, hnaṭuan ram pumpi ih Inn tin cabu zuartu pawl ih cui kum cabu zuarmi cu $6,000 a si. Austria ah mi 150 in thutak an pawm zo ih, Russia ah kawhhran 13 le sungtel 400 an um.
GSAM 411Russia Sabat thluntu Panga Ram Ihsin Dawisuah an Si
GSAM 411.1Himi caan hrawng (1891) ah, Russia kawhhran pakhat ih sungtel panga, hruaitu khal telin, ram ih nemhngetmi kawhhran kalh ih thurin zirh ruangah kaih an si ih, Trans-Caucasus ih kum nga dawisuah dingih thuṭhen an si. Anmah cu cikcin ih temkhawm ding le ke ih peng 500 feh dingih fial an si. Himi hniksaknak ah an zumnak cun a rak dom hai ih, Bawipa ah an lungawi. Cui kum sungah, Khrih ih tuarnak, mithi pawl ih itthatnak, ziang ni a si ih ziangruangah a si, le kan thei thei maw timi thuhla ah, Russia tong ih Bible siar le zirnak pianhmang nei cabu fate pakhat timtuah a si zo.
GSAM 411.21895 kum ih Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmpi caan ah, Germany ih sungtel zat cu 368 ah a karh zo ih, a hlan kum ih Ṭhenhra ṭhenkhat cu $2,327.43 a si.
GSAM 411Russia ah Sabat thluntu Pawl An Pun Deuh
GSAM 411.3Russia ah mi tampi ramdang ah an ṭhawn zo hmanah, sungtel zat cu 467 ah a karh ih, annih cun Ṭhenhra ṭhenkhat $841.60 an pe.
GSAM 411.41896 kum hrangih thlacamnak zarh siar dingmi ah ramdang ramthar hnaṭuannak cangantu ih thuhla a relmi ihsin kan theihmi cu
GSAM 411.4“a hlan kum sungah Germany-Russia hnaṭuan ram ih an mi zat cu a let hnih zik a karh; mi 400 leng a bet ih an pung a si. Germany ram Berlin ah mi 60 cun Sabat ni khawmnak pangngai an kai ṭheu. Hamburg ah ramthar hnaṭuannak biakinn an saknak cun cutawk ih hnaṭuannak a cak ter. Bavaria ih Munich ah mi ziangmaw zat cun tipilnak an hngak rero. Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart le Germany ih khawpi thupibik dang pawl ah zumtu an um. Holland ram Rotterdam ah khal pawlkom pakhat a um.
GSAM 412.1“Russia ah Inn tin cabu zuartu pawl cun cozah hnen ihsin siannak an ngah zo. Latvia le Estonia tong pawl in canganmi pawl lehlin a si zo. Germany tong catlap cu Basel ihsin Hamburg ah ṭhawn a si zo ih, cui hmun ah tong 14 in thutak an nam rero.”
GSAM 412Hungary ih Tipilnak
GSAM 412.2Cui kum sungah Hungary ih tipilnak hmaisabik a um ih, Bohemia ah kawhhran daan thianghlim thlun khawmnak hmaisabik neih a si. Romania ram Galatz ah, Danube tiva le Tifinriat Dum hrangah lawng ramthar hnaṭuannak din a si zo.
GSAM 412Germany ih Inn Tin Cabu Zuarnak
GSAM 412.31895 kum thla 12 ih Ram Sung Ramthar Hnaṭuantu catlap ah, Upa Spies cun Germany hnaṭuan ram ih inn tin cabu zuarnak thuhla hitin a rel,
GSAM 412.3“Himi hnaṭuan ram ah inn tin cabu zuarnak hramthok a si tikah, Leipsic ih cabu suah hruaitu le cabu lam hnaṭuantu hrekkhat in, ‘cabu lei dingih hmin pek cia ter ih cabu zuarnak cu a hlawhsam tengteng ding’ tiah hnget zetin an sim hmanah, cui hnaṭuannak a tawlreltu pawl cun pehzom dingih an zuamnak an baang lo.
GSAM 412.4“1887 kum thla 8 ah Khrih ih Nunnak cabu hmaisabik suahmi cu Germany tong in nam a si. Cui cabu zem dingih a tim laifang ah Basel ah Inn tin cabu zuartu pawl hrangih zirhnak khawmpi neih a si; himi cun Germany lawng ah siloin Europe ram pumpi ih inn tin cabu zuar hnaṭuannak hramthoknak a hminsintir. Tui ah himi cabu Germany tong ih suahnak vei sarihnak cu ca namnak cet ihsin a suak zo.
GSAM 412.5“1895 kum, thla 1 ni 1 ihsin, Inn tin cabu zuartu thar hleihnih hnaṭuan ram ah an lut zo. 1895 kum thla 6 ah, thuthannak cun zuar zat zateek 50 a karh ti a langter. Tui ah kan Germany tong catlap, Herold der Wahrheit thawn ṭhahnem hleice ih zuamnak neih a si rero. Kawhhran hrekkhat, a tumpi lem lomi pawl hman in, catlap 50 ihsin 200 tiang an la ih an zuar. Cule leitu pawl thawn lungawi um zetmi tonnun an nei. 1896 kum, thla 2 ni 18 ih Khrih Ratsalnak Zohsalnak catlap ah Upa Conradi cun, ‘Germany-Russia hnaṭuan ram ah Sabat thluntu 1,500 thawn 1895 kum kan cem’ tiah a ti.”
GSAM 413SCANDINAVIA RAMTHAR HNAṬUAN
GSAM 413.1Scandinavia mi pawl hnenih ramthar hnaṭuan cu Upa John Matteson in kum 1877 ah a hramthok. June ni 6 ah Denmark ram Jyeland ih Vejle khua ah a thleng. Ram kha a va thlen tikah America ram ih an ṭhiante in an thawnmi ca zohman le catlap pawl siar ruangah Sabat thlun a thokmi mi malte an um zo.
GSAM 413.2Hnaṭuan hi ziangtin a thok timi kan zoh tikah, kum 1850 ah Norway ram ihsin America ramih va pemmi mi pali in Bawipa ih Sabat thluntun an thok timi kan hmu. An umnak cu Oakland, Wisconsin a si. An lakih pahnih cu Upa O. A. Olsen ih pa le nu an si. Kum 1863 ah Upa John Matteson in ni sarihnak Sabat thluntu a thok. Poysippi, Wisconsin ah a um. A hnaṭuan ruangah thla ruk sungah Danish-Norwegian mi sawmli vel in Ni sarihnak Adventist pawl ih zirdan an co. Amah thawn rawngbawl hnaṭuan ih a telhmi pastor hmaisabik cu Minnesota ih Upa J. F. Hanson a si.
GSAM 413DANISH-NORWEGIAN HOLHMIH SUAHMI CABU HMAISABIK
GSAM 413.3Kum 1866 ah Upa John Matteson in Zohsalnak le Thuthang Phuangtu cabu suahnak inn ih ukaitu pawl hnenah, Scandinavia mi pawl an holhmi ah an hman dingih cabu tete le catlap pawl an suahsak thei maw timi a dil. Cabu suahnak inn ah sum a mal ruangah an ti thei lo ding tiin an sim. Asinan Wisconsin le Minnesota ram ih a mi phunmi pawl cu an nu holh ih thutak an suah duh tuk ruangah, an nunphung cu a laang zet lo hmanah, mi sawmnga hnakih mal an si hmanah, paisa $1,000 an khawl ih, cui hnaṭuan hrangah a kutah an pek. Cui paisa le a ṭha zetih rak timi ca zohkhenmi thawn Upa Matteson cu Battle Creek ah a ra ih, cabu ca suah dingin a dil sal. A hlanih an dodalnak cu a let thei dingin a timtuah zo ruangah a duhmi cu an phalsak. March 18, 1867 ah cabu Liv og Død (Nun le Thihnak) hrangih a timmi ca zohkhenmi cu Upa J. N. Andrews le kei hnenah a siar thok; cu tikah kan pahnih cu suahnak pawlkom sungah kan tel. Midang thu ih kan sim ahcun, a ca zohkhenmi in Danish-Norwegian holh ih a relmi cu England holh ih kan hnenah a sim.
GSAM 414UPA MATTESON CU CA SUAHṬHATU AH A CANG
GSAM 414.1Cui tikah amah hrangih ca ziaṭhialtu ding ca suahṭhatu pakhat hman a um lo. Curuangah amah roriin ca ziaṭhial zir theihnak a dil ih, a dilnak cu an phalsak. A holhmi ah cabu tete le catlap cahmai thawngkhat vel a suah hlan tiangah cui hnaṭuan a tuan ringring.
GSAM 414.2A mi pawl lakah thutak theh darhnak dingah cui thil thar cu a neih tikah, thinlung thazet thawn a feh suak ih, peng dangdang ah khawmnak pawl a tuah. Cui ni ihsin Scandinavia mi pawl lakah hnaṭuan cu a rang zetin a thang.
GSAM 414RAMDANG HOLH IH SUAHMI CA ZOHMAN HMAISABIK
GSAM 414.3Danish-Norwegian mi pawl lakih hnaṭuan cu a kau zet ruangah cui mi phunmi pawl in an holhmi ah zirhnak le thazang peknak an co theinak dingah thla tin suahmi ca zohman pakhat a ṭul. Curuangah Jan. 1, 1872 ah Zohsalnak le Thuthang Phuangtu cabu suahnak inn ihsin Danish holh ih thla tin cahmai 24 nei ca zohman cu Advent Tidende (Advent Thuthang) tiih min pekmi a suah. Kum a rung um ah cui ca zohman cu cahmai sawmthum pahnih tiangah an karhzai. Ramdang holh ih Ni sarihnak Adventist pawl in an suahmi ca zohman hmaisabik a si.
GSAM 414.4Kum 1874 ah Swedish holhmi zumtu pawl lakih an duhnak cu a nasa ruangah cui holh ih cahmai 16 nei thla tin suahmi ca zohman pakhat an thok, a min cu Svensk Härold a si.
GSAM 414.5Upa Matteson in ram hlun ih Scandinavia mi pawl hnenih ramthar hnaṭuan a thok lai (June, 1877) ah Advent Tidende ca zohman 266 cu America ram ihsin thla tin Denmark ah an thawn, Norway ah 60 an thawn. Cui ca zohman pawl siar ruangah Scandinavia ah mi tamzet in Sabat an thlun zo. Denmark ah kum khat sung a hnaṭuan ruangah hmun dangdang ah zumtu pawl an pungkhawm.
GSAM 415NORWAY AH CA SUAHNAK INN
GSAM 415.1Cui hnuah Upa Matteson cu Norway ah a feh. June 7, 1879 ah Christiana ah a hnaṭuan ruangah kawhhran mi 38 nei a din. America ihsin Upa J. P. Jasperson cu cui caan velah rawngbawl hnaṭuan ah a telh. Cui kum ah Norway ah cabu suahnak pawlkom an din ih, Christiana ah ca suahnak inn, kawhhran khawmnak ding khawmnak inn, le umnak inn pawl hrangah an lei, a man cu $14,580 a si. Caan reilote ah Tidernes Tegn tiih an ko mi ca zohman malte cu Christiana ihsin zar tin an suah.
GSAM 415.2Kum 1880 ih ṭhal le thlatang karlak tikcu a thok lam ah Upa Matteson cu Scandinavia hnaṭuan a kauhter dingih bawmnak hawl dingin America ah a ra. Cui kum ih Leitlun huap kawhhran pawlkom ah a tel ih, April, 1881 ah Europe ah a kir, a lungawi tuk. A kir hnu reilote ah cylinder ca suahnak thilri pakhat an lei ih, Christiana ca suahnak inn ah an ret.
GSAM 415DANISH LE SWEDISH HOLH IH HARHDAMNAK CA ZOHMAN
GSAM 415.3An rak thok cioh ih Danish holh ih harhdamnak ca zohman pakhat, Harhdamnak Cazohman tiih min pekmi, an suah. Kum 1883 ah Swedish holh ih cui ca zohman bangrep pakhat le Thutak Thuthang tiih min pekmi sakhaw ca zohman pakhat a suah. Kum 1884 ah cabu suahnak inn thilri pawl cu $2,563 man an si. Cui kum ah ca zohman pawl 115,000 an suah ih an sem darh, catlap thawng tampi le cabu malte tla an suah bet.
GSAM 415UPA HASKELL SCANDINAVIA AH
GSAM 415.4Kum 1882 ah Upa Haskell in Scandinavia ram pawl a ziar ruangah cui hnaṭuan cu bawmnak nasa zet a co. Kum 1884 ah Upa Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, le E. G. Olsen pawl ih hnaṭuan in an bawm nasa.
GSAM 416PI WHITE IN SCANDINAVIA A BAWM NASA
GSAM 416.1Kum 1885 ah Pi White le a fapa W. C. White an pahnih in Scandinavia an ziar. Cui ziar cu cui hmun ih hnaṭuan hrangah man nei loih ṭha zet a si. Cui ram ih miskin pawl in ṭhenhra ṭhenkhat an pek thei lo ding ih, cabu zuarnak hnaṭuan tuah cu a ṭha lo ding tin mi hrekkhat in an ruat. Pi White ih theihpinak cu a caan dikah a thleng ih, mi pawl in an cohlan zet, an letnak in “Bawipa in a relmi hmuahhmuah kan tuah ding ih, thu kan ngai ding” tiih a langter. Cui ziar sungah Scandinavia hmun ih thil a danglam thluh; cui danglamnak cu Pi White ih tawpit loih a hnaṭuan ruangih a thleng deuh ber.
GSAM 416NORWAY AH CA SUAHNAK INN THAR AN DIN
GSAM 416.2Kum 1886 ah Upa O. A. Olsen le N. Clausen in Scandinavia ram pawl an ziar; a hnu mi cu cui hmun ah caan sauzet a um. Kum 1885 ah Christiana ah ca suahnak inn thar an din. Sept. 1, 1886 tiangih kum khat sungah cui ca suahnak inn in cabu le catlap zuarhmi ihsin $5,386.68 a ngah; ca zohman lei dingih an hmin a ziakmi pawl ihsin a co mi cu $3,146.03 a si.
GSAM 416SCANDINAVIA AH KAWHHRAN 25
GSAM 416.3Kum 1889 ah Leitlun huap kawhhran pawlkom hnenih pekmi thuthang relnak in Scandinavia hnaṭuan hmun ah kawhhran 25, mi 926 an um ih, an pekmi ṭhenhra ṭhenkhat cu $2,548.75 a si ti a rel. Rawngbawltu 6, thu sim phalnak ca neitu 4, le Inn tin cabu zuartu 52 an um. Norway le Sweden ah thla thum khat sung cabu zuarhmi ihsin $2,161.26 an ngah.
GSAM 416CHRISTIANA AH SIKUL
GSAM 416.4Cui caan ah Christiana ah sikul a kal, zirlaimi 50 an um. Kum 1891 ah Upa O. A. Olsen le Upa E. J. Waggoner in Christiana ah Bible zirnak an tuah, cui hmun ah zirlaimi 100 an tel. Cui zirnak ah Inn tin cabu zuartu hnaṭuan thuhla zirhnak ṭha zet an pek.
GSAM 417KUM 1895 AH SCANDINAVIA KAWHHRAN 40
GSAM 417.1Kum ruk hnuah, 1895 ah, ramdang hnaṭuan hmun ih peng hruaitu a si lai Upa D. A. Robinson ih a pekmi thuthang relnak kan hmu. Cui caan sungah hnaṭuan a thansohnak cu a fiang zet ruangah hitin kan rel: “Scandinavia ram ah kawhhran 40 le mi 1,458 an um. Cui kum ih ṭhenhra ṭhenkhat cu $5,585.55 a si. Kut suang ih apmi rawngbawltu 15, thu sim phalnak ca neitu 11 an um; kum khat cabu zuarhmi cu $40,000 a si. Cui sum tam zet cu Inn tin cabu zuartu pawl ih hnaṭuan ruangah a si, kum 1885 ah cabu zuartu pawl le kan zumnak ih rawngbawltu pawl hman in cabu zuarnak hnaṭuan tuah thei lo ding an ti mi ram ah.”
GSAM 417SCANDINAVIA KAWHHRAN PAWLKOM THUM
GSAM 417.2Tu ah Scandinavia hnaṭuan hmun ah pawlkom thum an um. An din ni pawl cu hitin an si: Denmark, May 30, 1880; Sweden, March 12, 1882; Norway, June 10, 1887. Upa John Matteson cu Scandinavia Ramthar Hnaṭuan a hramthoktu le a hnaṭuan a hlawhtling zetih a hruaitu a si. Cui mi pawl an thangsohnak dingah thinlung pum in le ralṭhat zetih a hnaṭuan. Cui hnuah thihnak a thlen thei dingih TB natnak in a tlak ih, El Monte, Cal. ah March 30, 1896 ah a thih; kum 61 a si.
GSAM 417BRITISH RAMTHAR HNAṬUAN
GSAM 417.3William Ings cu England ram Hampshire ih suak mi a si; asinan a nauhak lai ihsin United States ah a um ruangah thinlung le zirhnak lamih America mi a si. May 23, 1878 ah Switzerland ram Basel ihsin Southampton ah a thleng. Cui caan ah a umnak cu reilote, ni 14 lawng a si; cui hnuah reilote hrangah Continent ah a kir. Cui hnu reilote ah Southampton ah a feh sal. Inn tin inn tin ah catlap sem ih, ramthar hnaṭuan a langmi tuah in thla li sung a hnaṭuan hnuah, Sabat thluntu mi 10 a um tiin a rel. Cui kum December 30 ah kei le ka zi cu Southampton ah kan thleng; Upa Ings thawn kan hnaṭuan kan kom ih, thlatang lai ah Shirley Hall le kan man pek ih kan rak ummi inn ah khawmnak kan tuah. Kum 1879 ṭhal caan ah Southampton ah puanthlam sung khawmnak kan tuah. Cui caan le hmun ah Miss Maud Sisley (tu ah Mrs. Boyd) cu hnaṭuan ah a tel; Bible siarnak a pe ih, inn tin inn tin ah a hnaṭuan. Cui hnaṭuan rahin mi hrekkhat in thutak an co. Thlatang dang ah Ravenswood Villa ah khawmnak inn pakhat kan hman; cui inn cu kan umnak le kan cabu retkhawmnak inn a si.
GSAM 418ENGLAND AH PUANTHLAM SUNG KHAWMNAK
GSAM 418.1Kum 1880 ṭhal caan ah Upa Andrews cu harhdamnak lamih a cak lo hmanah Switzerland ihsin puanthlam sung khawmnak Romsey ah bawmnak pek dingin a ra; cui hmun ah mi dang pawl in thucah an co.
GSAM 418.2Jan. 11, 1880 ah catlap le ramthar hnaṭuan pawlkom pakhat an din. Cui hnaṭuan ah pawlkom mi pawl in an lung a pe zet ih, cabu le catlap tamzet an sem.
GSAM 418.3Feb. 8, 1880 ah kan baptisma hmaisabik a thleng ih, hngahmi mi 6 cu baptisma an co. July 2, 1881 tiangah Southampton ah mi 29 cu tui sungah an khum zo.
GSAM 418ENGLAND AH HNAṬUANṬU PAWL AN TAM
GSAM 418.4Kum 1881 ih ṭhal le thlatang karlak tikcu ah tuahmi Leitlun huap kawhhran pawlkom vote in Upa A. A. John le a zi, Geo. R. Drew, le Miss Jennie Thayer cu England ah an feh ih, cui ramthar hnaṭuan hmun ah an tel. Kum 1882 ah Upa Haskell in Europe hnaṭuan hmun a ziar ih, England ramthar hnaṭuan pawl thawn ni tampi a um, thuzirhnak le thuhla relnak hmangin bawmnak man nei zet a pe.
GSAM 418.5March, 1882 ah Tikcu Caan Hminsinnak Pawl ca zohman Britain ram betmi ca cahmai pahnih nei cu an suah thok ih, America ihsin thawnmi Tikcu Caan Hminsinnak Pawl cahmai zohman 1,000 ah an bet. Cui pawl cu Britain ram ih ramthar hnaṭuan ah an hman. Oct. 1, 1883 ih thuthang relnak in cui ni ah Sabat thluntu mi 100 an um ti a langter. Ramthar hnaṭuan a thok ihsin an pekmi ṭhenhra ṭhenkhat cu $2,078.71 a si.
GSAM 419LAWNG IH RAMTHAR HNAṬUAN
GSAM 419.1Lawng kiltu pawl ih zaangfahnak ruangah Upa Ings in catlap le ca zohman pawl cu paisa pek loih South Africa, East le West Indies, Central America, le Bay Islands ih “Peninsular and Oriental Steam Ship Company” lawng thlengnak hmun pawimawh 80 ah a thawn thei. Cui catlap le ca zohman pawl siar ruangah Demarara tikulh ah duhnak a hramthok. Cui thu cu tikulh ihsin ca an thawnmi hmangin kan thei.
GSAM 419“SABAT THUHLA RELDAN” ENGLISH LIBRARY PAWL AH AN RET
GSAM 419.2Upa Andrews ih Sabat thuhla reldan cabu pakhat cu Britain ram pumhuap mipi ca siarnak inn (library) le paisa pek loih ca siarnak inn 60 ah an ret zo. Cui hmun ah cabu pawl cu tu tiang an um, siar duhmi pawl hnenah thuhla an rel.
GSAM 419.3Kum 1884 ah Upa Butler cu cui ram hnaṭuan hrangih hnaṭuanṭu dang pawl thawn England ah a ziar. Upa S. H. Lane le Robert Andrews cu Boston ihsin Britain ramthar hnaṭuan ah tel dingin May 9, 1885 ah an tlan. Pi White ih England ziar cu hnaṭuanṭu pawl hrangah thazang le lungawinak a si. America ah Europe hnaṭuan hmun ihsin an kir hlanah Pi White le a fapa cu cui hmun ah zarh hrekkhat an um.
GSAM 419“TUI CAAN THUTAK” AN THOK
GSAM 419.4Kum 1884 hramthok lam ah, Upa Butler England a thlen hnu reilote ah, Grimsby ah M. C. Wilcox cu ca zohkhenhtu si seh, cahmai 8 nei, thla khat ah voihnih suahmi ca zohman pakhat “Tui Caan Thutak” an thok ding tiin an relkhawm. Tu ah cui ca zohman cu London, England ah zar tin cahmai 16 neiih an suah, zar tin cabu 18,000 vel an suah.
GSAM 420.1Kum 1889 ah Upa Holser in Britain Ramthar Hnaṭuan cu kawhhran 8, Sabat thluntu mi 200 nei, an lakih London ah mi 65 an um tiin a rel. Kum hlanih ṭhenhra ṭhenkhat cu $1,244.58 a si. Kut suang ih apmi rawngbawltu pahnih, thu sim phalnak ca neitu pahnih, lawng ramthar hnaṭuantu pahnih, le Bible hnaṭuantu pasarih an um. Cui caan velah Upa Wm. Hutchinson le Francis Hope cu England ramthar hnaṭuan ah an tel.
GSAM 420LONDON AH PACIFIC PRESS
GSAM 420.2Kum 1890 ah Oakland, California ih Pacific Press Publishing Company in London, 48 Paternoster Row ah hnaṭuan inn pakhat a din ih, London, N ah 451 Holloway Road ah ca suahnak inn a din. Cui inn ihsin kum hmaisabik tam zawrh manih cabu zuarhmi cu $9,556.89 a si.
GSAM 420.3February, 1895 ah Upa Robinson in thuthang relnak hi a pek:
GSAM 420.3“Britain ram ah kawhhran 11, mi 363, rawngbawltu 5, le thu sim phalnak ca neitu pakhat an um. Kum liamta ih ṭhenhra ṭhenkhat cu $5,077.20 a si, mi pakhat cio ih $13.98 a si. Tu ah ca suahnak inn ih neihmi thilri cu International Tract Society, Limited, England pawlkom in a neih ih a uk.”
GSAM 420.4December, 1895 ah Ramdang Ramthar Hnaṭuan ca ziahkhenhtu in Britain hrangah kawhhran mi 560 an um tiin a rel. Cui kum sungah ṭhenhra ṭhenkhat cu $1,000 a karhzai. Cui caan ah London hmun dangdang ah Sabat ni khawmnak tuahmi pawlkom 8 an um.
GSAM 420.5Cutiin cui ramthar hnaṭuan hmun ah hnaṭuan cu a feh vivo, caan hrekkhat ah fiang lo zetin. Ci theihmi ci pawl cu lei phun hrekkhat ah lei phun dang hnakih rangin an thawk lo. An thawk cu a reipi, asinan an thansohnak cu a hnget ih a cak. Cuti bangin cui ram ah vancungmi pathumnak ih thucah thutak ci cu an tuh, a zung a suak ih, a thang vivo, tu tiangah a kau zet.
GSAM 421AUSTRALASIA RAMTHAR HNAṬUAN
GSAM 421.1May 10, 1885 ah Upa S. N. Haskell, J. O. Corliss le a innsang, M. C. Israel le a innsang, Wm. E. Arnold, le Henry Scott pawl cu Australia hnaṭuan hmun ah ramthar hnaṭuan hramthok dingin San Francisco ihsin an tlan. Cui caan hlanih kum 11, 1874 ah Battle Creek ah khawmnak an tuah lai Pi White in ram phun tampi in thutak an co ding ih, ram dangdang ah ca suahnak thilri pawl an feh ih, cabu le ca zohman pawl an suah lai a hmuh zo tiin a rel. Ram pawl min rel tlang dingin an dil tikah Australia cu a theihmi min pakhat lawng a si tiin a let.
GSAM 421BIBLE ECHO
GSAM 421.2Upa Haskell le a komi pawl ih thinlung pumih hnaṭuan le hlawhtling zet ruangah thucah cu a rang zetih a thang ih, Australia ah ca zohman suah cu a ṭul tiah an ruat. Curuangah suahnak ding thu an relkhawm ih, Jan. 1, 1886 ah Melbourne ah thla tin cahmai 16 nei ca zohman pakhat, “Bible Echo and Signs of the Times” (Bible Thuthang le Tikcu Caan Hminsinnak Pawl) tiih min pekmi an suah. Suah hmaisabik cu 6,000 an suah, asinan a kel ih an suahmi cu 3,000 lawng a si.
GSAM 421AUSTRALIA AH KAWHHRAN HMAISABIK AN DIN
GSAM 421.3Zarh ih ni khatnak, April 10, 1886 ah Australia ram ih Ni sarihnak Adventist kawhhran hmaisabik an din. Mi 18 in thukham an hmin an thun ih an um, mi 7 dang in baptisma hmangin tel dingin an dil. Cui mi pawl cu Sabat ni ah baptisma an co; cui hnuah Sabat tin zarh tampi sung mi pawl an bet vivo, kawhhran mi cu 55 tiang a thleng. May, 1886 tiangah mi hmin thunmi hmuahhmuah cu 90 an si. Cui hmun dangdang ah mi 35 vel in Sabat an thlun hrih.
GSAM 421.4Ca suahnak inn ah ca suahnak thilri ṭha pahnih le motor pakhat an um; an man hmuahhmuah an pek zo ih, cui hmun ram hla zetih um Australia ih Ni sarihnak Adventist pawl in an neih. Oakland, Cal. ah kan ca suahnak inn ropi ihsin hla hringhring mail 7,000 vel a hla.
GSAM 422.1Kum 1886 ah thucah cu New Zealand ah a thleng. Australia hnaṭuan hmun ihsin thuthang relnak in New Zealand ah Sabat thluntu mi 50 an um ti a rel. Ca suahnak inn ih cabu zuarhmi ihsin $700 an co. Cui hlei ah Inn tin cabu zuartu pawl in New Zealand ah Great Controversy cabu 400 an zuar ih, Australia ah Daniel Thuhla Ruahnak cabu 1,000 an zuar.
GSAM 422Australia ah Cabu Suahnak Inn
GSAM 422.2July ni 19, 1889 ih suahmi thuthang pakhat ihsin hihi kan thei: Melbourne ah cabu suahnak inn sakmi cu a kim zo, cule biaknak khawmnak ding biakinn pakhat a tel.
GSAM 422Tasmania ah Hnaṭuan Thoknak
GSAM 422.3Australia le New Zealand ah Peng sung kawhhran pawlkom pawl dinpi an si zo, cule Upa Israel le Steed in hnaṭuan cu Tasmania tiang an thlen. Hmun cuih ah kawhhran pathum an dinpi zo, an telmi zat hmuahhmuah 136 an si. Himi lengah, a dinpi lomi Sabat thluntu pawl an um hmun hmun ah an um lai.
GSAM 422.4Australia hmun ih kum pakhat ṭhenhra ṭhenkhat cu $9,371 a si. Hmun ah Inn tin cabu zuartu mi 15 an um, an cabu zuarnak hmuahhmuah cu $19,500 a si.
GSAM 422.5Upa Haskell in leitlun a vailamnak vei hnih nak ah Australia a tlung sal, August, 1889 ih an pawlkom khawmnak ah a tel, cule lam tampi ah hnaṭuan ṭha a tuah, pawlkom thar dinmi pawl in an lawm zet. America ihsin hnaṭuantu dangdang pawl in Pathian hnaṭuan ropi pakhat din le thazang pek dingin tikcu te te ah Australia an tlawng.
GSAM 422Australia ah Pi White
GSAM 422.61891 kum ih thlatang thok pek ah Pi E. G. White, a fapa W. C. White, Upa Geo. B. Starr le midang pawl California ihsin Australia ah an feh, December ah an thleng—cu ram ah cui tikcu cu ṭhal laifang a si. Pi White ih theihpinak cu, kum kua sung cu ram ah a um lai ih taksa fahnak a tuar khal sehla, hnaṭuan cu Vancungmi pathumnak ih thucah ih thlarau le a zirlai thawn pehtlaih in a um theinak dingah a bawm tuk. An Australia ih an um lai ah Upa J. O. Corliss in hnaṭuan ah a pehtlai sal, cule W. A. Colcord le midang pawl cu rawngbawltu, zirhtu le a dang pawl si dingin hmun ah an lut.
GSAM 423Australia ah Upa Olsen
GSAM 423.1Upa O. A. Olsen cu Leitlun huap kawhhran pawlkom ih hruaitu a si lai ah, ram hmun tin ih kan hnaṭuan hmun thupibik pawl hmuahhmuah a tlawng. Himi ruangah khualtlawnnak tam zet, leitlun vailamnak pakhat, a tul. An tulnak le ram dangdang ih ramthar hnaṭuannak dinhmun cu a theih deuhnak dingah, cule mi hmuahhmuah a bangrep ih rawngbawlnak dingah, khual a tlawng. Himi khualtlawnnak ah, 1893 kum ah Australia ah zarh tampi a um.
GSAM 423Australasian Union Pawlkom
GSAM 423.2Himi tikcu ah Australasian Union Pawlkom cu dinpi a si, Australia le New Zealand Peng sung kawhhran pawlkom pawl le Australia ramthar hnaṭuan hmun pawl komkhawmmi in a um. Himi pawlkom cu kum hnih hnuah vei khat an khawm, cule ram dang ih union pawlkom pawl ih dan vekin an tawlrel. 1893 kum ah hmun ah um Inn tin cabu zuartu malte pawl in Khrih hnenih Fehnak cabu suahmi 5,000 an zuar, cule cu zat thawn a dangvei suahmi an tuah. 1894-95 ṭhal ah, thla li sung cabu lei ding ngenmi 4,000 an hmu.
GSAM 423Australia ah Upa Prescott
GSAM 423.31895 kum ah Upa W. W. Prescott, kawhhran ih Fimzirnak ca thu khawltu, cu pawlkom hmun ah thla tampi a um, hnaṭuan hi a then pakhat ah ruatnak le caan tampi a pek. Cu tikcu ah zirnak institute pakhat a tawlrel, cucu an hrangah thil ṭha tuk a si.
GSAM 424.1Kum pakhat hnaṭuan thuthang cu Leitlun huap kawhhran pawlkom hnenah Upa W. C. White in a pek, cule a si dan hi hihi a si:
GSAM 424.1“Australia Union Pawlkom ah kawhhran 17 le telmi 1074 an tel; an kum hlui ih an pekmi ṭhenhra ṭhenkhat cu $9,810.10 a si. Himi pawlkom ah kut suang ih apmi rawngbawltu 12, phalnak nei rawngbawltu 2, Cathianghlim hnaṭuantu 3, le Inn tin cabu zuartu 50 an um; an kum sung cabu an zuarmi man cu $28,731.11 a si. Himi kum ah New South Wales ram, kawhhran 6 le telmi 321 nei mi cu Australia Peng sung kawhhran pawlkom ihsin thenhran a si, cule New South Wales Pawlkom tiin hmin pek a si.”
GSAM 424SOUTH AFRICA RAMTHAR HNAṬUANNAK
GSAM 424.21886 kum ah Battle Creek ah Leitlun huap kawhhran pawlkom an khawm lai, South Africa ah ramthar hnaṭuannak hmun pakhat hawn ding thuhla cu ruat a si. Hnaṭuan cu tuah ding tiin thu an rel ruangah, 1887 ṭhal thoknak ah ram hla zet cu hnaṭuan din dingin dawr a tuah; hmun cuih ah Sabat thluntu malte pawl in hnaṭuantu an ko.
GSAM 424South Africa ah Upa Boyd le Upa Robinson
GSAM 424.3Himi duh ruangah, May ni 11 ah Upa C. L. Boyd le a sungkua, Upa D. A. Robinson le a nupi, hnaṭuantu dang pawl thawn New York City ihsin Africa lam an lawng, Liverpool le London lamzin in. Kum thum hnuah, Leitlun huap kawhhran pawlkom ah Pa P. W. B. Wessels in, hnaṭuantu pawl Africa ah an thlen tikah Thukham pali nak Sabat thluntu mi 40 vel an um zo, cabu le catlap ih thuhla relnak le Cathianghlim zirnak ruangah, a ti.
GSAM 424.4Upa Robinson le Boyd in Cape Town ah ramthar hnaṭuannak an thok, cule cu hmun ihsin Kimberley, lungto man sangnak hmun, lam nisuah saklam ah mile 800 vel an thlen.
GSAM 424.51889 kum tiangah rawngbawltu 2, phalnak nei mi 1, kawhhran 4, le telmi 80 lawng an um; hihi an ṭhenhra ṭhenkhat $2,798.36 an pek. Himi kum ah America ihsin Upa Ira J. Hankins in Cape Town ah hna a tuan, a rah ṭha zet. Druillard pa le nu cu Nebraska ihsin hmun hi hnaṭuan ah an pehtlai, cule ram thar ah hnaṭuan thok dingih kawhmi pawl ih rat ding harsatnak le hnaṭuan ah an tel. Druillard nu ih hnaṭuan cu cabu ret hmun ah a tam deuh, cui hnaṭuan ih sumdawtnak cu amah kut ah pek a si; Pa Druillard cu ramthar hnaṭuan hmuahhmuah ah a buai. Himi kum ah cui thawngthum ih ratmi lawng pawl parah cabu a zuar, an man hmuahhmuah cu $750 a si.
GSAM 425Africa ah Upa Haskell
GSAM 425.1Himi kum August ah Upa Haskell cu Cape Town ah a thleng. Thla nga cu South Africa ih pawlkom dangdang tlawng le hna tuan in a hmang ṭha. Himi tlawngnak ruangah hnaṭuan cu a cak le a sang, cule a hnaṭuan rah a hmuh ruangah a thinlung cu a thazang. Fimzirnak hnaṭuan ah lungput thar a um, cule Africa ihsin zirlaibu 12 America ah an feh, kan kawhhran sikul pawl ah zir dingin.
GSAM 425.2Cu tikcu ah cabu zuarnak hnaṭuan cu a tawk zetin an ruat. Cape Town ah himi hnaṭuan hrangah institute pakhat an tuah, Pa E. M. Morrison in a hruai, cucu Thucah ih hnaṭuan thupi zet hi thazang le nun thar a pe. Himi institute ih zirhnak an pek zawh hnuah, Inn tin cabu zuartu 13 in thla ruk sung cabu an zuar le an pek, an man hmuahhmuah cu $5,621.28 a si. Ngenmi pawl cu an tam tuk ruangah London innpi hnaṭuan cu an hnawh khat, cabu pawl cu a tul zat ih rang tein suah thei an si lo.
GSAM 425.31892 kum ah Upa A. T. Robinson cu South Africa hnaṭuan ah a pehtlai. Cui tikcu ah hnaṭuan cu a thang tuk ruangah cabu ret hmun thar pakhat a tul, a hlun ai in a thleng ding. Curuangah khawmnak ding kawhhran hmun a um theinak dingin inn thar, a zau zetmi, an sak.
GSAM 426Africa ah College Inn
GSAM 426.1Curuangah hnaṭuan cu kar khat hnu kar khat a thang, cule Cape Town nai Claremont ah fimzirnak college inn pakhat an sak; a man cu $35,000 a si. America ih unau pawl ihsin an duhmi bawmnak cu college zirhnak zirh theitu zirhtu pawl thawn an thlah lawng a si, anmah in sum an pek ding. Himi ngenmi cu an cohlang ruangah sikul cu February ni 1, 1893 ah an hawn.
GSAM 426South Africa Peng sung Kawhhran Pawlkom
GSAM 426.2South Africa Peng sung kawhhran pawlkom cu 1892 kum ah dinpi a si. 1893 kum ih Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmnak ah Leitlun huap kawhhran pawlkom sungah tel dingin thu rel a si. Cui tikcu ah kawhhran 5, telmi 138, an kum hlui ih ṭhenhra ṭhenkhat $34,077.32 pekmi an um. Himi pawlkom khawmnak ah South Africa pawlkom cu Peter Wessels in a aiaw. Amah in Leitlun huap kawhhran pawlkom hnenah $16,000 pe in a siang zet; hihi South Africa ah hnaṭuan hramthoknak dingah Leitlun huap kawhhran pawlkom ih hmanmi ai in a tam. Himi laksawng lengah, amah le a unau pakhat in Chicago khawpi ah a man lo in damdawi pekmi hnaṭuan hramthoknak dingah $40,000 an pek.
GSAM 426.31895 kum Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmnak ah Ramdang Ramthar Hnaṭuan ca thu khawltu in Africa hmun thuhla ah hihi a rel:
GSAM 426.3“South Africa ah pawlkom cu kum hnih lawng dinpi a si, asinan cui tikcu sungah Leitlun huap kawhhran pawlkom in hmun cuih ah hnaṭuantu 12 a thlah zo. Himi lakih mi pahnih cu anmah ten anmah tarlawntu ramthar hnaṭuantu si in ram sung lam an feh; a dang pawl cu hnaṭuan thenkhat te te ah an lut. Himi pawlkom ah sikul a thang, ngakṭah pawl umnak inn, le damdawi inn sak lai a um. An telmi zat cu 184 tiin zat relnak in a langter.”
GSAM 426South Africa ah Catlap Suahmi
GSAM 426.4South Africa ah biaknak zalennak thuhla cun thla tlawmpal sungah kan mi pawl cu catlap pahnih suah dingin a thinlungter: pakhat cu Holland holh ih De Wachter a si; a dang cu English holh ih The South African Sentinel and Gospel Echo a si. A netabik cu 4,000 a darh.
GSAM 427South Africa Union Pawlkom
GSAM 427.1January, 1903 ah South Africa Union Pawlkom cu dinpi a si; Cape Colony le Natal-Transvaal pawlkom pawl, le Union Pawlkom ih ukmi Basutoland le Matabeleland ramthar hnaṭuan hmun pawl in a komkhawm. Himi pawlkom ah dinpi mi kawhhran 15, telmi 595 an um; dinpi lomi pawlkom 9, telmi 90 an um; cule a then hrang Sabat thluntu 30 an um—an zat hmuahhmuah 715, an ṭhenhra ṭhenkhat pekmi cu $7,850 a si. Hnaṭuantu 39 an um, an lakih 21 cu pawlkom dangdang ih pekmi hlawman hmangtu an si.
GSAM 427POLYNESIA HNAṬUAN HMUN
GSAM 427.21876 kum ah Upa James White le ca nganmi ka si mi in Tikcu Caan Hminsinnak Pawl cabu pakhat le catlap malte, ca thawn pehtlaih in, Pitcairn Tikulh ah kan thlah. Himi ca pawl cu Cape Horn vailam in New York lam feh ding lawng parah an ret. Lawng cu Pitcairn ah a ding ding le cui hmun ah bung pakhat pek a si ding tiin kan thei. Tikulh parah mi pakhat hman kan thei lo, tikulh thu khal kan thei lo; a ummi mi pawl cu Pathian tihzah le Pathian ngaihsak mi an si tiih an thangmi lawng kan thei. A suak dan ding thei lo in ca pawl cu kan thlah.
GSAM 427Pitcairn Tikulh Tlawn
GSAM 427.3Mi pawl ihsin asilole kan cabu pawl ihsin thuthang zianghman kan thei lo, Pa John I. Tay in 1886 kum ah tikulh a tlawng hlanlo, kum 10 hnuah, Tikcu Caan Hminsinnak Pawl cabu le catlap relnak ruangah tikulh pumpi cun an biaknak ni cu Zarh ih ni khatnak ihsin zarh ni sarihnak ah thleng in Bawipa ih Sabat an thlun ding tiih an ruah zet a si ti kan thei. Asinan Pa Tay tlawng lai tiangah hihi an tuah lo. Amah cu tikulh tlawng dingin tikcu rei zet sung thinlung a khawih zo, asinan mi pawl amah te in a thei lo, cule thutak ah an lungput thar a um zo khal a thei lo.
GSAM 428.1America ah a kir hnuah, Pacific Tikulh pawl lakah ramthar hnaṭuantu pawl kalpih theinak dingin lawng pakhat sak dingin a ngen ngun zet. 1889 kum ih Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmnak ah hihi a thinlung ih a um sawn, cule cui hmun ah Polynesia Tikulh pawl thuhla cu a ngen. Hnaṭuan hi a tawk zet tiih pawlkom in an hmuh ruangah, Pacific Tikulh pawl lakah hnaṭuan ding lawng sak asilole lei dingah laksawng ihsin $12,000 khawm dingin thu an rel.
GSAM 428Pitcairn Lawng Saknak
GSAM 428.2Himi thu relmi thawn lungrual in Pitcairn lawng cu 1890 ṭhal ah Benicia nai, Oakland ihsin mile 30 vel, Cal. ah an sak; a man cu $12,035.22 a si. Kum pakhat ih then li ih thum sungah hihi sum cu an khawm zo, cule himi lawng hrang lawngah Sabat sikul pawl in an pek. Laksawng cu hitiang lungawi le thinlung thawn pekmi cu a um dah lo. Lawng cu Oakland, Cal. ah September ni 25, 1890 ah Pathian hnenah an hlan. Mi 1,500 vel cu lawng le lawng ding hmun ah khawm in cui puai an hmuh.
GSAM 428Pitcairn Lawng Ih Vei Pakhatnak Khualtlawn
GSAM 428.3Lawng cu San Francisco ihsin hmun hla ih hnaṭuan dingah October ni 20 ah a khual a thok. Ramthar hnaṭuantu pawl cu Upa E. H. Gates le a nupi, Upa A. J. Read le a nupi, John I. Tay le a nupi, lawng hruaitu Marsh hnuai ih lawng hnaṭuantu pawl thawn an um. Himi lawng cu San Francisco ihsin thlanglam mile 4,000 ah Pitcairn Tikulh ah a feh hmaisa, November ni 25 ah a thleng. Lawng in tikulh a suah tikah, December ni 17 ah, upa mi 82 in baptisma an lak zo, cule Ni sarihnak Adventist kawhhran ah an dinpi. Cule lawng cu Society, Hervey, Samoan, Friendly le Fiji pawl lakah a feh, English holh thei mi pawl hnenah biaknak cabu le harhdamnak le zu in lonak catlap pawl a chiah. Thla 8 sung, September 1891 tiang, ramthar hnaṭuantu pawl in cabu an zuar, a man cu $1,900 a si; lengah, rel ding thil tam zet cu a man lo in an sem.
GSAM 429.1Ramthar hnaṭuantu pawl cu hitiangin an um: Upa Read cu Tahiti ah; Upa Gates cu Pitcairn ah a um, cu hmun ih thokmi hnaṭuan a zawh dingah; Pa Tay cu Fiji tikulh ah hna a tuan dingin a duh. April ni 14, 1904 ih Zohsalnak le Thuthang Phuangtu ah Upa Fulton in Fiji hnaṭuan thuhla ah hihi a rel: “Tu ah hmun ramthar hnaṭuannak ah Sabat thluntu mi 150 aia tam an um.” Fiji ihsin lawng cu New Zealand khawpi Aukland ah a feh, remthatnak le a tulmi thil pawl ruangah, cule cabu tam deuh a lak dingah.
GSAM 429Ramthar Hnaṭuantu Pawl Thihnak
GSAM 429.2Kum khat le thla 11 le ni 18 sung um loin Pitcairn cu San Francisco ah a kir, October ni 9, 1892 ah a thleng. Himi tikcu sungah lawng hruaitu Marsh cu a thi zo, cule New Zealand tikulh ah an phum. Pa Tay cu cuap thling natnak in a tlak, a dam sal thei lo. Amah khal dai tein a thi, cule Fiji ram hla ah an phum; hitiangin Polynesia ramthar hnaṭuannak hrangah nun man nei mi pahnih cu a rei lo ah an pek.
GSAM 429.3Tahiti tikulh, Papaete ah um ramthar hnaṭuantu pawl cu an hnaṭuan rah cu a rang zetin an hmuh ruangah lungawi an si. Cui caan ah, mi 40 in thutak an cohlang, cule Ni sarihnak Adventist kawhhran ah an dinpi zo tiih ram pi hnenah thuthang lungawinak an thlah thei.
GSAM 429Pitcairn Lawng Ih Vei Hnih Nak Khualtlawn
GSAM 429.4Lawng cu San Francisco ihsin vei hnih nak khualtlawn dingin January ni 17, 1893 ah a thok, ramthar hnaṭuantu pawl hi an si: B. J. Cady le a nupi, J. M. Cole le a nupi, E. C. Chapman le a nupi, le M. G. Kellogg, M.D. Ohio ihsin Miss Hattie Andre cu Pitcairn Tikulh ah zirhtu dingin an thawn. 1893 thlatang thok pek ah Pa Cady in Society tikulh bu ih Raiatea ah sikul a hawn, zirlaibu 60 thawn. Caan pakhat a zawh tikah zat cu 105 ah a thang. Caan hnih nak a hawn tikah zirlaibu 120 an um.
GSAM 430Pitcairn Lawng Ih Vei Thum Nak Khualtlawn
GSAM 430.1Lawng ih vei thum nak khualtlawn cu 1893-94 kum ah a si. Himi khualtlawn hrang ramthar hnaṭuantu pawl cu Michigan ihsin G. O. Wellman le a nupi, Lillian White an si; an duhmi hmun cu Raiatea a si, cu hmun ah Upa Cady hnaṭuan ah bawm dingin. Pa Stringer le a nupi cu anmah ten anmah tarlawntu ramthar hnaṭuantu si in an feh. Rurutu ah an ding. Raratonga ah (mi pawl in Zarh ni sarihnak cu Zarh ni khatnak ah an ruat in an thlun hmun) Dawktu Caldwell le a nupi cu an um; California ihsin Upa Buckner le a nupi cu Pitcairn ah an tang. Himi mi pawl lakah a um lai ah thil thar hnaṭuan tam zet cu an hramthok, hmun ih ummi pawl hrangah lam tampi ah a ṭha zet. A hmaisa bik ah tikulh parih tuahmi fang a helnak ding thli thawn fang helnak pakhat an sak; cui thli thazang thawn thilri malte cu a herh, cule tikulh mi pawl ih an thei dah lomi hnaṭuan dangdang a suak.
GSAM 430Pitcairn Lawng Ih Vei Li Nak Khualtlawn
GSAM 430.2December ni 15, 1895 ah Ramdang Ramthar Hnaṭuan ca thu khawltu in hihi a rel:—
GSAM 430.3“Pitcairn lawng cu vei li nak khualtlawn ihsin tu ah thawngthum ah a um. Hnaṭuan cu tikulh bu dangdang 9 ah an hramthok zo, cule hnaṭuantu pawl cu hitiangin an um:—
GSAM 430.4“Pitcairn Tikulh ah zirhtu pawl, E. S. Butz le a nupi, le Hattie Andre. Norfolk Tikulh ah Australia ihsin ratmi, anmah ten anmah tarlawntu ramthar hnaṭuantu pawl in hna an tuan. Society Tikulh pawl ah rawngbawltu B. J. Cady; damdawi ramthar hnaṭuantu R. A. Prickett pa le nu. Raratonga ah damdawi ramthar hnaṭuantu Dawktu J. E. Caldwell le a nupi, Miss Lillian White le Miss Maude Young; zirhtu pawl G. O. Wellman le a nupi, Upa J. D. Rice le a nupi. Fiji ah Upa J. M. Cole le a nupi. Friendly Tikulh pawl ah Upa E. Hilliard le a nupi. Rurutu ah Stringer pa le nu, anmah ten anmah tarlawntu ramthar hnaṭuantu. Hawaii ah Upa E. H. Gates le a nupi; zirhtu pawl H. H. Brand le a nupi. Samoa ah Dawktu F. E. Braucht le a nupi. Upa D. A. Owen le a fapa le a fanu, anmah ten anmah tarlawntu ramthar hnaṭuantu.”
GSAM 431.1“Pitcairn lawng in a khualtlawn vei li sungah cabu le catlap tam zet a zuar le a pek. Cui ruangah hmun tampi ah Sabat thluntu pawl an suak. Pitcairn Tikulh, Norfolk le Tahiti ah kawhhran pawl cu an dinpi zo.”
GSAM 431Pitcairn Lawng An Zuar
GSAM 431.2Lawng an sak lai ih um lomi Polynesia ram hnaṭuan hmun thlen theinak pawl cu tu ah a um zo ruangah, lawng cu an zuar ih hnaṭuan peh vivo theinak dingah lamzin dang an hmang. Upa E. H. Gates cu tu ah Polynesia ram hnaṭuan hmun hotu a si ih, tikulh bur hranghrang ih hnaṭuan thansohnak thu a sim.
GSAM 431NITLAK LAM INDIES TIKULH PAWL
GSAM 431.31889 kum khawsik caan ah America ram ihsin Pu Wm. Arnold cun Nitlak lam Indies tikulh pawl ah Inn tin cabu zuartu hna a thok. Cuvek ih hna a ṭuan lai ah mi 1,200 ih hmin le an umnak pawl a ngah thei, cule ramthar hnaṭuannak ih hman dingah Ram Hmuahhmuah Huap Catlap Pawlkom hnenah a kuat. Cuih umnak pawl ah ca kuat awknak le siar ding ca pawl kuatnak in thutak duhnak a suak ih, cuih hnu ah Pathian Kamsuakthu simphuangnak thawngin thuthangṭha darhter ding lamzin a ong.
GSAM 431.4Rawngbawltu hnaṭuan ding ih kawhnak an tuahmi letnak ah, Upa D. A. Ball cu 1890 kum thla 11 ah Barbadoes le hmun dang pawl ah hnaṭuan dingin a feh. A zuamnak rahsuah ah mi ziangzat hmuah cun thutak an pawm. 1892 kum ah California ihsin Pu Patterson cun Baibal Siarnak Pawl cabu zuar dingin tikulh pawl a tlawng ih a hlawhtling zet. 1893 kum ah B. B. Newman cu Pu Arnold a um lo sungih inn tin cabu zuar hnaṭuannak kilkhawi dingah Florida ihsin Jamaica ah a feh. Pu Evans le Pu Hackett khal cu kum ah cuih hnaṭuan ṭhen ah tel dingin Indies ah an feh. Thla 5 ah Upa Haysmer le a nupi cu lamzin a ondan vekih hnaṭuan dingin cuih hmun ah an lut. Cuih hnu rei lo ah Pu Arnold cu harhdamnak thuhla cabu pawl zuar dingin a ra sal. 1895 kum thla 7 tiang Jamaica pakhat lawng ah hivek cabu pawl cu $8,200 man an zuar zo, sakhuanak cabu zuarnak cu $7,654 a si ih, an zate ah $15,854 a si. Hivek ih ca tampi darhtermi cun Kingston ah sungtel 75 nei, ṭha zetih tawlrelmi kawhhran pakhat din ding le tikulh ih hmun dang pawl ah rawngbawltu hnaṭuan ding lamzin on dingah nasa zetin a bawm.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Hitawk ih hna cu Jamaica ih an thokdan vekin an thok. 1889 kum ah Pu F. B. Grant le a nupi cu kan kawhhran ih ca pawl theihter dingah tikulh tlawng dingin an sawm, cule an sawm ruangah Upa Flowers le a nupi khal lamzin a ondan vekih hnaṭuan dingin rei lo ah an thlun. Upa Flowers cu taklin natnak a ngah hlan tiang an hnaṭuan a hlawhtling zet; cuih natnak cun 1894 kum thla 6 ni 29 ah a nunnak a la. A ai awhtu dingah Upa E. W. Webster an hril, cule 1895 kum thla 8 ah New York ihsin lawngin a pok.
GSAM 432.21896 kum ah Nitlak lam Indies ih hnaṭuantu pawl cu hitivek an si: Jamaica ah Upa A. J. Haysmer le W. W. Eastman an um ih, Bahama tikulh pawl ah Inn tin cabu zuartu ziangzat hmuah an um. Lesser Antilles ah Upa E. Van Deusen le a nupi an um ih, C. F. Parmlee le a nupi cu Baibal hnaṭuantu an si, Pu Bean le Pu Hackett cu Inn tin cabu zuartu an si. Trinidad ah Upa E. W. Webster le a nupi an um ih, Nula Stella Colvin cu sizung lam ramthar hnaṭuantu a si. A rahsuah cu Jamaica ah Sabat thluntu 110 le Trinidad ah Couva kiangkap ih um Sabat thluntu 50; Barbadoes ah kawhhran pakhat le Lesser Antilles ih Antigua ah zumtu pawlkom pakhat an si.
GSAM 432AMERICA LAIFANG
GSAM 432.3Upa F. J. Hutchins le a nupi cu 1891 kum thla 11 ni 16 ah United States ihsin Bay tikulh pawl lam ah an suak. Cu lai ah, a hleice in Ruatan ah, Thukham pahra ih thukham palinak vekin Sabat thluntu mi 20 hrawng an um. Ca kuatnak ihsin an kuatmi siar ding ca pawl cun hi thutak hi an theihter hmaisabik. Kum thum hnu, 1894 kum ah, W. A. Miller le a nupi cu California ihsin Bonacca ah an feh ih, Ni sarihnak Adventist pawl ih an sakmi sikul inn sungih 1894 kum thla 7 ni 4 ah onmi sikul ah zirhtu dingin fimzirnak hna ah an tel. Sikul thok pek caan ih kai zirlai zat cu a tlangpi thu in 34 an si. 1895 kum ah zirlai zat cu 45 ah an pung ruangah sikul cu amahten a ṭang thei zo tiah an sim.
GSAM 433.11895 kum ih tuahmi Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmpi ah Upa Hutchins cun tikulh pawl ah Thucah thluntu mi 100 an um thu a sim; Ni sarihnak Adventist pawl ih ta biakinn pahnih an sak zo thu khal a sim. Leiram a mal ih, cingpyonak hrangah a man a sung ruangah, hi biakinn pawl lakih pakhat cu tidai tlun ah an sak. Hi inn pahnih le sikul inn cu Leitlun huap kawhhran pawlkom ih Pawlkom hnenah neitu cahnah thawn an pe. Tikulh ah Leitlun huap kawhhran pawlkom ih neihmi pawl man cu $1,789.60 a si ding tiah an ruat. 1895 kum tiang cabu an zuarmi man cu $2,243 a si.
GSAM 433America Laifang Hrang Lawng Fate
GSAM 433.2Tikulh pakhat ihsin pakhat ah ramthar hnaṭuantu pawl phurhnak ding lawng fate neih a remcannak le a ṭhatnak pawl cu kawhhran pawlkom hnenah an theihter. Curuangah Bay tikulh pawl lakih hnaṭuannak hrangah $3,000 hnak tam lo sengin cuvek lawng sak dingah an lungkim.
GSAM 433.31896 kum ah America Laifang ih hnaṭuantu cu mi pali lawng an si: Upa F. J. Hutchins le a nupi, le Spain Honduras ih Upa J. A. Morrow le a nupi an si. Britain Honduras ih acozah zung umnak khawpi Belize ah thukham palinak vekin ni sarihnak thluntu zumtu pawlkom pakhat a um. Hi ram hnaṭuan hmun ih hnaṭuan tam sawn cu Caribbean tifinriat ih tikulh pawl ah an tuah. Hitawk ah dollar thawng tampi man cabu an zuar zo ih, mi 60 cu Vancungmi pathumnak ih thucah thutak ah an lungawi rero.
GSAM 434Upa Hutchins Thihnak
GSAM 434.1Upa F. J. Hutchins cun America Laifang ram hnaṭuan hmun ah kum 12 hrawng sung rinum zet le taima zetin hna a ṭuan. A netnak ah a thazang a cem ih natnak ruangah a thi. Tu ah a Bawipa ih kawhnak, rinumtu pawl a ṭhangharhter dingmi kawhnak cu hngakin, ihhmutnak ah a colh rero.
GSAM 434AMERICA THLANG LAM
GSAM 434.2America Thlang lam ah Ni sarihnak Adventist pawl ih ruahdan cu nammi ca thawngin an theihter hmaisabik. 1891 kum thla 10 ah Pu Snyder, Pu Stauffer le Pu Nowlin cun Argentine ah Inn tin cabu zuartu hna an thok. 1893 kum ah Leitlun huap kawhhran pawlkom ih lungkimnak vekin Illinois ihsin Germany mi rawngbawltu Upa F. H. Westphal cu hi ramthar hnaṭuan hmun ih hna ah a tel. 1894 kum ah California ihsin Frank Kelley cu amai ei le in amahten hawltu ramthar hnaṭuantu dingin Colombia Pengkom Ram ah a feh. Thla ziangzat hnu ah hnaṭuantu dang pawl in an thlun ih, cuvek in hi ramthar hnaṭuannak thar hi an thok. 1896 kum ah hi hmun ih hnaṭuan thuhla ah a hnuai ih thu hi an sim: Chile ah rawngbawltu pakhat, 1895 kum thla 10 ni 19 ah a thlengmi Upa G. H. Baber, le Inn tin cabu zuartu pahnih, F. W. Richards le F. H. Davis, an um. Argentine ah khal rawngbawltu pahnih, F. H. Westphal le Jean Vuilleumier, le Inn tin cabu zuartu pahnih, O. Oppegard le C. A. Nowlin, an um. Hi pawl tlun ah Baibal hnaṭuantu pali, Lucy Post, Pu Snyder le a nupi, le John McCarthy, an um. Brazil ah rawngbawltu pahnih, Upa W. H. Thurston le H. F. Graf, le Inn tin cabu zuartu pathum, A. B. Stauffer, J. F. Berger le J. A. Berger, an um. Britain Guiana ah rawngbawltu pahnih, Upa W. G. Kneeland le Upa P. Giddings, le sizung lam ramthar hnaṭuantu pahnih, Sii thiam B. J. Fercoit le a nupi, an um.
GSAM 435.11896 kum ah Chile ah dollar 1,000 man cabu an zuar zo ih, mi 30 cun Inn tin cabu zuartu pawl hnen ihsin an leimi ca pawl an siarnak thawngin Sabat le a pehzommi thutak pawl an pawm ih Sabat thluntu an si. Brazil le Argentine ah dollar 10,000 man cabu an zuar zo; cuih hnakih a ṭha sawnmi cu Sabat thluntu mi 100 an ummi hi a si. Kawhhran pakhat le Sabat sikul panga an din zo. Argentine ah Buenos Ayres, Crespo le San Cristobal ah dinmi kawhhran pakhat veve, an zate ah pathum an um. Britain Guiana ah khal dinmi kawhhran pakhat le Sabat thluntu 50 an um, cutin America Thlang lam ah Ni sarihnak Adventist pawl an zate ah mi 150 an um.
GSAM 435THLANG LAM RAMTHAR HNAṬUAN PAWLKOM
GSAM 435.2Hi pawlkom cun kan ram sungih ramdang miphun, Afrika mi pawl, hnenah thuthangṭha simnak hna a ṭuan nain, fiah zetih sim ahcun hi pawlkom hi ramdang ih ta ti a theih lo. A ngah zo mi rahsuah pawl hrangah, Pathian ih thlawsuahnak hnuai ih Upa J. E. White ih a bang loin a zuamnak hi nasa zetin lawm a tul.
GSAM 435.31893 kum khawsik caan ah Illinois Peng sung kawhhran pawlkom hotu ka si lai, Upa White cu Thlang lam peng pawl ih vun dum mi pawl hrangah thinlung phurrit zet puin ka hnenah a ra. Chicago ah zarh ziangzat a cham lai ah, cuih khawpi sungih um vun dum mi pawl hrangah hnaṭuan siang dingin a dil. Lungawi zetin a dilmi an siang, cule vansiatnak tongmi hi mipi pawl hrangih a hnaṭuan cu cutawk ah a thok ngaingai.
GSAM 435Upa White ih Ramthar Hnaṭuan Tisa Lawng
GSAM 435.4Cuih caan ihsin thlang lam ram hnaṭuan hmun hrangah a thlacam ih khawkhannak a tuah. A ruat rero lai ah a khawkhannak pawl a ṭhangso ih, a netnak ah Michigan tili kiangah Zing Arsi tiih kawhmi tisa lawng an sak. Tidai tlun ih phengmi hi “Bethel” a neih hnu ah Chicago ah a feh, cutawk ihsin Illinois le Mississippi tiva pawl a suk ih 1895 kum thla 1 ni 10 ah Mississippi peng ih Vicksburg a thleng. Hitawk ah a hnatuantlangpi mi malte thawn an ṭuan dah lonnak hmun ah a hna a thok.
GSAM 436Thlang Lam Ramthar Hnaṭuan Pawlkom ih Hnaṭuan
GSAM 436.11903 kum thla 4 ni 9 ah Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmpi ih Upa White ih a simmi thu ihsin kan la. Cumi cun hnaṭuan rahsuah a langter ih, cuih caan ih thlang lam ramthar hnaṭuannak dinhmun a langter:—
GSAM 436.2“Kan Pawlkom cun Mississippi ah sikul panga a din zo ih, tu ah a kaihruai rero.... Hi sikul pawl hi Vicksburg, Yazoo City, Columbus le Jackson ah an um.... Kan hnaṭuantu pawl cun Tennessee ih Nashville, Memphis le Edgefield Junction ah, le Kentucky ih Louisville le Bowling Green ah khal hna an ṭuan vivo.
GSAM 436Thlang Lam ih Hnaṭuantu Pawl
GSAM 436.3“Tu ah Pawlkom ih hnaṭuan ṭhen hranghrang ah hnaṭuantu 27 an um. Thlang Lam Ramthar Hnaṭuan Pawlkom ih hnaṭuannak ah Kut suang ih apmi rawngbawltu panga an ṭhangso zo.... Sikul zirhtu 13 cu lamzin hranghrangin an hnaṭuan hrangah an timlam zo.... Mipa tlangval pakhat cu Pawlkom in sii thiam a si theinak dingah Nashville ih Meharry Sii Zirnak Phunsang Sikul ah a zirh rero, pakhat dang khal cuih sikul ih a zirnak ah an bawm rero.... Baibal hnaṭuantu ṭha hrekkhat an ṭhangso zo. Zirhtu hrekkhat khal hi hnaṭuan ṭhen ah thiam zetih hnaṭuantu an si rero.
GSAM 436“Zing Arsi” Tisa Lawng
GSAM 436.4“Zing Arsi cu keimah bulpak ih ta a si ih, keimah ih paisa in ka sakmi a si. Cuih tlun ah hi lawng hman man pawl hmuahhmuah cu keimah ih lutmi paisa in ka pe thluh. Lawng tlun ih ei le in man pawl khal keimah in ka pe ringring tiah ka sim ding. Hnaṭuantu pawlkom ah mi 10 ihsin 18 tiang an um ṭheu.... Pawlkom ih kum tampi sung a rawihmi hnaṭuantu hmuahhmuah ih hlawhman khal thawhhlawmmi ihsin lak a si lo, keimah bulpak ih lutmi paisa ihsin a si.
GSAM 437Thlang Lam Ramthar Hnaṭuannak Hrang Paisa A Ra Dan
GSAM 437.1“‘Hi paisa hi khuitawk ihsin na ngah?’ tiih thusuhnak a um thei. Bawipa in kan hnenah a pe. Cabu fate hrekkhat kan suah. A hmaisabik ah Thuthangṭha Hramthok Zirnak Cabu a si ih, a hramthok ih tumtahmi cu vun dum mi pawl zirhnak ah hman ding a si. A bu thawng ziangzat zuar ding kan ruahsannak a si, asinan kan mangbangnak ah a bu nuai 10 zik a thleng zo.
GSAM 437.2“Nu [Pi E. G. White] cun Kan Rundamtu Khrih cabu thawn in bawm ih, a bu 300,000 asilole 400,000 an zuar. Thuanthu Ṭha Bik Pawl cabu cu a bu 200,000 asilole 300,000 an zuar zo. A Ra Dingmi Siangpahrang cabu an darhtermi cu ṭhuahkhawm bang se, a sang mail pali a si ding tiah an ruat. Hi cabu pawl ihsin a ngantu chanvo paisa kan ngahmi thawn hnaṭuan le khawkhannak dang tampi kan ṭuan bakah Zing Arsi lawng kan sak.”
GSAM 437RAM TAMPI AH
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Hi ram ih kan hnaṭuan cu 1894 kum ah Guadalajara ih sii lam ramthar hnaṭuan hmun dinnak thawn a thok. 1896 kum ah hnaṭuantu pawl thuhla cu hitivek in an sim: Upa D. T. Jones le a nupi cun ramthar hnaṭuannak an kilkhawi. Zirhtu pawl cu Ora A. Osborne, Pi A. Cooper, Kate Ross le ram sungmi bomtu pakhat an si. Sii lam ramthar hnaṭuantu pawl cu Sii thiam J. A. Neal, A. Cooper, Pi A. J. Rice, Pi Bartlett le Pi Rachel Flowers an si. Ni khat ah mina 40 cun ramthar hnaṭuan hmun an pan ih, zirlai 40 cun ramthar hnaṭuan sikul an kai. Cuih caan ah $12,000 man sii le damnak inn thar an sak rero.
GSAM 437Afrika Laifang
GSAM 437.41893 kum ah Vancungmi pathumnak ih thucah hna cu a ṭhangso tuk ruangah Leitlun huap kawhhran pawlkom Hruaitu pawl cun Afrika Laifang ah ramthar hnaṭuan hmun din dingih ruahnak pek a remcang tiah an ruat. Curuangah, “A theih vete in Matabeleland ah ramthar hnaṭuan hmun on ding” tiah an lungkim. Hi thuṭhennak vekin Ni sarihnak Adventist pawl ih pawl pakhat cu 1894 kum ah cuih ram sungah an lut ih, ekar 12,000 a ummi lo pakhat an hril. 1895 kum khawmpi ah Upa C. B. Tripp le a nupi, W. H. Anderson le a nupi, le Sii thiam A. S. Carmichael cu hi hmun hla zet ih ramthar hnaṭuantu dingah an hril. Khualtlawnnak saupi hrangah an timlamnak an thok hngal ih, tluangte ih lawngkhual an tlawn hnu ah 1895 kum thla 7 ni 26 ah an fehnak hmun an thleng.
GSAM 438Sui Tifinriat Kap
GSAM 438.1Kum ziangzat sung Afrika Nitlak lam tifinriat kap ihsin bomnak dilnak Masedonia aunak cu Ni sarihnak Adventist pawl hnenah a ra. Adventist pawl ih an suahmi ca siarnak thawngin thutak duhnak a suak zo nan, 1894 kum asilole cuih kum hrawng tiang bomnak an kuat hrih lo. Cuih hnu ah Leitlun huap kawhhran pawlkom Hruaitu pawl cun Upa Sanford le Pu Rudolph cu rei zet an hngah zo mi hnaṭuan thok dingin an sawm. An thinlung a ur ih ralthatnak thawn cuih hmun ah an lut. Asinan rei lo hnu ah Upa Sanford cu taklin natnak in a tlak. Cuih ram ah hi natnak a tam tuk ruangah “vun var mi ih thlan” tiah an ko. Voithum natnak a ngah hnu ah a dam theinak dingah America ah kirsal a tul. Nitlak lam tifinriat kap ah midang an kuat ih, an lakah Upa D. U. Hale, Geo. F. Kerr le a nupi, le G. P. Riggs an tel. Asinan a neta sawn cu natnak ruangah a cak lo tuk ih a dam ding ruahsannak an nei lo. Boruak thlengnak in a ṭhatpi ding a ruahsan ruangah England ah a feh. Hi thuhla ah amah le a rualpi pawl an ruahsannak a hlawhsam, ziangahtile zawi tein a derthawm vivo ih a netnak ah a thi, cutawk ah an phum. Amah khal Nunnak Petu ih ratnak a hngak rero.
GSAM 438India
GSAM 438.21890 kum thla 1 ni 12 ah Upa Haskell cu Afrika nisuah-thlang lam tifinriat kap ih Durban lawng cawlhhmun ihsin India ih Calcutta, China le Japan lam ah lawngin a pok. Cuih ni hlan ah a cangantu Percy T. Magan cu amah thawn a um zo. India ih hi khualtlawnnak ih a tumtahmi cu cuih hmun ah Ni sarihnak Adventist pawl in ramthar hna an thok ngaingai tikah kaihhruainak le ruahnak an pe theinak dingah thu hmu dingih “zohhliahnak” a si. India ah ramthar hnaṭuan hmun din ding ruahnak thawn Leitlun huap kawhhran pawlkom cun 1893 kum ah Wm. Lenker cu Inn tin cabu zuartu dingin cuih ram ah feh ding tiah ruahnak a pe. Hi ruahnak vekin India ah a feh ih Ni sarihnak Adventist pawl ih ca pawl a theihter. A hnu ah Pu Lenker cun amah le midang pali in 1896 kum tiang India ram hmun hranghrang ah inn tin cabu an zuar ih, an suahmi ca $10,000 man an zuar zo tiah a sim. An zuarmi cabu pawl ruangih duhnak a suakmi langter dingah a sim betmi cu, India nitlak lam tifinriat kap ih Madras kiangkap ah cabu an zuar lai ah, “ram sungmi thu simtu pakhat cu Daniel le Thuphuan thuhla Ruahnak Pawl cabu pakhat lei dingah mail 60 lam a feh” tiah a ti.
GSAM 439India ih Georgia Burrus
GSAM 439.11895 kum ah Nula Georgia Burrus cu California ihsin India lam ah a suak. Cutawk a thlen hnu ah Bengali ṭawng a zir hngal ih, rei lo ah ramthar hnaṭuan a thok. 1896 kum tiang kan hnaṭuantu pawl thawn an pawlkomnak thawngin mi ziangzat hmuah cun Bawipa ih Sabat thlun an thok zo.
GSAM 439.21896 kum ih cuih hmun hnaṭuantu pawl cu Upa D. A. Robinson le a nupi an si. Nula May Taylor le Nula Georgia Burrus cu Baibal hnaṭuantu an si. Pu Lenker le Pu Masters cu Inn tin cabu zuartu an si. Ramthar hnaṭuantu inn hrangah a remcangmi inn pakhat an ngah zo ih, an hnenih a thleng rero mi tulsamnak pawl phuhruk dingah sii thiam pawl, mina kilkhawitu pawl le bomnak dang pawl hrang dilnak cu an ram ah an kuat zo. Hi kawhnak hi Upa Brown le midang pawl in an let. Amah le Upa D. A. Robinson cu 1899 kum thla 12 cem lamah India ram Bengal ih Karmatar ah an thi veve.
GSAM 439Hawaii, Sandwich Tikulh Pawl
GSAM 439.31884 kum ah Pu La Rue le Henry Scott cu anmai paisa sengin ramthar hnaṭuantu dingah Hawaii ah an feh. Mi pakhat cio hnenah ramthar hnaṭuannak le cabu zuarnak in an hna an thok. Himi cun tikulh ah duhnak nasa zet a suahter ruangah Leitlun huap kawhhran pawlkom cun 1885 kum thla 11 ah Upa Wm. Healy cu a ra dingmi caan ah Hawaii ah hnaṭuan dingin feh ding le cuih hrangah puanthlam pakhat an san dingin California Peng sung kawhhran pawlkom hnenah dil ding tiah an lungkim. Hivek ih thuammi Upa Healy le tikulh ih a um zo mi pawl cun 1886 kum khawlum caan ah Puanthlam sung khawmnak an tuah. Hi zuamnak ih rahsuah ah mi ziangzat hmuah cun Thucah an pawm. Pu La Rue cu 1889 kum tiang Honolulu ah a um, cuih kum ah China ram Hong Kong lam ah lawngin a pok.
GSAM 440Hawaii ih China Mi Pawl Lakih Hnaṭuan
GSAM 440.11895 kum thla 3 ah Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmpi an tuah hlan tiang tikulh ah rawngbawltu hnaṭuan pekmi a mal zet. Cuih khawmpi ah “Upa Gates le a nupi cu, China mi pawl zirhtu dingah Pu Brand le a nupi thawn, ramthar hnaṭuan dingin Honolulu ah feh seh” tiah an lungkim. Zirhnak hna cu an thok hngal ih, Upa Gates cu a harhdamnak a cak lo nain hna ṭhangso dingah a theih tawkin a tuah. Sii thiam pakhat le mina kilkhawitu pawl cu rei lo ah ramthar hnaṭuantu pawl hnu ah an ra thlun ih, cuih Thucah hnaṭuan ṭhen ah ṭha zetin an thok.
GSAM 440Ramthar Hnaṭuannak Pawl Thu Tawi, 1903 Kum Thla 1 Ni 1
GSAM 440.21902 kum thla 12 ni 31 ah Ramdang Ramthar Hnaṭuan Cangantu ih a simmi thu cun United States lenglam ih an ṭuanmi Thucah hna cu a hnuai vekin a langter:—
GSAM 440.3Australia Ramṭhen huap kawhhran pawlkom cu Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia Thlang lam, Tasmania le Australia Nitlak lam ih Peng sung kawhhran pawlkom pawl in an dinmi a si.
GSAM 440.4Europe Huap kawhhran pawlkom cu Germany Ramṭhen huap kawhhran pawlkom, Germany Nitlak lam, Germany Nisuah lam, Germany Thlang lam, Holland le Flemish Belgium, Austria-Hungary le Balkan peng pawl, Germany ṭawng hmang Switzerland, Russia Thlang lam, Russia Sak lam le Russia Laifang pawl thawn a dinmi a si.
GSAM 440.5Scandinavia Ramṭhen huap kawhhran pawlkom cu Denmark, Norway, Sweden, Finland le Iceland pawl thawn a dinmi a si.
GSAM 441.1Britain Ramṭhen huap kawhhran pawlkom cun England Sak lam, England Thlang lam, Ireland, Scotland le Wales a huap.
GSAM 441.2France-Latin Ramṭhen huap kawhhran pawlkom cun France ṭawng hmang Switzerland, France le Italy a huap.
GSAM 441.3Nisuah lam Ramthar Hnaṭuannak cun Izipt, Syria le Turkey a huap.
GSAM 441.4Afrika Thlang lam Ramṭhen huap kawhhran pawlkom cun Cape Ramuk, Natal-Transvaal, Basutoland le Matabeleland a huap.
GSAM 441.5A dang pawl: Bermuda, Brazil, Britain Guiana le Netherlands Guiana, America Laifang (Thlang lam), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Lesser Antilles, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Society Tikulh pawl, Sumatra, Tonga, Trinidad, Nitlak lam Tifinriat Kap (America Thlang lam) le Nitlak lam Tifinriat Kap (Afrika).
GSAM 441.6Hi hnaṭuan hmun hranghrang ih hna a ṭuan rero mi pawl, rawngbawltu pawl, rawngbawl siangnak ngahmi pawl, Baibal hnaṭuantu pawl, Inn tin cabu zuartu pawl le Inn tin cabu zuartu pawl telin, an zat cu 754 an si.
GSAM 441A Thupimi Hmun Pawl An Din Zo
GSAM 441.7Kan ramthar hnaṭuannak pawl thuhla hi thu tawi pawl ihsin, 1896 kum ih Ramdang Ramthar Hnaṭuan Cangantu ih a sim vekin kan sim thei:
GSAM 441.7“Tu ah leitlun ih hmun zikte hmuahhmuah ah hi a thupimi hmun pawl cu Thucah in a luah zo ruangah, Pathian cun a cemni um lo huham in caan tawi zet sungah hna ropi le huham nei zet a ṭuan thei. A hna cu dingfelnak thawn zamrang zetin a cemter ding.”
Notes
- Rom 15:21. ↩