Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
26 / 31

Bung 23 — Harhdamnak Lam Hnaṭuan Hmun Pawl

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“Duhdawtmi, thil hmuahhmuah ah na hlawhtling ih na pum a dam ko, na thlarau a hlawhtling vekin ka duh.”1

GSAM 358.2Sabat ni, June 6, 1863 ah Upa White le a zi in Otsego, Mich., ah Upa Cornell le Upa Lawrence pawl ih buatsaih Puanthlam sung khawmnak an tel. Cutawk ah Pi White cu Langnak pek in a um ih, cuvek in Harhdamnak remthatnak thuhla cu a hmaiah a lang. Cu tikcu ihsin, Zohsalnak le Thuthang Phuangtu ah harhdamnak le harhdamnak nei ih nun thuhla thuziak pawl cu suah a si ih, harhdamnak thuhla ah a hnenah a langmi cu ziak a thok. Cu thil hrekkhat cu Theihpinak No. 11 le “Ziangtin Nun Ding” timi cabu ah an um.

GSAM 358.3Harhdamnak nei ih nun le pum, ruahnak le thlarau thansohnak thawn a dikmi pehtlaih dan cu minung hmai ah a thupi zetin tarlang a si. October 25, 1864 ih Zohsalnak le Thuthang Phuangtu ah Upa J. N. Andrews in cu thuhla ah himi ruahnak thupi pawl a pek:—

GSAM 358J. N. Andrews ih Harhdamnak Nei Ih Nun Thuhla

GSAM 358.4“Rawl ih natnak tuah theitu thil hmuahhmuah suahsan ih, zirhmi tha le Pathian hnenah thinlung theihnak nei in daan nei ih nun hi harhdamnak hrangah a thupi bikmi thil pawl lakih an tel. Kan pum cu Thlarau Thianghlim ih biakinn an si. Kan pum le kan thlarau hmangin Amah kan thangthat theinak dingah kan pum ih thiltitheinak hmuahhmuah cu tha famkim in kan neih a tul zet. Pathian cu kan lawm uhsi, ziangahtile hitawk thuhla hi kan minung pawl hmai ah a thupi zetin tarlang a si. Harhdamnak le thazang cu kan hrangah thil man nei bik pawl lakih an tel, cule harsatnak caan ih thil thupi zetzet pawl hmu tu ding pawl hrangah an thupi deuh.”

GSAM 359.1Bible pumkhawsak le Khristian daan nei ih nun thuhla cu Zohsalnak le Thuthang Phuangtu cabu sungih ziakmi lawngah si loin, kan rawngbawltu pawl in khal an ngennak a si.

GSAM 359.2Leitlun huap kawhhran khawmpi ah, May 20, 1866 ni, Pi White hmangin himi zirhnak cu pek a si (cuvek hi Theihpinak No. 11 ah khal a um):—

GSAM 359Harhdamnak Hmun Din Ding

GSAM 359.3“Natnak tuar pawl hrangah inn kan buatsaih ding le, natnak an khamtheinak dingah an pum ziangtin an kilkhawi ding ti zir duh pawl hrangah kan buatsaih ding ti ka hmuh. ...

GSAM 359.4“Sabat thluntu damdawi sia pawl in natnak damnak ah an hmanmi hmun ah zumlotu pawl an ra tikah, thutak ih thiltitheinak hnuaiah an rat langsung ding. Kan minung pawl le kan zumnak taktak an theih tikah, an thleidannak a cem ding ih, ruahnak tha an nei ding. Cuvek in thutak ih thiltitheinak hnuaiah an um tikah, hrekkhat pawl cu pum natnak ihsin damnak an ngah lawng si loin, an sual ih natmi an thlarau hrangah damnak hriak khal an hmu ding.”

GSAM 359A Hmuhsakmi Rahnak Pawl

GSAM 359.5“Mi damlo pawl cu fimkhur zetih damdawi peknak hnuaiah an harhdamnak a tha deuh ih, nun hi an nuam thok tikah, an damtertu pawl cu an rinnak an neih ding. An thinlung cu lawmnak in a khat ding ih, thutak ih ci tha cu cutawk ah a lut deuh ding, cule hrekkhat ah cun cawm a si ih, a khang ih, Pathian sunlawinak hrangah rah a suah ding. Cuvek mi manhlap zet pakhat runhimnak cu cuvek hmun din dingih hmanmi sum hmuahhmuah aiin man a nei deuh. ...”

GSAM 359.6“Damter in, asilole damnak nasa zet ngah in, hmun ihsin an kir pawl hrekkhat cu hmun thar ah kan zumnak an theihternak dingih hmanmi an si ding; harhdamnak ngah dingin kan minung pawl lakih an um ruangah an thinlung ih thleidannak cu hmaisabik ah paih a si lo sehla, lut theih a si lo dingmi hmun ah thutak ih puanzar an tung ding.”

GSAM 360.1Khawmmi kan minung pawl ih lungkimnak thutluknak in, a tuah theih tikah Battle Creek sungah asilole a kiangkap ah harhdamnak hmun pakhat hramthok ding, cule cu hmun cu a hmaisa ih damdawi zirhnak neitu Dr. H. S. Lay ih damdawi kilkhawinak hnuaiah um ding ti an rel. A hmaisa ih damdawi zirhnak lengah, natnak damdawi tui hmang dan zir dingah ram nisuahnak lamih tui-damnak hmun ah kum khat hnakih tam a um zo.

GSAM 360Damdawi Hmun Ding Hmun Leih

GSAM 360.2Cuvek hmun pakhat cu cui tikcu ah din hi hnaṭuan ropi zet vekin a lang; cule rahnak thuhla ah thazang pekmi theihpinak hi a um lo sehla, hnaṭuan hramthok ding ah caan retnak a um ding. Caan retnak aiin, khawmpi cu an khar hnu ni malte lawngah Judge Graves ih innpi, ram 8 acres thawn, West Battle Creek ah a inn umnak hmun mawi a si mi, an lei. Cu inn kiangah tui hmun dingah inn sang 2 a peh zamh in an sak. Cu inn pawl ah Harhdamnak Remthatnak Hmun cu a hramthok.

GSAM 360.3June 19, 1866 ih Zohsalnak le Thuthang Phuangtu ah cu hmun ih hlutum lei dingih mi hmuahhmuah kawhnak a hmaisa cu tuah a si. Cu cabu cuahnak ah Battle Creek, Mich., le Olcott, N.Y., kawhhran pawl in hlutum an pek zo ti theihternak khal a um: $2,625, asilole hlutum 105, pakhat ciar cu $25. Michigan peng ah harhdamnak hmun kilkhawinak pawlkom din theinak daan a um lomi ruangah, pawlkom din theih hlan sung cu neihmi pawl cu mi rinsanmi kut ah an ret.

GSAM 360Harhdamnak Chanchinbu Hramthoknak

GSAM 360.4August ni 1 ah, kilkhawitu pawl in thla tin suahmi harhdamnak chanchinbu an suah hramthok; khuhnak thawn catlap 16, cabu vekin a si. Cu cu Harhdamnak Remthatu an ti. Tu ah cun Harhdamnak Ṭha tiin an suah ringring, cule leitlun ih harhdamnak chanchinbu pawl lakih hruaitu a si. Cu chanchinbu cu harhdamnak le daan nei ih nun dan pawl lawng a zirh lo ih, harhdamnak hmun thuhla phuangawknak ding khalah hman a si. Cu hmun cu September 5, 1866 ni ah damlo le riak hmun sung umtu pawl hrangah a hminsin in a ong. Cuvek in, kan minung pawl hmai ah thuhla rel hmaisa ni ihsin thla li a tlin hlanah, hmun cu lei, buatsaih le cawlter theih in a um zo; cule hlutum ah $11,000 an pek zo, cu lakih tamzet cu pek zo an si.

GSAM 361Damdawi Pawlkom Dinnak

GSAM 361.11866-67 thlatang sungah Michigan Daanbawlhtu Pawl in daan a suah, cu daan hmangin harhdamnak hmun kilkhawi dingih pawlkom din theih a si. May 17, 1867 ni ah cu hna cu an tuah, pawlkom daan pawl an pawm, cule ram le inn le thilri dang pawl cu daan vekih thlanmi kilkhawitu pawl hnenah an pek. Cu ni tiang hlutum pekmi hmuahhmuah cu $26,100 a si; cu lakih $18,264.87 cu pek zo a si. Hmun cu damdawi sia le bomtu titu pawl an neih ih, inn pawl cu damlo pawl in an khat deuh; an lakih hrekkhat pawl cu hmun ah an ra hnuah kan minung le thutak an theih ih kan zumnak an co zo.

GSAM 361Harhdamnak Tualhnih

GSAM 361.2Caan hmuahhmuah le ram hmuahhmuah ah, minung thinlung pianphung cu nunnak ih porh-awknak, aatthlak tuahsernak le tualhnih dan pawl nei leitlun ih thiltitheinak in olte in khoih theih a si. 1863 kum ah, kan ram sungah, Pi White hnenah harhdamnak le tualhnih thuhla langter a si lai khalah, cuvek si lo cu a si lo; ziangahtile nunau pawl in tualhnih ih kawng an hmanmi tualhnih dan cu an thlun tuk ruangah, an lakih tampi cu a kirmi thli-puahtawi sungih an feh vekin an lang. Cu tikcu kiangkap ah tualhnih lamih a tluangtlang lomi dang pahnih an lut ih, cu thil cu relkhawmnak nasa a suah. Himi thuhla sau lo hi, Kawhhran Hrangih Theihpinak No. 10 ah Pi White ih tualhnih thuhla theihpinak cu a tha deuh ih theih dingah a bawm ding.

GSAM 362Tualhnih Lamih A Tluangtlang Lomi Pawl Sualnak

GSAM 362.1A hmaisa ih tluangtlang lomi cu tualhnih hnuai ih thliar, asilole thliar sau, inch 10 ihsin yard hrek asilole cu hnakih sau deuh tiang, a tuahertu ih duh dan vekih tuahmi cu a si. Cu pawl cu leilung ah an hrilhter ringring, cule pasal pawl in “zin faihtu” an ti. Pahnihnak cu cu thil ih kalh zawng a si ih, pasal pawl ih an sin dan thawn a nai bikmi tualhnih dan a si. Miss Bloomer ih zulh pawl in cu tualhnih dan cu an pawm, cu ruangah “Bloomer tualhnih” an ti. Netnak ah hmin cu “America Tualhnih” tiin an thlak. Cu tualhnih dan hawi pawl in hmun tin ah khawmnak an tuah, cule kan nunau unau pawl lakih tampi in pawm duh an si. Hrekkhat pawl in an sin ngaingai.

GSAM 362Tualhnih Thuhla Theihpinak

GSAM 362.2Pi White hnenah tualhnih thuhla ah a langtermi thuhla cu, Theihpinak No. 11 ihsin catlaang ṭhen malte ka rel ding:—

GSAM 362.3“Pathian ih rinum minung pawl cu leitlun hrangah eng le leitlun hrangah ci an si, cule an thiltitheinak cu man nei zet a si ti an theih ringring ding. Tualhnih sau bik cu a taw bikmi thawn an thlengawk ahcun, an thiltitheinak cu a tam zetin an siatsak ding. Zumlotu pawl, an bom ding le Pathian ih Beramno hnenih an hruai ding pawl cu an fih ding. Tualhnih ah harhdamnak lamih remthatnak tamzet tuah theih a si, hmuhtu fihter thei dingin thil nasa zet thlak lo in.”

GSAM 362Remthatnak Tualhnih

GSAM 362.4“Corset le whale-bone hmangin pum cu zianghman nawr lo ding. Tualhnih cu a nuam zet ding, cuap le thinlung cu harhdam zetin an cawl theinak dingah. Tualhnih cu but kedan ih a tlun zim hnuai deuh tiang a thleng ding, asinan kut hmangin an kaih a tul lo dingin lam le zin ih bawlhhlawh cu a kham thei dingin a taw ding. Cu aiin a taw deuhmi tualhnih cu inn hnaṭuan tuah lai ah nunau pawl hrangah a dik, a nuam le a harhdamnak nei ding, a bik in inn lengah hnaṭuan tuah a tul pawl hrangah.”

GSAM 363Pum Hmuahhmuah Ciahnak Ṭha In Sin Ding

GSAM 363.1“Tualhnih sau ziangtluk khal si sehla, an ke cu pasal pawl ih an sin dan vekin a famkim zetin sinter ding. Himi cu, a sunglam puan thuahmi bawngbi, a hnuai zim cu puan tlang ah kom ih kemit kiangkap ah temmi, asilole a kau ih a hnuai lamah a zim vivo ih tuahmi sinin tuah theih a si; cule kedan thawn a tong aw thei dingin a sau tawk ding. Cuvek in sinmi ke le kemit pawl cu thli luangnak hnenah an kilhim. Ke le kut cu sinhnak lum hmangin an nuam ter tikah, thisen luangnak cu pum hmuahhmuah ah a bangaw ding ih, thisen cu thiang le harhdam in a um ding, ziangahtile pum sungih a luangdan ah a khawhter lo ih a kham lo.”

GSAM 363.2Himi tualhnih sau zafang cu thliar nei tualhnih le America Tualhnih kar ih a thatmi lai hmun vekin tarlang a si. Mi pakhat hmuahhmuah in cu cu sin ding an tul ti relnak a si lo; asinan an thiltitheinak tan ding le bom dingmi pawl fihter ding lamah kal ding an si lo. Himi danin an ke-hram sin ding an tul ti khal relnak a si lo, asinan cuvek in tuah theih a si. Cuvek thil thiltum cu dan dangin, thilthuam sau le ke sinnak thawmhmang hmangin tuah theih a si ahcun, cu theihpinak thawn a relaw zet.

GSAM 363Harhdamnak Tualhnih Hrangih A Thupi Zafang Panga

GSAM 363.3Tualhnih dan pekmi ah harhdamnak nei ih sinnak hrangah a thupi zafang panga an um ti hmuhthei a si:—

GSAM 363.41. Corset le pum lai hmuahhmuah nawrnak suahsan.

GSAM 363.52. Kut asilole ke ah thisen luangnak khamtu thawi hmuahhmuah hmang lo.

GSAM 364.13. Pum ih hmun hmuahhmuah, a bik in ke le ke-hram, a bangaw in sin.

GSAM 364.24. Tualhnih cu liang ihsin thawi hmangin thawi, cule ziangtik khalah thawi hmangin kheel ah thawi lo.

GSAM 364.35. Tualhnih ih sau zafang.

GSAM 364.4Zafang hmaisa pali cu fim zirhmi damdawi sia hmuahhmuah in tu ah an ngennak a si, cule zafang panganak thuhla ah, thliar nei tualhnih le tualhnih taw bik cu tu ah an hlon zo.

GSAM 364Pi Jenness-Miller ih Tualhnih Thuhla

GSAM 364.51890 kum sungah New York ih Pi Jenness-Miller in, caan ih a fim bikmi pumkhawsak tualhnih chanchinbu ah, nunau pawl in an tualhnih cu malte malte in an taw ter ding ti a ngennak a tuah, thil thlaknak nasa zet tuah lo dingah; cuih a taw ter hnuah nunau ih but kedan ih a tlun zim kiang tiang an thleng ding, cuvek sau zafang cu Theihpinak No. 11 ih a ngennak a si.

GSAM 364Dr. Trall Ih Pawmnak

GSAM 364.61868 kum ah, Florence Heights, N.J., ih Hygieotherapeutic Zirnak Inn ih Dr. R. T. Trall cu May thla netnak ah Battle Creek, Mich., ah kan rawngbawltu pawl hmai ah zarh khat zirhnak pek dingin an buatsaih. Zirhnak caan sungah damdawi sia cu Upa White hnenah a riak. Pi White cu zirhnak ah a tel lo, asinan damdawi sia cu Upa White le a zi, le Upa J. N. Andrews pawl thawn khawlaiah khawlak zuat in ni tin an feh ruangah, harhdamnak, natnak le a suahpitu pawl, damdawi rah pawl le thil dangdang thuhla ah a ruahmi cu a ngai ding ti an theih. Amah in langnak ah a hnenah a langtermi thil pawl a rel lawng, asinan a theihnak hmun cu a phuang lo. Damdawi sia in damdawi fimzirnak cu a relmi ruahnak pawl thawn a relaw zet ti a rel. Upa Andrews in ka hnenah, ni pahnih ih relkhawmnak an zo hnuah damdawi sia in Pi White hnenah damdawi fimzirnak a zir ṭhehnak hmun khui ah dah a si ti a sut ti a rel. Himi thil pawl cu a zir dah lo, asinan Ostego, Mich., June 6, 1863 ah a hnenah a langtermi thil pawl ih rah a rel a si ti a theih tikah a mangbang. A ruahnak pawl cu pum hnaṭuan dan fimnak le pumkhawsak thuhla thawn a relaw zet, thuhla tampi ah cun amah ih a theih hnakih thuk deuh in a feh ti in a nemhnget. Cuvek khawlak fehnak le relkhawmnak ni nga hnuah damdawi sia in Upa White hnenah, Battle Creek ah rawngbawltu pawl hmai ah zirhnak pek dingah zirnak inn ihsin a ra dingih ziangruangah dah a si ti a sut. Amah in, “Pi White cu harhdamnak thuhla ih an tulmi zirhnak pek dingah keimah tlukin a timtuah cia in a um,” a ti.

GSAM 365Damdawi Fimzirnak In A Pawm

GSAM 365.1Amah ih pumkhawsak hnaṭuan zaran zaran thuhla ziakmi pawl cu kum tampi lai minung hmai ah an um, cule an lakih tampi cu Khristian Daan Nei Ih Nun le Bible Pumkhawsak timi cabu sungah an komkhawm zo. Zirhmi damdawi sia tha bik pawl hrekkhat in, himi ziakmi pawl cu fimkhur zetin an zoh hnuah, damdawi fimzirnak cu an thawn a remaw zet ti an rel. Amah hrangah cu pawl cu fimzirnak rah an si lo, asinan Langnak ah Bawipa in a hnenah a phuangmi thil pawl ziaknak lawng an si.

GSAM 365Dr. Kellogg Ih Theihpinak

GSAM 365.2Damdawi fimzirnak ih zohchianak pawl cu 1863 ah Pi White hmaiah Langnak ih tarlangmi thil pawl thawn an relaw dan theihtertu vekin, Battle Creek, Mich., ih leitlun ih hminthang harhdamnak hmun hruaitu J. H. Kellogg, M.D., in Khristian Daan Nei Ih Nun cabu ih hmaisa thuziak ah a ziakmi thuhla hrekkhat ka rel ding. Amah in a ti:—

GSAM 365.3“1. Himi ziakmi pawl a hmaisa bikih lang tikah, harhdamnak thuhla cu an hnenih relmi minung pawl in lawng si loin, leitlun huap in khal, a zate deuh in an ngaihven lo.

GSAM 365.4“2. Pum nunphung remthatnak tulzia ngentu malte pawl in, remthatnak dan taktak an ngennak thawn pehpar aw in, a fiang zetmi le hrekkhat ah fihnungza sualnak pawl an phuang.

GSAM 366.1“3. Bible le Khristian biaknak ih daan pawl thawn a relaw ih, a fiang zetmi sualnak tel lo, daan nei ih remruatmi le a remawmi pumkhawsak thutak komkhawmmi cu khuitawk hmun khalah zo hmanin an tarlang dah lo.

GSAM 366.2“Cuvek dinhmun ah himi ziakmi pawl cu an lang. Zirhmi daan pawl cu fimzirnak ih thiltitheinak in nawr an si lo, asinan fimzirnak thuhla ah theihnak ka nei a ti lo mi pakhat in, Pathian ih eng peknak le thiltitheinak hmangin a ziak ti a ti mi, dan le felfai zetin a tarlang.

GSAM 366Daan Pawl Cu Hniksaknak Ah An Ding Nget

GSAM 366.3“Cuvek dinhmun danglam zet le cuvek mangbangza thu relmi hnuaiah tarlangmi daan pawl cu tikcu le hmuhton ih hniksaknak ah ziangtin an ding nget zo ti hi sut theihnak dik zet a si. A letnak cu fiangzetin zohthiam theihmi thil pawl ah a um. Kum kul le panga hlan ih ngaihven lomi asilole an hnihsanmi daan pawl cu, minung an rinsannak le an thangthatnak sungah a lut thiam; tikcu hmuahhmuah ah cuvek pawmmi an si lo ti leitlun in a theihnghilh deuh. Fimzirnak ih hmuhsuah thar pawl le thil hlun ih sullam thar pawl in nemhngetnak an pek ringring, cule tu ahcun kum kul le panga hnakih tam hlan ih ngennak daan hmuahhmuah cu fimzirnak ih theihpinak thawn a tha bik in nemhnget a si zo.”

GSAM 366Langnak pawl ih Pathian hramthoknak a si ti theihpinak

GSAM 366.4“Himi cu thil mak zet vekin ngaih ding a si ih, Pathian ih theihnak le kaihhruainak a fiang zet ti theihpitu a si. Khaa le khaa in, fimthiamnak le hmuhtonak ih thuneihnak an nei tiah an sawi mi zirhnak pawl karlak ah, ruahnak mak zet pawl in a sual ter ih, sualnak tam zet ruangah thiltha tuah thei lomi an si. Cuti caan ah fimthiamnak le fimnak nei ka si ti ih a sawi lomi mi pakhat in, harhdamnak thu ah ca thu ngan le ruat pawl tlawmte in an suahmi ruahnak buainak le sualnak ih cawhmi lak ihsin, harhdamnak daan pawl a rem zetmi, a pehtlaih zetmi le a dik zetmi a rem thei ding cu thil mak zet a si. Kum 25 sungih thu relnak, zirnak, hmuhtonak le thil hmuhmi pawl in daan pakhat hman an hlonhlo ter lo; an thu zirhmi cu a dik ti lawng an hngetter.” “Battle Creek, Mich., 1890” tiah cangan a si.

GSAM 367Harhdamnak Hmun Tamsawn

GSAM 367.1J. H. Kellogg, M.D. in 1876 ah sibawi upa vekih hmun a rawn lut ih, a uk lai ah damnak hawlmi pawl an tam tuk ruangah, 1877 kum thal lai ah hmun tam deuh pek a tul ti hmu a si. 1876 ah hmun hmin cu Harhdamnak Remthatnak Hmun ihsin Sibawi le Tuahtuannak Harhdamnak Hmun ah thleng a si ih, 1878 ah innpi thar sak a si.

GSAM 367.2Himi inn cu 136 x 46 pe a kau, inn tang cungah inn tang 4 a sang. A sung hmuahhmuah tisa-khu in hlumter a si ih, meithaw in eng a pe. A thok hnu reilote ah natdamlo pawl le riahhmuh pawl in a khat zik.

GSAM 367.3Himi caan tiangah, hmun thu ah Pi White ih theihpinak in 1866 ah a rak sim cia mi cu a fiang zetin a kim zo. Tui caan thutak ih eng rak pomtu pawl tam zet cu, harhdamnak hrangih hmun ah an ra ruangah himi mipi thu ah an thinlung an pek hmaisabik.

GSAM 367Khawlak Harhdamnak Hmun

GSAM 367.41877, 11 thla 22 ni ih Tikcu Caan Hminsinnak Pawl sungah M. G. Kellogg, M.D., J. H. Kellogg ih nukhat padang asilole pakhat nudang mipa unau, in Howell Mountain ih zawh lam, St. Helena ihsin saklam nisuahnak lamah mile 2½, Napa peng, Cal., Crystal Springs kiangah inn sak dingah ram a lei zo ti a phuang. Himi inn cu “Khawlak Harhdamnak Hmun” tiah hmin pek ding a si. 1877-78 thlatang sungah inn a sak ih, 1878 kum thok lam ah natdamlo pawl damternak hrangah a hawng. Battle Creek ih a hram hmun, harhdamnak hmun vek ciah in, himi harhdamnak hmun cu a pung deuhdeuh lawng si lo in, mi tam zet in thucah an theih ih an pawmnak hmun khal a si.

GSAM 368Pacific Harhdamnak Chanchinbu

GSAM 368.11885 kum thal cu Vancungmi pathumnak ih thucah hnaṭuan ah a thilthleng tam zet caan a si. 5 thla 1 ni ah St. Helena ih Khawlak Harhdamnak Hmun cu zirhmi sibawi in sibawi lam uk dingah pek a si. 6 thla ah Pacific Harhdamnak Chanchinbu le Tawlremnak Thuhla Phuangtu, ca phaw 24 nei thuthang ca, Upa J. H. Waggoner ih ca uk in, thla hnih tin suah dingah an thok. Himi hnaṭuan hmangin harhdamnak hmun ah nunnak thar a ra. Kum hmaisabik pawl vekin cohlangnak sungah lavo a si lo; kumtin ah $2,000 ihsin $4,000 tiang tangka a hlawh. 4 thla 1891 ih a cemmi kum tiangah hlawh tangmi cu $12,000 nakin a tam deuh.

GSAM 368.21887 ah St. Helena ih Khawlak Harhdamnak Hmun pawlkom khawmnak ah hmun ih tangka thuhla cu hitin an rel: 1885, 5 thla 1 ah hmun ih tangmi a hlutnak cu $5,322.76 lawng a si; suahmi sum thenmi zate nakin $2,547.24 a tlawm sawn. A sullam cu, hmun in a hlawh zate a ei zo ih, sum thenmi ihsin $2,547.24 khal a ei zo. 1887, 4 thla 1 ah a leiba zate khiah hnu ih hmun ih tangmi hlutnak cu $21,372.64 a si; thla 23 sungah $16,049.88 a pung. Himi tangka lakah sum thenmi cu $5,280 tiang an lei, pekmi tangka cu $2,497.60 a si; cuti ruangah hmun ih hnaṭuan ihsin hlawh tangmi cu $8,272.28 a si. Himi caan kiang ah Pacific Harhdamnak Chanchinbu cu phaw nei thla tin suahmi, phaw 32 nei, a si ih, hmun ih thatnak le daan pawl thansohter dingah a tangphaw a thupi zet ti hmu a si.

GSAM 369Miṭhakhawih Hnaṭuan

GSAM 369.11891, 1 thla ih Sibawi Ramthar Hnaṭuan Thuthang sungah Battle Creek Harhdamnak Hmun thu rel in Dr. J. H. Kellogg in hitin a ti:

GSAM 369.2“Kum 25 sung hmun a umnak caan ah miṭhakhawih hrangih damternak pekmi tangka cu $100,000 nakin a tam deuh, hramthok ih pekmi sum thenmi tangka nakin vei tampi a tam sawn.”

GSAM 369.3“Miṭhakhawih hnaṭuan ka relmi bakah, hmun in thuhla simtu pawl, tidamtu pawl, ei-zu zirh sikul zirhtu pawl le ramthar hnaṭuan lam kipih zirhmi mi dangdang pawl a thlah.”

GSAM 369Ngakṭah Pawl Hranga Ngennak

GSAM 369.41891, 3 thla 8 ni ah Leitlun huap kawhhran pawlkom khawmnak ah Dr. Kellogg in ngakṭah pawl hrangah thinlung taktak in ngennak a tuah. Amah in, “Keimah cu ‘peng hleice aiawh lomi palai’ ah hril ka si ti ka hmu; mi aiawhtu neimi lomi—anmah kiltu ding pakhat hman nei lomi ngakṭah pawl—ka aiawhta ding,” a ti.

GSAM 369Pi Haskell Ih $30,000 Peknak

GSAM 369.51892, 1 thla ih Inn Ramthar Hnaṭuan Thuthang sungah ngakṭah fa pawl hrangah inn tuahnak sum hawl ding thuah ngennak nasa zet a um. Himi thuthang ca sungah inn hrangih tiamkamnak tuahmi pawl hmin cu $17,716 tiang an si. Hnaṭuan tuahtu pawl ruahnak ah hnaṭuan ropi hrangah himi cu a tlawm zet, cuti ruangah hnaṭuan thoknak cu a cawl ding an hlau. Asinan thoknak ihsin cemnak tiang hmu theitu le “tlang thawng khat parih um rannung pawl” neitu Amah in thilthleng a uk. Kan zumnak mi a si lomi, Chicago ih a um nu hausa, U Frederick Haskell ih zuam nu, Pi Caroline E. Haskell, in himi miṭhakhawih hnaṭuan thu a theih veten, inn saknak komiti kut ah $30,000 a pek. A thutiamnak cu, sum zate ngakṭah inn tuahnak hrangah an rak buatsaihmi ziaza vekin hman ding, a kau le siangzet ih hnaṭuan ding, le a thi zo mi pasal hmin hriamhma in hmun cu Haskell Hriamhma Inn ti ding, ti lawng a si.

GSAM 370.1Cuti pekmi sum hmangin Sibawi Ramthar Hnaṭuan le Miṭhakhawih Pawlkom cu kum sungah ngakṭah inn sak ih hawng thei in an um. Himi inn cu 1894, 1 thla 25 ni ah Pathian hnenah hlan a si. Himi ni hnu caan tam zet sungah ngakṭah pawl, bawmmi pawl le zirhtu pawl telin inn sung mi zat cu mi 100 vel a si.

GSAM 370James White Hriamhma Inn

GSAM 370.2Himi ngakṭah pawl kiltum le bawmnak bakah, himi pawlkom in miṭhakhawih hmun dang pakhat, James White Hriamhma Inn tiah an ko mi, a uk. Cu hmun ah kum upa le inn nei lomi mi sawm hnih nakin a tam pawl kiltum le nuamter an si.

GSAM 370Sibawi Ramthar Hnaṭuantu Pawl

GSAM 370.3Himi hnaṭuan lam ah, sibawi ramthar hnaṭuantu pawl zirh an thok tikah, hmailam ah kalnak cak zet dang pakhat an tuah. Mihring pawl kha cawisang dingih himi hnaṭuan thuhla ah Pi White in Preston, Australia ihsin 1892, 9 thla 16 ni ah ca a ngan in hitin a ti:

GSAM 370.4“Tu ah zirhmi pakhat a umnak hmun ah mi za zirhmi an um sehla ka duh. Cuti si ding a tul. Sibawi zirhnak nei mipa le nunau pawl cu sibawi zirhnak nei lomi ramthar hnaṭuantu pawl nakin sibawi ramthar hnaṭuantu vekin an tangkai sawn thei.”

GSAM 370.5Himi hnaṭuan nun zate hrangih lut dingih timlamnak zirhnak la pawl cu, a cung ih ca cangan hnuah, an tam deuhdeuh.

GSAM 370Harhdamnak Hnaṭuan Pungnak

GSAM 370.61894, 1 thla ih Sibawi Ramthar Hnaṭuan Thuthang sungah harhdamnak hnaṭuan pungnak thuhla ih thil lungawi um zet pawl relfiangnak tawite a um. Hitin a rel:

GSAM 371.1“Harhdamnak Remthatnak Hmun cu 1866 ah din a si. Michigan ih a thang lai khawpi pakhat, Battle Creek ih sang deuh ram ah, a nuam le harhdamnak nei hmun ah inn fate, inn-phaw pakhat a lei. Himi inn cu sibawi pahnih, tidamnak tuahtu pahnih, tidamtu pakhat (zirh lomi), bawmmi mi pathum asilole pali, natdamlo pakhat, harsatnak ziangzat hman, le hmun le a hramthu daan pawl ih hmailam hrangih zumnak nasa zet thawn a thokmi a si. Himi hmun cu Harhdamnak Remthatnak Hmun tiah an ko.”

GSAM 371.2“Hramthok inn fate a dingnak hmun ah tu cu inn 312 pe sau, 100 pe kau, inn tang 6 sang a ding. Mi riahhmuh 300 a um thei ih, natdamlo pawl kiltum le tidamnak hrangah tui caan fimthiamnak in suah thei thilri hmuahhmuah thawn a khat. Sibawi 10 in sibawi bu an tuah; an lakah a tam sawn cu an hnaṭuan lam ih thiam bik an si. Tidamtu pawl le bawmmi pawl in mi 300 nakin a tammi inn pakhat an tuah, hmun ih riahhmuh pawl cu peng pumhlim sung ihsin le ramdang pawl ihsin an ra. Hmun sangka cu ram sung asilole ramdang ramthar hnaṭuantu, hmin ziang khal nei sehla, an hrangah a hawng ringring; himi riahhmuh lakah pakhat asilole pakhat nakin a tam a um lo caan cu a tlawm zet.”

GSAM 371Harhdamnak Hmun Ih Damdawi Inn

GSAM 371.3“Damdawi inn cu 1888 ah sak a si; inn cu 100 x 60 pe, inn tang 5 sang a si. Inn ih cungnung lam tang pathum cu harhdamnak hmun ih tuahtuannak lam, natdamlo pawl pindan le natdamlo pindan hrangah hman a si. Himi ah hmun ih miṭhakhawih hnaṭuan zung pawl khal an um. Inn fate 20 cu a kiangah an khawm aw ih, natdamlo pawl asilole tlawngta pawl in an khat; an lakah hrekkhat cu tisa-khu in hlumter an si ih, innpi vekin electric mei in eng pek an si. Sibawi ramthar hnaṭuan tidamtu zirh sikul cu 1884, 7 thla 1 ni ah din a si. Thla ruk hmaisabik sungah tlawngta mi 35 an tel.”

GSAM 372Hnaṭuantu Pawl Suah Ding Simcianak

GSAM 372.1Cal., St. Helena ih harhdamnak hmun thuhla rel in Pi White in Switzerland, Tramelan ihsin 1887, 2 thla 6 ni ah canganmi ca sungah hitin a ti:

GSAM 372.2“Himi hmun thawn pehtlaihmi mipa pawl in anmah ten an niamter ih, Pathian duhnak tuah in thuawihnak thawn an nung ahcun, Pathian in hmun cu nungter ih a tluangter ding a ti. Cule hmun ihsin ramthar hnaṭuantu pawl a thlah ding, Pathian in a pekmi eng thawn midang pawl thlawsuah dingin. Himi pawl in Jesuh ih thinlung thawn hmun sang pawl ih milem pawl an siat ding; zumnak felfai lo pawl an phuanglang ding; le tu ah sualnak, mah le mah lungawinak, zu le zuatnak, le dingfellonak lawng a umnak hmun ah thutak, thiannak le thianghlimnak an tuh ding.”

GSAM 372.3Himi thu pawl cu hmun dang vekih ummi pawl ah khal a cak zet ruangah kan relsal.

GSAM 372Harhdamnak Hnaṭuan Ah Hlawhtlinnak Tiamkam

GSAM 372.41891 ah kawhhran hnenah theihpinak thupi pekmi sungah hitin kan rel: “Harhdamnak remthatnak thuah lunglutnak thawhter dingih tuahmi hnaṭuan kip parah Pathian thlawsuahnak a um ding; ziangahtile himi thil cu hmun kipah a tul. Himi thuhla ah thawhsalnak a um ding; ziangahtile Pathian in himi hnaṭuan hmangin thil tam zet tuah a tum.”

GSAM 372America Sibawi Ramthar Hnaṭuan Zirnak Inn

GSAM 372.5Zawn pakhat hnu pakhat in natnak tidamnak ding a dikmi lam ih eng cu a thang vivo, cule 1895, 6 thla ah sibawi fimzirnak hmun pakhat din ding tulnak a suak. Himi tulnak relkhawm in America Sibawi Ramthar Hnaṭuan Zirnak Inn cu Ni sarihnak Adventist Sibawi Ramthar Hnaṭuan le Miṭhakhawih Pawlkom tangah ram sung le ramdang hnaṭuan dingih sibawi pawl zirh ding hrangah din a si. Hmun thoknak caan cu Battle Creek ah 1895, 9 thla 30 ni ah tuah a si ih, a thluntu ni, 10 thla 1 ah, tlawngta mi 40 thawn zirnak inn cu a hawng.

GSAM 372.6Zirnak inn ih phuangsuahmi sungah hitin kan rel:

GSAM 372.6“Zirnak inn cu Illinois peng daan pawl tangah Chicago ah daan vekin dinmi a si. Zirhnak caan cu United States ih sibawi sikul tha bik pawl vekin a kau ih a thuk ding. Zirhnak cu Chicago ah hmun pakhat le Battle Creek, Mich., ah hmun pakhat in pek ding a si.”

GSAM 373.1Sibawi ramthar hnaṭuan hrangah a timlam lai mi pawl thuhla ah 1895, 8 thla ih Sibawi Ramthar Hnaṭuan Thuthang sungah hitin kan rel:

GSAM 373.1“Battle Creek Harhdamnak Hmun Tidamtu Zirh Sikul ah tu zirhmi tidamtu pawl cu 250 nakin an tam. Himi pawl lakah sibawi ramthar hnaṭuan tuah thei tiang thiam zo pawl hmuahhmuah cu hnaṭuan hmun pek ciami an nei. Tidamtu pawl cu South Sea Islands, India, West Indies, South America, United States ih thlanglam peng pawl hrangah 25 asilole 30, le kan khawpi ropi pawl hrangah an tul.”

GSAM 373Sibawi Ramthar Hnaṭuan Pungnak

GSAM 373.21895, 11 thla 5 ni ah Tabernacle sungih tuahmi Harhdamnak Hmun Ramthar Hnaṭuan Tidamtu Tlawngta Pawl zirhcem khawmnak ah Dr. Kellogg in hitin a ti:

GSAM 373.3“Kum 12 hlanah, himi vek khawmnak ah tidamtu pahnih an zirh zo. Tu caan ah tidamtu 300 le 400 karlak bu pakhat a um. Harhdamnak hmun ah sibawi 19 an um, hmun dang vekih ummi, harhdamnak hmun thawn a tlawm a tam in pehtlaihmi, Sibawi Ramthar Hnaṭuan le Miṭhakhawih Pawlkom in a ukmi hmun pawl ah sibawi 22 an um. Kan tidamtu pawl lakah 53 cu ramdang ram pawl ah an um—Sweden, Old Mexico, Africa ih Gold Coast, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, le British Guiana ah. Sibawi tlawngta 63 tu zirh lai an um. Himi hmun ah 41 an um, University of Michigan le sikul dang pawl ah 22 an um. Tuzan ah himi hmun ah tidamtu 22 an zirh cem ih, tidamtu dik vekih suah dingah an timlam zo.”

GSAM 373.41902 tiang harhdamnak hmun pawl ih pungnak kan zoh tikah, a sibawi zirnak inn le tidamtu zirh sikul thawn Battle Creek Harhdamnak Hmun cu Ni sarihnak Adventist pawl ih neihmi, leitlun pumpi ih a phun vekih hmun ropi bik a si ti kan hmu.

GSAM 374Innpi Pawl Meisa In An Kang

GSAM 374.11902, 2 thla 18 zan ah, innpi ropi, a thilri mawi pawl thawn, le damdawi inn kau zet cu meisa in a ur thluh. Caan cuih caan ah inn sungah natdamlo le riahhmuh 400 an um. Asinan sibawi, tidamtu le bawmmi pawl ih hnaṭuan ralthatnak le Bawipa ih kilkhawinate thawn, himi mi pawl hmuahhmuah cu natnak nasa lutuk um loin inn sung ihsin an suah thluh.

GSAM 374Harhdamnak Hmun Thar

GSAM 374.2Inn hlun pawl dingnak hmun ah inn dang, a hlun nakin a ropi deuh le a cak deuh, sak a si zo. Tu inn ih lung hram cu 1902, 5 thla 12 ni ah sial a si ih, inn cu 1903, 5 thla 31 ni ah hlan a si. Hmun uktu pawl in inn thar thuhla ah “thir, lung, lungto le lung phualnak hmangin inn pakhat sak theih bangin a cak le a daih” tiah an ti.”

GSAM 374.3“Hmun ih thilri le buatsaihmi hmuahhmuah cu tui caan ih a tharchhuah bikmi, a kim bikmi, a thianghlim bikmi, a hman nuam bikmi le a cak bikmi an si. Tuah cem zo in a dingmi vekin, Battle Creek Harhdamnak Hmun in natdamlo pawl hrangih bawmnak le hman nuamnak a pekmi cu a sang zet, a hleitu hmun dang a um lo tiah kan zum.”

GSAM 374.4“Hmun uk-tu pawl ih tumtahmi cu natdamlo pawl damternak hrangih damternak daan dik in a pawmmi daan thar le thilri hmuahhmuah cu hmun pakhat ah, a remmi dinhmun tangah, an khawm tlang ding; cule himi daan pawl cu thinlung taktak le fimnak thawn an hman ding.”

GSAM 374Harhdamnak Hmun Tamzet Din Ding

GSAM 374.5Himi mipi hnenih pekmi eng cu Bawipa in leitlun ah hmun ropi pakhat hnih lawng nei dingah a duh lo; a kau tukmi hmun tlawmte neih nakin leitlun hmun dangdang ah a kau lomi harhdamnak hmun tam zet nei dingah a duh. Kum 10 netabik sungah leitlun hmun dangdang ah harhdamnak hmun fate hawngnak a thok zo ti hmu ah kan lungawi. 1904 Leitlun huap kawhhran pawlkom kum ca sungah hmun fate 50 nakin a tammi cazin a um.

GSAM 375Harhdamnak Hmun Pawl Ruatnak

GSAM 375.1Himi pawl dinnak thuhla thilthleng pawl rel cu a lunglut zet ko ding; asinan kan ca hmun a tawi ruangah, an umnak ram pawl le ram pakhat tin ih zat cu hitin lawng kan rel ding. United States ah 35; Great Britain ah 3; Germany ah 1; Switzerland ah 1; Denmark ah 1; Norway ah 1; Sweden ah 1; South Africa ah 1; Australia ah 2; New Zealand ah 1; Samoa ram ah 1; Old Mexico ah 1; India ah 1; Japan ah 1.

GSAM 375Damternak Pindan Pawl Ruatnak

GSAM 375.2Himi harhdamnak hmun pawl bakah damternak pindan 22 an um; an lakah 17 cu United States ah an um; Jaffa ah pakhat, Palestine, Jerusalem ah pakhat; Guadalajara, Old Mexico ah pakhat; Kimberley, South Africa ah pakhat; le Rockhampton, Australia ah pakhat an um. Himi bakah rawl thianghlim le harhdamnak rawl hmu theinak dingah saei lomi rawl dawr 26 an um; cule nun dan dik thuhla zirhnak a fate asilole a ropi an pe ve.

GSAM 375.3Harhdamnak remthatnak daan pawl ih thansohnak thuhla himi siarnak pawl in, 1866 ah Pathian in a sim cia vekin, “himi hnaṭuan hmangin hnaṭuan ropi tuah thei” a si ti an langter. 1863 ah a rak sim cia vekin, “harhdamnak remthatnak daan pawl” in “Bawipa ratsalnak ah leitlun ihsin lak ding mi pawl timlamnak” ah an hnaṭuan thei ti khal an langter. Cuti ahcun himi harhdamnak hmun pawl cu za-vei tam deuh an pung sehla, le an din a si mi le an tumtahmi hnaṭuan cu reilo te ah an thehthluh sehla.

Notes

  1. 3 Johan 2. ↩

Note

Back