Bung 18 — Cabu Suah Hnaṭuannak ih Pathian Kilkhawinak
GSAM 281.1“Cutikah kan thei ding, Bawipa theihnak cu kan thlun vivo ahcun; a ratsuahnak cu zing khawvang vekin timlam cia a si.”1
GSAM 281.2Kum 1849, thla 6 tiangah Upa White le a nupi, le Upa Bates pawl ih hnaṭuannak cu New England peng pawl sungah lawng a si. Cui caanah Connecticut, Middletown ihsin Pi Clarissa Bonfoey cu Upa White ih innsang ah a ra kom. Cumi hlan rei lo teah a nu a thi ih, innsang fate pakhat tawlrel dingih a tulmi thil hmuahhmuah cu a hrangah a tanta. Himi ruangah Upa White cun innsang a din sal thei ih, Connecticut, Rocky Hill ih Pu Belden ih inn ṭhenkhat ah a din.
GSAM 281Tuisan Mithi Thlarau Thawn Biakawknak Zumnak Hramthoknak
GSAM 281.3Kum 1849, thla 3 ni 24 ah Topsham, Maine ah zapi khawmnak tuah a si. Cui Sabat ni ah Pi White hnenah langnak pek a si; cui langnak ih thuhla cu a thupi bikmi a si. Cui caanih umdan cu tlangpi ih ruahnak ah kan ret hmaisa ahcun, cui langnak cu ṭha deuh ih theihthiam theih a si ding.
GSAM 281.4Kum 1848, thla 3 cem lamah New York, Wayne pengte, Hydesville ah “thawm maksak pawl,” a hnuah “thlarau pawl ih kingkong thawng” ih a ra cangmi cu a thok. Himi cu Fox innsang ih inn ah a ra suak hmaisabik. Thal cem lamah cui innsang cu Rochester, New York ah an ṭhawn ih, cui khua ih Corinthian Hall ah zapi hmaiah hmuhnak pawl tuah a si. Fala pawl cu cui hna hrangih khawsungmi ṭha bik pawl lakihsin hrilmi nunau le mipa pawl thawn dinmi komiti pawl in fimkhur zetin an hliakhlai. Mipi tam zet cun cui kingkong thawng pawl cu bumnak, asilole kut rang ih bum-awknak ah an ruat. Zum ol bik pawl hmanin cui thil cu a nasa zetih a ṭhangso ding ti an ruat tuk lo.
GSAM 282Mithi Thlarau Thawn Biakawknak Zumnak Thuhla Simcianak Pawl
GSAM 282.1A tlunih tarlangmi langnak ah Pi White cun Rochester le hmun dang pawl ih kingkong thawng maksak cu Setan ih thiltitheinak a si ti a hmu. Hivek thil pawl cu a tam sinsin ding; bum ih ummi pawl cu an himnak an rinsan sinsin theinak dingah sakhaw hmel a pu ding. A theih ahcun Pathian ih minung pawl ih ruahnak cu cui thil pawl lamah hip ih Thlarau Thianghlim ih zirhnak pawl an rinhlelnak dingah a tuah ding ti khal a hmu.
GSAM 282.2Cui caanah mithi thlarau thawn biakawknak zumnak cu simcia a si vekin leilung pumpi ah a karh ding, asilole rem zetih dinmi kawhhran pawl le kawhhran kilkhawitu pawl nei ih sakhaw pakhat ih a cang ding ti cu a ruattu an um a si hmanah malte lawng an si.
GSAM 282Simcianak A Kim
GSAM 282.3Sikhalsehla an pawlkom sungtel zat kan zoh tikah simcianak a kimnak cu a fiang. United States pakhat lawngah sungtel 10,000,000 an um tiah theihter a si. Tui ih an sakhaw hmel puhnak thuhla ah Washington, D.C. ih suahmi Zohsalnak le Thuthang Phuangtu, kum 1903, thla 11 ni 12 ihsin a hnuaiih thu hi kan la:—
GSAM 282.4“Hi khua ih tuahmi, rei hrih lomi Mithi Thlarau Thawn Biakawknak Zumtu Pawl ih Ramhuap Pawlkom khawmpi ah sakhaw daan thar cohlan a si. Kawhhran kilkhawitu pawl asilole rawngbawltu pawl ‘kut suang ih apnak’ hrangah daan tuah a si ih, mithi thlarau thawn biakawknak a zumtu pawl ih bur cu ‘kawhhran’ ah cohlan a si. Daan thar sungih a hnuai thuṭhen hi siar in himi cu hmuh theih a si ding:—
GSAM 282.5“‘Sakhaw san thuanthu hramthok in kut suang ih apnak tiah theihmi rawngbawlnak hmangin a hna ah daan vekih ap hmaisa a si lo ahcun, kawhhran kilkhawitu asilole rawngbawltu zohman cu kawhhran asilole pawlkom pakhat kilkhawi dingah ret a si hlah seh. Kawhhran asilole pawlkom pakhat ih kilkhawitu si dingah kawhnak a ngah hlanah, asilole pawlkom a umnak peng sungah sakhaw pawlkom ah daan vekih dinmi Mithi Thlarau Thawn Biakawknak Zumtu Pawl ih Peng Pawlkom pakhat in siseh, United States of America ih Mithi Thlarau Thawn Biakawknak Zumtu Pawl ih Ramhuap Pawlkom in siseh ramthar hnaṭuantu ah a ruat hlanah, zohman cu kut suang ih ap dingmi ah a cang thei lo. Kawhhran kilkhawi hna asilole ramthar hnaṭuan dingih hril dingmi hmuahhmuah cu mithi thlarau thawn biakawknak a zumtu kawhhran asilole pawlkom pakhat thawn a pumhlum ih pawl-aw in kum thum tal a ummi an si ding. Peng Pawlkom asilole Ramhuap Pawlkom in hniksaknak thu simtu ah hna pek ih, thu simnak siannak neitu ah kum hnih tal a ummi khal an si ding. Kum khat pumhlum hnakih mal kawhhran kilkhawitu hna ih ummi cu kut suang ih ap dingih tling an si lo ding.’”
GSAM 283Oswego, New York Ih Upa White
GSAM 283.1Cabu suah hnaṭuannak cu Oswego, New York ah a um ruangah Upa White cun kum 1849 favang ah a umnak cu Connecticut ihsin cui hmunah a ṭhawn. Cui kum thotho, thla 11 ni 3 ah cutawk hmunah zumtu pawl ih khawmpi tuah a si. Cui hnu ih an hnaṭuannak thuhla Pi White cun hitin a sim:—
GSAM 283.2“Cutikah New York peng sungah hnaṭuan hi kan tuanvo a si tiah kan ruatcat. Ka pasal cun ca ngan le suah ding phurrit a nei. Oswego ah inn kan hlan, kan unau mipa pawl hnenihsin inn sung thilri kan hlan ih innsang kan din. Cutawk ah ka pasal cun ca a ngan, a suah ih thu a sim. Tikcu kipah ralthuam hruk ringring a tul, ziangahtile a dik lomi thu a thlawptu, Khrih ratsal ding caan khiahciami a simtu, le an ti thei zatih mi pawl cu kan zumnak do dingah a thlem duhtu, Adventist kan si a titu pawl thawn thu a el rero a ṭul ruangah a si.”2
GSAM 283Khrih Veihnihnak Ratsalnak Zohsalnak Suah A Si
GSAM 283.3Kum 1850 favang ah hmun ṭhawn sal cu a ṭha ding tiah ruah a si. Curuangah Upa White cu Paris, Maine ah a ṭhawn ih, cutawk ah Khrih Veihnihnak Ratsalnak Zohsalnak le Sabat Thuthang Phuangtu ih cabu khawm pakhatnak cu thla khatah veihnih suahmi ah suah a si. Suahnak 13 a tel ih, suahnak pakhat ciar ah ban hnih ih ṭhenmi cahmai 8 a tel. Nammi cahmai ih a kauh cu letmah 7 le 1/8, a saunak cu letmah 10 le 1/4 a si. Suahnak hmaisabik ih ni khiahmi cu cui hnu ih thla 11 a si ih, a netabik cu kum 1851, thla 6 ni 9 a si.
GSAM 284.1Tui Caan Thutak hnakih thuthangca a tumsawnnak cu thutak a karh vivo dan, hna sungih hnaṭuantu pawl le hnaṭuannak thlawptu pawl an karhnak a langtertu ṭha zet a si. Thuthangca cu a lakih pekmi a si ruangah hnaṭuannak duhtu pawl in a suahnak ah an bawm ding tiah ruahsannak a um ih, annih cun an bawm ngaingai. Zumtu pawl cu a tam sawnah harsa farah lo, lian lo mi pawl an si nain, Bawipa in thlawsuah a pek vekin an bawm ih, thutak leng cu hmaiah fehter dingah an ti thei tawk in an tuah.
GSAM 284J. N. Andrews In Thu Sim A Thok
GSAM 284.2Himi caan velah Paris, Maine ih a ummi J. N. Andrews cun Thuthang Ṭha rawngbawltu le sakhaw thuhla ngantu ih zapi hmaiah hnaṭuan a thok. Kum 1851, thla 5 ih Zohsalnak sungah thucah pathum thuhla cahmai 5 hnakih tam a luahmi a nganmi thu a tel. Himi sungah Thuphuan 13 ih ki hnih a nei mi sahrang thuhla simcianak cu United States thawn a pehpar awter. Simcianak pakhat lawng ih thuneihnak a hram ih hmanin, hi ramah kawhhran le ram uknak kom-awknak cu a netnak ah zarh ih ni khatnak cu Sabat ah thlun dingih hranhram ih fialnak parah din a si ding tiah a dinpi. Cui caanah cu lam ih a feh nasa ti a langtertu cangvaihnak a um lo ruangah a thu elnak cu simcianak lawng parah a ṭhum aw. Cui lam a thlawptu thu lang bik hmuh theihmi cu Khristian Humtu le Thuthangca ihsin lakmi Dr. Durbin ih thu a si. Cui thu cun hitin a ti:—
GSAM 284.3“Khristian zumnak cu ram ih nuncan daan le thlarau lam nunnak ih a cang tikah, ram cun amah humhimnak hrangah, a thuneitu pawl hmangin Sabat thianghlim cu langngan ih bawhsiatnak a kham ding tuanvo a nei.”
GSAM 285Hnaṭuannak Bawm Dingah Lo Pawl Zuarnak
GSAM 285.1Himi caan velah New York ih Hiram Edson le Jackson, Michigan ih Cyrenius Smith vek pawl cu pakhat ciar ih a man $3,500 a simi an lo pawl zuar dingah hruai an si. Anmah hman dingah lo an hlan ih, thucah hnaṭuan pehnak ah a suak dingmi hna phun dangdang pawl bawmnak ding paisa an nei thei.
GSAM 285Cabu Suah Hnaṭuannak Saratoga Ah Ṭhawnnak
GSAM 285.2Kum 1851 ah Upa White cu Paris, Maine ihsin Saratoga Springs, New York ah a ṭhawn. Cutawk khalah hlanmi inn sung thilri pawl thawn innsang a din sal ih Khrih Ratsalnak Zohsalnak ih cabu khawm pahnihnak a suah. A suahnak hmaisabik ih ni khiahmi cu cui kum thotho, thla 8 ni 5 a si. Himi cabu khawm ah suahnak 14 a tel ih thla khatah veihnih suah a si. A netabik cu kum 1852, thla 3 ni 23 ah suah a si. Thuthangca ih hmin cu cabu khawm 1-nak ih Khrih Veihnihnak Ratsalnak Zohsalnak ti ihsin, malte thleng in Khrih Ratsalnak Zohsalnak le Sabat Thuthang Phuangtu ti ah tuah a si. Cui hmin cu a cabu khawm 82-nak tiang a hmang lai. Thuthangca ih a tum dan cu ban 3 le cahmai 8 ah karhter a si ih, nammi cahmai ih a kauh cu letmah 8 le 1/4, a saunak cu letmah 11 le 3/4 a si.
GSAM 285.3Cui caan khalah, tui caan khalah kan kawhhran ih thuthangca a simi a tum sinsinnak ihsin thlengawknak kip cu a ṭha lam ah a si ti hmuh theih a si. Cumi cun hna cu a tawk ih a ṭhangso ti a langter ih vancungmi pathumnak ih hnaṭuannak cu “a hmun ringring dingin a ra” ti fiangzetin a langter.
GSAM 285Rochester Ih Ca Suahnak—Kut Hmanmi Canam Cet Neihnak
GSAM 285.4Kum 1852, thla 5 ni 6 ah Khrih Ratsalnak Zohsalnak le Sabat Thuthang Phuangtu ih cabu khawm 3-nak ih suahnak hmaisabik cu Rochester, New York ah suah a si. Ni sarihnak Adventist pawl ih ta a simi canam cet le canamnak cafang pawl hmangin nam a si. Hiram Edson cun Washington kut hmanmi canam cet, cafang pawl le ca suahnak zung timlamnak hrang thilri pawl lei ding paisa a pe hmasa. Thutak duhtu pawl ihsin thawhlawm a lut vekin a paisa cu an rul ding a si. Cui kut hmanmi canam cet cu kum 1902, thla 12 ni 30 ih meisa ih a kangral hlan tiang Battle Creek, Michigan ih Zohsalnak le Thuthang Phuangtu zung ah a ding. Cui caanah zung sungih ca dik le dik lo zohhniknak namtu cet ṭha bik ah ruah a si. Kum 1852, thla 10 ni 14, cabu khawm 3-nak, suahnak 12-nak ah, himi cet le thilri pawl thawn zung timlamnak ih a cemmi cu $652.93 a si ih, cui hrangih cui ni tiang paisa lutmi cu $655.84 a si tiah theihter a si. Himi thuthangca suahnak 12 ih suahnak pakhat ciar cu 2,000 nam ih a lakin zem a si.
GSAM 286Mino Zirhtu Hramthok A Si
GSAM 286.1Thla 8 ah Zohsalnak zungah thla khat veihkhat suahmi Mino Zirhtu suah a thok. Tu ahcun zarh khat veihkhat suahmi a si ih, suahnak pakhat ciar ih siar ding thu cu cui caanih a ummi hnakih letli a tam.
GSAM 286Uriah Smith Cu Zung Ah A Ra Kom
GSAM 286.2Kum 1853 ah Upa Uriah Smith cun Zohsalnak le Thuthang Phuangtu zungah hnaṭuan a thok ih, cutawk ah kum zabi hrek sung tuanvo thupi a nei. Cui kum (1853) ah, a duhmi pawl cun a suahnak ih a cemmi paisa man pekin kan suahmi pawl an lei thei tiah Zohsalnak le Thuthang Phuangtu sungah a hmaisabik theihter a si. Pe siang le thinlung duh ih petu pawl ih thawhlawm in a kim lomi paisa an phuhrun ruangah, midang hmuahhmuah hrangah nammi ca pawl cu a lak a si. Kum 1854 ah, thla khatah veihnih suahmi Zohsalnak ih kum khat man cu $1.00 a si tiah theihter a si. Cui kum thotho, thla 7 ah Michigan, Macomb pengte ih tuahmi Puanthlam sung khawmnak ah kan suahmi pawl zuar dingah zuamnak tuah a si. Cui khawmnak sungah $50 man cabu pawl zuar a si. Himi zuamnak thuhla simin Upa White cun Zohsalnak sungah, “Himi in kan cabu pawl hi zuar theih a si ti a langter,” tiah a ti.
GSAM 286Catlap Pawl Hrang Paisa $500 Dilnak
GSAM 286.3Kum 1854, thla 10 ni 12 le thla 12 ni 24 ih Zohsalnak sungah, rawngbawltu pawl in an hnaṭuannak thawn pehparin a lakih zem ding catlap pawl zung in a pe theinak dingah catlap hrang paisa $500 dilnak tuah a si. Cui tlunah “paisa a tlak ruangah a caangcaang ah zarh khat suah lo ih um loin, Zohsalnak cu zarh tin a hman ih suah theihnak dingah zung hrangih bawmnak paisa $500” khal dil a si.
GSAM 287J. P. Kellogg Le Henry Lyon In An Lo Pawl An Zuar
GSAM 287.1Cui caan sungah Tyrone ih J. P. Kellogg le Plymouth, Michigan kiangih a ummi Henry Lyon cun pakhat ciar ih a man $3,500 hrawng a simi an lo pawl an zuar. Hnaṭuannak hmasawnter dingih hman ding paisa neihnak hrang lawngah an zuar a si. Hitin Michigan ih unau mipa pahnih dang cu a remcangmi caanah, bawmnak a tul biknak hmunah bawm dingin paisa mancia le thinlung duh zet thawn hmaiah an ra suak. A hmaisa pa cun Jackson, Michigan ah hmunphiah tuah hna a ṭuan ih, a hnu pa cu Battle Creek ah ṭhawnin a innsang cawm dingah thingṭhemtu hna a ṭuan.
GSAM 287Kan Thuthangca Le Cabu Hmuahhmuah $3.00 Hrangah
GSAM 287.2Kum 1855, thla 6, cabu khawm 6-nak a cem tikah, Zohsalnak le Mino Zirhtu cu kum khat hrangih ngah theih a si. Cui tlunah cabu fate hmuahhmuah, catlap hmuahhmuah le cui caanih hmanmi hla cabu pakhat khal ngah theih a si; cabu fate le catlap cu an zatein 26 an si. Himi hmuahhmuah cu $3.00 in ngah theih a si. Mino Zirhtu ih khiahmi a man cu suahnak 12 hrangah ¢25 a si.
GSAM 287Zohsalnak Zung Michigan Ah Sawm A Si
GSAM 287.3Kum 1855, thla 4 ah Upa White le a nupi cu Michigan ah an va leng sal ih, hmun ziangmaw zat ah khawmnak an tuah. Cui thla thotho ni 28 le 29 ah Battle Creek ah khawmpi tuah a si. Cui khawmpi sungah Battle Creek ih unau mipa pawl cun Upa White cu Zohsalnak zung Rochester ihsin Battle Creek ah ṭhawn dingah sawmnak an lungkim in an thutluknak an tuah. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg le Henry Lyon cun ram pakhat lei ih cabu suahnak zung sak dingah, a pung um loin $300 ciar, an zatein $1200 pek ding an lungkim. Cui vekin West Main le Washington lamzin pahnih ih nisuahnak le thlanglam kilah ram pakhat an la ih, cutawk ah thing inn dot hnih nei, a kauh le saunak pi 20 x 30, a ṭhuam saunak pi 20 a simi inn an sak.
GSAM 288Battle Creek Ih Khawmnak Inn Hmaisabik
GSAM 288.1Cui caan sung thotho ah Battle Creek ih Ni sarihnak Adventist khawmnak inn hmaisabik, a kauh le saunak pi 18 x 24 a simi cu sak a si. Himi inn menmen cu thingphek pawl ding ih khanmi le a karlak pawl thingphek fate thawn khuhmi a si ih, Van Buren le Cass lamzin pahnih ih saklam le nitlaknak lam kil kiangah a ding.
GSAM 288Kan Canam Zung Hmaisabik Sungah
GSAM 288.2Battle Creek ah Ni sarihnak Adventist pawl ih ta a simi zung sungih suahmi Zohsalnak ih suahnak hmaisabik ih ni khiahmi cu kum 1855, thla 12 ni 4 a si. Cui caanah thuthangca ih man cu suahnak 26 a telmi cabu khawm pakhat hrangah $1.00 ih khiah a si. Sikhalsehla bawm tlak mi farah pawl hnenah thuthangca cu a lakih thawn dingah thawhlawm dil a si. Cui caan thokin Upa Waggoner le Upa Cottrell cu Khrih Ratsalnak Zohsalnak ih caban pawl ah thu ngan ih petu an si ringring deuh.
GSAM 288.3Kum 1855, thla 12 ni 18 ih Zohsalnak sungah cabu suahnak komiti cun tu ih zung hnaṭuantu pawl hrangah a mak vekih theih a si theimi thu pakhat an ngan. Cui thu cu hitin a si: “Zung sungih hna a ṭuantu pawl in an hnaṭuannak hrangih a tawkmi hnaṭuan man an ngah lo dingnak san kan hmu lo. Ca zohfeltu cun hmundang ih a ngah theimi hrek lawng a ngah.” Cui caanih tlangpi hnaṭuan man cu tui caanih hnaṭuan man hrek hman a si lo ti, le cui caanih man hrek cu tu ih zung in a bangawmi hna hrangah a pekmi ih ṭhenthumnak ṭhenkhat asilole ṭhenlinak ṭhenkhat hnakih tam a si lo ti tarlang a ṭha ding. Cui caanih zung hnaṭuantu pawl cun Tui caan thutak ih Thuthang Ṭha suah theih a sinak dingah an hnaṭuannak ih a man hrek cu laksawng ah an pe.
GSAM 288Cet Hmanmi Canam Cet Le A Cawlcangtertu Cet Hrang Dilnak
GSAM 288.4Kum 1857, thla 3 ni 19 ih Zohsalnak sungah, thuthangca pawl, catlap pawl le cabu pawl namnak dingah cet hmangih cawlcangtermi canam cet le a cawlcangtertu cet a tul ih lei a ṭul tiah a hmaisabik ruahnak pek a si. Thla 4 ni 2 ih theihter a si vekin, Adams cet hmangih cawlcangtermi canam cet lei dingah thutluknak tuah a si ih, mipa pasarih in a lei man hrangah $100 ciar pek ding an tiam. A hnu suahnak ah canam cet le a cawlcangtertu cet ih a man cu $2,500 hrawng a si ding ih, pek ding tiamkammi cu $1,700 tiang a kai zo tiah theihter a si.
GSAM 289.1Kum 1857, thla 8 ni 13 ih Zohsalnak sungih Upa White ih thu nganmi ah hi thazang petu thu hi a um: “Kan zung cu leiba ihsin a luat. Cabu hrang tlangpi paisa $1,426 a um ih, tu ah cabu pawl ah hman a si. Cet hmangih cawlcangtermi canam cet thar cu a cangvai zo ih ṭha zetin hna a ṭuan. Rei hlanah tisoh khu ih thazang hmangin a feh ding ih, a man hmuahhmuah khal pek ṭheh a si ding tiah ruahsannak ṭha a um. Kan puanthlam hnaṭuannak pawl cu a hlan hnakih ṭha deuhin bawm an si.”
GSAM 289Cabu Zuarnak Thu Phuangnak Hmaisa
GSAM 289.21857 kum thla 10 ni 29 ah, Zohsalnak le Thuthang Phuangtu sungah kum pahnih liamta sung cabu zuarnak cu $1,287.91 a si ti phuang a si; hitawk tiih phuangnak hi cuan hmaisa ber a si. Cu cu hnaṭuan ih hmaisa a hmaisawnnak theihnak a si ih, thazang a pe, ziangahtile thutak cu thazang a neih sinsin ih, “eng luang pawl vekin leitlun pumpi ah a kal” a si ti a langter.
GSAM 289Zohsalnak hnaṭuan inn cu Tangka Retnak Hmun Him
GSAM 289.31858 kum thla 8 ni 13 Zohsalnak sungah, kan mi pawl hnenah hnaṭuan inn cu an hman lo mi tangka retnak hmun ah tuah ding thu rel hmaisa ber a si. A tulh rih lo mi tangka nei pawl cun hnaṭuan inn cu an tangka ret hmun ah tuah thei ding, an tul tikah thupek in an la thei ding, cu tiin hnaṭuan inn in a hman theinak an pe thei ding. Himi ruahnak cu tuah mi a si tikah, hnaṭuan a zang ih tangka lamah thazang a pe sinsin.
GSAM 289.4Cuih caan ihsin tu hi (1905), kan cabu suahnak inn pawl hnenah cuti in an cawihmi tangka ah dollar pakhat zong mi pakhat in a hloh dah lo, asilole an ko tikah a tangka ngah lo mi zong an um dah lo. Fimkhur ih ruatmi mi pawl cun kan cabu suahnak inn pawl cu tangka ret hmun pawl aiin an tangka tam deuh ret ding hmun him sawn an ti; tangka ret hmun pawl cu voikhat tamzet an tluk ruangah a si. tangka ret hmun pawl cun khawtlang ih rinsan mi an nei, asinan kan cabu suahnak inn pawl cun “a dungah” kawhhran pumpi ih thazang an nei.
GSAM 290Ni sarihnak Adventist Cabu Suahnak Pawlkom Dinnak
GSAM 290.1Ni sarihnak Adventist Cabu Suahnak Pawlkom cu 1861 kum thla 5 ni 3 ah din a si ih, ṭhen khat $10 ih hram ṭhen tangka la ding tiam dingin sawmnak ca pawl thlah a si. Zarh pahnih sungah ṭhen tangka $4,080 la ding tiam zo a si ti phuang a si.
GSAM 290.2Cuih kum thla 6 ni 11 ihsin, Zohsalnak le Thuthang Phuangtu cu Ni sarihnak Adventist Cabu Suahnak Pawlkom in suah a si. Pawlkom in an sak hnaṭuan inn hmaisa ber cu Main le Washington lam pahnih an tonnak nisuahnak thlanglam kil ah, thing inn hlun cu Kalamazoo lam ah an thiar hlan ih a umnak hmun ah a um. Himi inn cu tangphah pahnih nei, tlakrawh bangrawh nei a si. Grik thinglamtah pianzia vekin tuah a si ih, Main lam ah saklam a hmu. nisuah lam le nitlaknak lam ih sauhnak cu phawng 44 a si, saklam le chhimlam lam cu phawng 72 a si.
GSAM 290Holh Dangdang Ih Cabu Suahnak Hmaisa Pawl
GSAM 290.3Kalkhat hnu kalkhat, Thucah cu a hmaisan, cangvaihnak hnaṭuan zirlai tin in hnaṭuan cu a thazangter ih a pumkhat ter. Cuih caan ah kan cabu suahnak inn in holh ramdangih catlap tawi nga a suah: Danish-Norwegian holh in pathum le French holh in pahnih; cu tiin ramdang hrangih suah hnaṭuan cu hram a thok.
GSAM 290.4telmi pawl an pung vivo ruangah tangka lamah a thang vivo ih a pehzom. Himi cu thla 5 ni 16, 1863 ni Zohsalnak sungih phuangnak ih langter a si; pawlkom ngantu in a ngahmi tangka pumpi cu hitin a rel:—
| Pawlkom hnenah ṭhen le laksawng ih tuahmi ngahmi, tu tiang | $10,374.13 |
| Rochester hnaṭuan inn hnen ihsin ngahmi | 700.00 |
| Tuan dingmi thilri hrangah ngahmi | 300.00 |
| Cabu tangka hrangah ngahmi | 1,355.00 |
| thazang suahmasin le masin hrangah ngahmi | 2,500.00 |
| Pumhlum | $15,229.13 |
GSAM 291.1ngantu in a rel belah:
GSAM 291.1“Pawlkom ih neihmi thilri cu dikzet ih ruat tikah, a man cu $20,000 aiin a tlem lo ding tiih ruat a si; cucu hnaṭuan duhtu pawl in an pekmi aiin $5,000 vel a tam sawn. Himi cun Unau White le Zohsalnak hnaṭuan inn ah a telmi pawl ih rinum le rinawmnak a rel lang. “E. S. Walker, ngantu.”
GSAM 291Zohsalnak cu Pawlkom Hnenah Peknak
GSAM 291.2Upa White ih harsatnak le raithawinak in cabu suah hnaṭuan cu himi thiltiang a thlen tikah, a ngahmi hlawknak cu a ta vekin a si; ziangahtile a hlawknak cu amah te ih mah le mah hnongnak, sumdawtnak fimnak le remruatnak fel a si. Asinan amah ta a si tiih a dil lo, asilole a thenkhat zong a dil lo; lungawi zetin a pumpi cu kawhhran hnenah a pe. Cu lawng si loin, pawlkom a din hnuah a rawngbawlnak hrang zarh khat $6 pe dingin an rel tikah, zarh khat $4 lawng a co.
GSAM 291Pacific ram Ih Cabu
GSAM 291.31874 kum thla 4 ni 21 ni Zohsalnak sungah Upa White ih thu nganmi a um; Pacific ram ih hnaṭuan thu rel in, cuih ram ih Thucah ih duhthawtnak hrang zarh tin cabu suah ding a tul ding ti a rel. Caan tawite hnuah Oakland ah tialnak thilri le thilri tlemte lei ding lam a ong ih, thla 6 ah thla khat ah voihnih suahmi cabu cu suah a thok, Tikcu Caan Hminsinnak Pawl tiih sak a si.
GSAM 291Tangka Khawnak
GSAM 291.4Tikcu Caan Hminsinnak Pawl cu zat paruk suah hnuah Upa White cu nisuah lamah a kir ih, California Peng sung kawhhran pawlkom cu cabu suahnak ding timtuahnak tuah dingin a ngen. 1874 kum thla 8 ni 15 Leitlun huap kawhhran pawlkom ah, Pacific ram lamih Unau pawl cun hmun lei le hnaṭuan inn remcang sak dingin $4,000 an khawn ahcun, nisuah lam Unau pawl hnenah $6,000 khawn dingin ruahnak a suah; cu tangka cu Tikcu Caan Hminsinnak Pawl hnaṭuan inn hrang suahmasin, masin le tialnak thilri lei ding a si.
GSAM 292.1Cuih caanih Leitlun huap kawhhran pawlkom komiti telmi Upa George I. Butler cun Yountville, California Riahhmun khawmpi ah a tel ih, Unau pawl hnenah ruahnak cu a phuang. 1874 kum thla 10 ni 11 ah an auhnak cu an raklet ih, ci tangka in $19,414 an tiam.
GSAM 292Pacific Cabu Suahnak Din
GSAM 292.21875 kum thla 2 ni 2 ah Upa James White le a nupi, Upa J. H. Waggoner le hnaṭuan tu thiam dang pawl telin, Oakland ah an thleng. Cuih thla ni 12 ah California Peng sung kawhhran pawlkom cu, Tikcu Caan Hminsinnak Pawl hnaṭuan inn hrang inn saknak hmun relkhawm dingin khawmnak caan dang a ko. Ruahnak tam hnuah Castro lam ih nitlaknak lam kap, 11th le 12th lam karlak ih ram hmun pawl lei dingin an rel. Cuih ni ah Upa White le John Morrison cun ram hmun pawl cu an lei ih, anmah hminin lehdawh an la; Pawlkom an din tikah pawlkom ih hman ding hmun zat cu an pe leh ding ti an rel.
GSAM 292.31875 kum thla 4 ni 1 ah Oakland ah Pacific Ni sarihnak Adventist Cabu Suahnak Pawlkom cu din a si, a hram ṭhen tangka cu $28,000 a si. Castro lam ram hmun pawl laizawl cu relkhawmnak bangin pawlkom hnenah lehdawh pek a si ih, Battle Creek, Michigan ih O. B. Jones in inn a sak. Himi inn ih pian le tum cu Battle Creek ih inn sakmi vek a si, asinan Oakland ih inn cu tlakrawh aiin thing in sak a si. Inn cu umnak dingin a timi tikah Tikcu Caan Hminsinnak Pawl cu an hmun thar ah zarh ih ni 6, 1875 kum thla 8 ni 27 ah an thiar.
GSAM 293Mountain View Ah Thiar
GSAM 293.1Himi inn ah thuthang ca le cabu suah hnaṭuan cu 1904 tiang hlawhtling zetin a kal. Cuih kum ah suahnak hnaṭuan thilri pawl khawpi leng lamah thiar dingin an timtuah. Himi thlengnak san cu Pacific Cabu Suahnak Pawlkom hruaitu in hitin a rel:
GSAM 293.1“Kum tamzet liam zo ah Pacific Cabu Suahnak Pawlkom hruaitu pawl cun an cabu suahnak inn umnak ram cu man tam zet a si ih, khawpi ropi laizawl, inn umnak hmun ah hnaṭuan inn hrangah a hmun a tlem ti an thei. Ram man a tlemnak khawtlang ram hmun pakhat zawn ding cu fimnak a si; cu ah hnaṭuan tu pawl hrangah harhdamnak neiih inn an ngah thei ding, dum, thei thing le thawh ruang ding hmun a um ding, le thilri thlahnak lamah a remcang ding. Hmun cu Mountain View, Santa Clara County khua ah kan hmuh ih kan lei zo, San Francisco ihsin thlanglamah mai 39 a hlat. Himi hmun cun khawpi ih thatnak tamzet le ram nun harhdamnak ih thatnak a pehzom.”
GSAM 293Ram Dangdang Ah Suahnak Hramthok
GSAM 293.2Thutak a darh vivo ti langternak ah, 1875 ihsin 1878 tiang Basel, Switzerland le Christiana, Norway ah cabu suah hnaṭuan hram a thok ti kan hmu.
GSAM 293.31875 kum thal le thlatang karlak tikcu ah, Zohsalnak hnaṭuan inn lawng ih cabu zuarnak kum sarih (1868 ihsin 1875 tiang) cu $85,644.54 a si ti Zohsalnak sungah phuangnak a um. Cucu kum sarih hmaisa ih zuarnak aiin a let ruk zik a thang. Hnaṭuan inn li (Michigan, California, Switzerland le Norway) ih kum thum (1875 ihsin 1878 tiang) zuarnak cu $98,163.73 a si.
GSAM 293.41878 kum thla 10 ni 17 Zohsalnak sungah, 1864 hlan Zohsalnak hnaṭuan inn in suahmi cabu, catlap tawi le catlap pawl cu lai 50,058,000 an si ti phuang a si. 1864 ihsin 1878 tiang lai zat cu 158,130,951 a si, asilole pumpi lai 208,188,951 a si.
GSAM 294Mino Zirhtu Zarh Tin Suah
GSAM 294.11879 kum thla 1 ni 1 tiang Mino Zirhtu cu thla tin suah a si. Asinan cuih ni ah a kum 27 nak a thok tikah zarh tin suah a si; cu tiin a hman dan cu voili a thang.
GSAM 294Upa White in Pawlkom Hnenah A Pe Mi
GSAM 294.21879 kum thla 1 ni 23 Zohsalnak sungah, Upa White in hnaṭuan he a pehtlaihnak thu relmi pawl an um. Himi thu pawl cu hitawk ah ret ding a remcang, ziangahtile cabu suah hnaṭuan ih raithawinak thu cu eng a pe sinsin. A nganmi cu hitin a si:—
GSAM 294.3“1861 kum ah Battle Creek, Michigan ah Cabu Suahnak Pawlkom cu din a si tikah, kan cabu la ding tiamtutu pawl ih hmin le kan cabu suahmi pawl hmuahhmuah suahsal theinak thu (a man cu $10,000 a si tiih ruat a si) pawlkom hnenah kan pe. Cu tikah kan neihmi cu $1,000 lawng a si; thu ziah tu, hruaitu le thusimtu kan si vekin kan hnaṭuan pehzom ih zarh khat $6 kan co.
GSAM 294.4“1866 kum ah, natnak nasazet hnuah Zohsalnak hnaṭuan inn ah kan kir tikah, hruaitu pawl in thawhleh tangka thawhsak mi ah zaat ah 10 an pek ih, hram ṭhen tangka cu $32,000 ah a tumsuk ti kan hmu;3 Asinan kum li sungah, Pathian ih thlawsuahnak thawn, leiba pawl cu kan pek dih, ṭhen tangka cu $75,000 ah kan thleng, kan [pawlkom] cun tangka ret hmun pawl ah $5,000 kan nei.”
GSAM 2941880 Kumih Cabu Suahnak Inn Dinmun
GSAM 294.51880 kum thla 1 ni 15 Zohsalnak sungah Upa Butler cun hitin a rel:—
GSAM 294.6“Kan cabu suahnak inn (Battle Creek) cu hi tikcu ah saknak thar in a karhzai; nisuah lamih inn pahnih karlak ah laizawl hmun an sak ih, cu tiin inn pumpi ih hnaṭuan theinak le remcangnak a thang. elektro-taip le stereo-taip tuahnak ding thilri an nei ih, cabu ṭial le tawn ding zong an tuah thei. A dik tein, thei tu pawl in an rel dan ah, Michigan peng sungih cabu suahnak inn pawl lakah a famkim ber le a kim ber a si.”
GSAM 295.1Himi karhzainak hnu zongah, thal khar hlan ah innpi thlang lamah suahmasin zungkai hrang inn thar sak a tul. Himi zungkai ah pawlkom ih thazang suahmasin nga pawl cu an thiar. Himi suahmasin pakhat cu hnaṭuan inn ah hman dahmi pawl aiin a tum sawn. Himi pian le tum vek suahmasin pakhat cu Oakland, California ih Tikcu Caan Hminsinnak Pawl hnaṭuan inn ah zong an ret thar zo.
GSAM 295.21881 kum thla 5 ni 17 Zohsalnak sungah, Battle Creek ih laizawl cabu suahnak inn ih hnaṭuan hlawhtlingnak thu rel in Upa White cun hitin a rel:—
GSAM 295.3“Neihmi thilri hminsarhnak dikzet ihsin Ni sarihnak Adventist Cabu Suahnak Pawlkom leiba cu lak tikah, ram le thilri neihmi ah $105,000 aiin a tlem lo a tang. Himi lakah kan mi pawl hmuahhmuah in ṭhen, laksawng le ro peknak in $34,432.17 an pe zo; hnaṭuan hrangih an nun pumhlum pekmi mipa le nunau rinawm tlemte in [laksawng in a si lo, raithawinak le remruatnak fel in a si] $70,567.83 an belh.”
GSAM 295Inn Tin Cabu Zuar Hnaṭuan Hramthok
GSAM 295.41881 kum ihsin kan mi pawl cun thil thar an thok ih, kan cabu pawl zuar dingin inn tin cabu zuartu hnaṭuan ah an lut. 1884 kum tiang cabu zuartu pawl ih an zuarmi thu phuangnak dikzet a um lo ruangah, cuih caan ih phuangnak cu cabu suahnak inn li pawl ih zuar thu phuangnak ihsin kan tuah. An zatnak bangin kum nga sung zuarnak cu $221,248.69 a si. Hnaṭuannak ih thazang cu Europe laizawl ram le Scandinavia ram ih kan mission pawl ihsin a darh vivo ruangah, holh ramdangih cabu pawl duhmi cu a pung vivo.
GSAM 296Kum Hraih Cabu Zuarnak
GSAM 296.11884 ihsin 1894 tiang, kum hraih caan sungah, kan cabu tumpi phawndawh tuahmi pawl cu inn tin cabu zuartu pawl in an zuar tam zet. Cuih caan ih an zuarnak cu $4,031,391.26 a si. Himi caan sungah Australia; Tahiti, Pacific Islands; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; le hmun dangdang ah cabu suahnak inn din in kan hnaṭuan cu a karhzai. 1895 kum, cuih kum ih harsatnak tam zong si khal sehla, inn tin cabu zuartu pawl ih zuarnak cu $357,467.23 a si ti phuangnak a si. Himi cu kan rel zo mi zuarnak thawn an bet tikah pumpi $4,816,773.73 a si.
GSAM 296Kum Somnga Zuarnak $11,000,000
GSAM 296.21854 ihsin thla 1 ni 1, 1896 tiang zuarnak pumpi theih dingah, kum hraih chungah cabu suahnak inn hmuahhmuah in an phuangnak mi sumdawtnak cabu, catlap tawi, catlap le zuk zuarnak cu $3,458,278.23 a si ti zong bet a tul. Cu tiin kum 22 sung kawhhran ih cabu zuarnak pumpi cu $8,275,051.96 a si. Daan dangin rel dingah: 1854 ihsin 1884 tiang kum 30 sung zuarnak cu $424,915.24 a si; cuih hnu kum 12, thla 1 ni 1, 1896 tiang cu $7,850,136.72 a si. Inn tin cabu zuar hnaṭuan ih thazang cu kum 8 liamta sung a tumsuk zo khal sehla, 1854 ihsin tu tiang (1905) Ni sarihnak Adventist cabu zuarmi man cu $11,000,000 aiin a tam zo tiih him tein rel thei a si.
GSAM 296Holh Sawmli Vel Ah Cabu Suahnak
GSAM 296.3Cabu ih suahmi Thucah ih hmaisanak cu, holh hruaitu sawmli vel ah hram a thok zo ti kan ruat tikah a lang. Himi holh pawl cu Arabic, Armenian, Basuto, Bohemian, Bulgarian, Bengali-India, Chinese, Danish, English, Esthonian, Finnish, French, Fijian, Greek, German, Dutch, Hungarian, Hawaiian, Italian, Icelandic, Japanese, Kaffir, Lettish, Lavonian, Maori, Polish, Portuguese, Roumanian, Russian, Servian, Spanish, Swedish, Tahitian, Tongan, Welsh, le dang pawl an si. Himi ram le miphun pawl lakah hnaṭuan tu thazang nei pawl an um ih Vancungmi pathumnak ih thucah ih thutak pawl an hmaisan.
GSAM 297.1Holh dangdang ih suahmi cabu, catlap tawi le catlap zat cu 1,187 aiin a tam. Himi cabu pakhat tin le kawhhran ih cabu 87 pawl4 cu kum khat sung holh dangdang ih ngah dingah $340 vel a tul ding.
GSAM 297Cabu Suahnak Inn Somnih Umnak Hmun
GSAM 297.2Ni sarihnak Adventist cabu suahnak inn somnih cu hitin an um: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Himi cabu suahnak inn pawl lengah kan mi pawl cun Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; le Fiji Islands ah cabu le catlap an suah.
GSAM 297catlap tawi Hmaisa Suahnak
GSAM 297.3Caan tawite hrangah hlanlai ah vun zoh sal uh si, hramthoktu pawl in an hnaṭuan ding thilri le remcangnak ziang vek an neih ti. 1853 kum thal le thlatang karlak tikcu ah Washington suahmasin ih suahmi cabu hmaisa—“Hmun thianghlim”—tuahnak ah, unau nunau pawl cu hnaṭuan khawm dingin an pumkhawm ih, cahnah pawl cu cabu ih a ṭhen tete ih tuah dingin an bil ih an khawm hnuah, hri ih ṭhit ding hrangah himi ngantu kei in thirzum in ka vih. Phehzawng pawl an ret hnuah Uriah Smith in diktu hriang le meikawi hriam hriam in a than. Himi hnaṭuan tiang tuahnak ding masinri remcang a um lo ruangah an tuah.
GSAM 298.11861 kum ah hman kawhhran ih cabu nganmi hmuahhmuah cu sakhor thazang pahnih masin in a kalpihmi Adams thazang suahmasin pakhat lawng ah an suah. Tu ah cabu suahnak hnaṭuan inn dangdang ah tisa-khu thazang suahmasin sawmli aiin a tam a um ih, Tui caan thutak an suah ringring. Himi hnaṭuan inn pawl cun hnaṭuan kalpih dingin mi 500 aiin a tam an hnawh; inn tin cabu zuartu za tampi pawl cun khawtlang lakah cabu an zuar.
GSAM 298.21862 kum ah Ni sarihnak Adventist pawl in suahmi cabu hmuahhmuah pakhatkom cu $7.50 in lei theih a si. 1904 kum ah, kan hmuh zo vekin, pakhatkom kim ngah dingah $340 a tul. Dik takin, himi thiltiang pawl tuahnak ah mihring ruahnak aiin thil dang a um.
GSAM 298.3Ni sarihnak Adventist pawl lakih cabu suah hnaṭuan thoknak cu 1848 kumih simcianak bangin ni a hmaisan dan vek a si: “A lum sinsin— a eng a thlah”—“ni vekin a kal peh, asinan a tla dah lo.”
GSAM 298Zumnak In Kal Suak—Upa Stone Ih Theihpinak
GSAM 298.4Vancungmi pathumnak ih thucah hnaṭuan ah hmaisa ih kal pawl ih ṭhahnemngaihnak le lungtak tein ṭuannak cu 1884 kum thla 2 ni 5 Zohsalnak sungah hnaṭuan hramthoktu pakhat, kum 90 tiang nung Upa Albert Stone in a nganmi thu in a langter zet:—
GSAM 298.5“Hnaṭuan ih hramthoknak lai cu thil tlemte ih ni a si, hmanmi thilri pawl zong hnaṭuan hrangah an tling lo vekin an lang. Asinan zumnak nei mipa le nunau pawl cun hramthok ihsin hi hnaṭuan ah Bawipa ih kut thazang a tel ti an thei. Zion minung pawl thlawsuah ding caan a ra zo ih, Bawipa in a mi pawl khawm dingin a kut a suah zo ti an thei. Bawipa cu hloru ah a um ti an hmu; Thuthangtha lawng, kawhhran tangmi pawl le thutak remsalmi, zumnak fiah le duhdawtnak famkim thawn phur in, hmun him ah an lut ding ti an hmu.”