Bung 21 — Hnaṭuannak ih Kaihruaitu Kut
GSAM 322.1“Na feh dingmi lam ah thuzirh ka lo pe ding ih ka lo zirh ding.”1
GSAM 322.2Bawipa a rinsantu hnen ah a kilkhawinak cu a lang ringring. Asinan, a cangvaih kilkhawinak hi a hleice ih theihfiang theih caan a um; cuih pawl cu hmuh theih le hmuh theih lo thil ṭha lo le tihnungza pawl ihsin a hleice ih runsuahnak le a thutak karhzai dingah a khawkhannak in lam a onsaknak pawl an si. Hi bung in a relmi cu cuvek thu pawl hi an si.
GSAM 322Michigan ih Langnak Pakhatnak
GSAM 322.31853 kum, thla 5 ah, Upa White le a nupi cu Michigan ah an leng. Buffalo, New York ih nitlaknak lam an va thlennak a hmaisabik a si. Thla 5 ih Sabat netabik ah Tyrone ah an um, cule cuih hmun ah Pi White cu Langnak ah cuih peng sungih Sabat thluntu pawlkom dangdang le anmah do ih hna a ṭuan theimi thil pawl ruangih ralrin peknak pawl hmuhtir a si. Thla 6 ni 2 ah, Jackson ah, a hnen ih hmuhtirmi thil hrekkhat cu cahnah sau phun hmai 8 ah a ngan. Cu Langnak thu, khedan ih nganmi cu a hnen ah cafung le cati hmangih fiang zetih nganmi a dang pakhat ka pek ding tiih lungkimnak thawn ka hnen ah a pe.
GSAM 322Thianghlim Ka Si a Titu Nunau Pakhat
GSAM 322.4Hmuhtirmi thil dang pawl lak ah kan minung pawl lak ih luh ve zuamtu nunau pakhat ih thuhla khal simfiang a si. Cu nunau cun thianghlim zet ka si a ti thu a sim. Pi White cun a rak tong dah lo ih, hi Langnak ah a hnen ih theihternak lo cu a thuhla zianghman a thei lo. Nunau ih cangvaih dan lawng a sim lo ih, amah kawk a si tikah mi thianghlim vek hmel a suah ding ih, “Bawipa—cun—ka—thinlung—a—thei” a ti ding thu khal a sim. A pasal, patar pakhat cu inn ah an sualnak lam feh an peh thei dingah hna ṭuan ih anmah a cawm lai ah, hi nunau cu tlangval pakhat thawn ram sungah an vak rero thu a sim. Pi White cun Bawipa in a hnen ah, “Cu nunau cun thianghlim ka si ti khal sehla, amah le cu tlangval cu thukham sarihnak buar sualnak an nei” tiih a hmuhtir thu a sim. Hi thu ih simfiangnak nganmi cu ka ip sungah ka khum ih, thil ziangtin a cang ding ti cu ka thinlung nuam lo deuh in ka hngak.
GSAM 323Michigan, Vergennes ih Khawmnak
GSAM 323.1Jackson, Battle Creek, Bedford le Hastings ah khawmnak kan nei, cule Kent ramṭhen sungih Vergennes ah kan ra thleng. Cumi cu nunau umnak hmun a si ti kan theisuak. Thla 6 ni 11, Sabat a thlen hlan deuh ah, zan kan riak dingmi hmun ah kan thleng. Kan riahhmun cu a hlan ih “Christian” tiih kawhmi kawhhran rawngbawltu a rak si dahmi Upa White pakhat ih inn a si. Hi ram cu minung an rak um thok peknak a si ruangah, hmailam mel 3 ih ummi, sak tharmi rawl retnak inn tumpi sungah kan khawmnak hrangah timlam cia a si. Langnak ih hmuhmi nunau cu cuih khawmnak hmun ihsin hmailam mel 2 ah a um ti a lang.
GSAM 323Biaknak Lamih A Luarkaitu Hnenih Theihpinak
GSAM 323.2Thla 6 ni 12, zing nazi 10:30 ah khawm dingin rawl retnak inn ah kan pum aw. Pi White cu thusimnak donhlei ih keh lam tawp ah a to, a kiang ah kei ka to, ka kiang ah Upa Cornell a to, cule Upa White cu donhlei ih vorh lam ah dingin thu a sim. Minit 15 tluk thu a sim hnu ah, patar pakhat le tlangval pakhat cu an lut tlang ih donhlei kiangih hmaisa bik tokham ah an to. Anmah thawn nunau, mi sang, mi ṭawl, vun dum deuh pakhat a tel ih, sangka kiangah a to. Upa White in thu tawi a sim hnu ah Pi White a tho ih, rawngbawltu pawl cun an hnenih apmi hnaṭuan an siatsuah lo dingah ralring ding an si thu simin a thurel a thok. Hitin ca a hmang, “Bawipa ih bel le kheng pawl kengtu nanmah cu thianghlim uh.” Pathian ih ruatmi daan cu nunau pakhat in a pasal lo mipa dang thawn ram sung ih vak dingih kawh a si lo thu a sim. A netnak ah fiang zetin hitin a ti,
GSAM 323.2“Tui hlan deuh ih sangka kiangah a tomi nunau cun Pathian in thu sim dingah i ko a ti. Hi sabuai hmaiah a to pekmi tlangval thawn a vak rero, a pasal hi patar—Pathian in zangfah seh!—cu inn ah hna ṭuan ih paisa a hawl, cuih paisa cu an sualnak an peh vivo thei dingah an hmang. Thianghlim zet ka si, thianghlimtermi ka si a ti; asinan thianghlim ka si a ti hmuahhmuah khalah, amah le hi tlangval cu thukham sarihnak buar sualnak an nei ti Pathian in ka hnen ah a hmuhtir.”
GSAM 324.1Pi White cun hi minung pawl cu rawl retnak inn sungah an luh hlan ah a hmu dah lo ti cuih hmunih um hmuahhmuah in an thei. Hivek ih anmah a hril ih an nunzia a simfiangnak cun cuih hmunih um pawl ih thinlung a tham, Langnak pawl an rinsannak a pungter ih an zumnak a nemhnget.
GSAM 324Simcia A Si Vekih Relmi Tongkam Pawl
GSAM 324.2Pi White in a Theihpinak a sim lai ah, mi pawl cun kawkmi nunau, Pi Alcott lam cu thinlung nuam lo zetin an zoh, simmi thu ziangtin a pom ding, ziang a tuah ding ih ziang a sim ding ti theih an duh. An puhmi sualnak nei lo a si ahcun, a tho ding ih thu hmuahhmuah a hnong ding ti cu beiseih ding a si. Sualnak a nei ih sual zet khal sehla, a dik ti a theih cing khalin thu hmuahhmuah a hnong thei tho. Asinan cuvek a tuah lo ih, kawk a si tikah a tuah ding tiih Theihpinak in a simmi cekci cu a tuah. Mit hmuahhmuah in an zoh lai ah zawi tein a ding, mi thianghlim vek hmel a suah ih zawi tein, “Bawipa—cun—ka—thinlung—a—thei,” a ti, cule tongkam dang zianghman rel loin a to sal. Theihpinak in a sim ding a timi cekci cu a sim ih, a sim dan khal a bang cekci.
GSAM 325Sualnak Phuangnak
GSAM 325.1A ngaingai te ah, Pathian cun an thinlung a thei, cule anmah khalin puhmi sualnak an nei ti an thei; ziangahtile a hnu ah cu tlangval cun, cuih hmun ih ummi, a hnen ah hi thuhla cipciar ih suthtu Pu Gardner hnenah, “Pu Gardner, Pi White in kan thuhla a simmi cu a dik ngaingai,” a ti. Cule cu nunau cun 1862 kum ah Greenville ih Pi Wilson hnenah, “Pathian a dotu ka si pang ding ti ka tih ruangah, Unau nunau White kalh ih tongkam khat hman ka rel ngam lo,” a ti hnu ah, amah le tlangval thuhla hmuhtirmi cu a dik ti a phuang.
GSAM 325Thucah Kengtu Pawlkom
GSAM 325.21853 kum, thinghnah ṭil caan ah, Michigan ih lungkim lo mi malte cu an kom aw ih Thutak Thucah Kengtu tiih kawhmi catlap an suah thok. Hi catlap le a hruaitu pawl ih tumtahmi cu sak ding hnakin siatsuah le mi hmin siat ding a si vek a lang. A cahmai pawl ah thuphan tampi an ngan ih, Thucah sungih kan hnaṭuan ah buainak a kan pe. Hivek ih langngan zetih donak hi kan tong hmaisabik a si ruangah, anmah ih hminsiatnak thu pawl let ding cu kan tuanvo a si tiah kan ruat. Cuih thu kan letnak cun kan hnenih rinsan ih apmi thutak thansohter dingih kan hman dingmi caan a ei, cule hi donak hramthoktu a si rori dingmi Satan ih tumtahnak thawn a kaih aw zet. Cuvek dinhmun cu 1855 kum, thla 6 ni 20, zanlam tiang a peh, cuih caan ah Upa White le a nupi, Upa Cottrell le kei cun Oswego, New York ih khawmnak pakhat kan khar fang. Lillis tiih kawhmi mi pakhat a lut ih hminsiatnak canganmi pawl cu mipawl hnenah a zem ruangah kan khawmnak ah buainak kan tong. Hi thu ah kan tuanvo ziang a si ding ti thu cu a suak sal. A hlan ih an thuphan pawl let dingah kan zuamnak hmuahhmuah cun thuphan tam sawn an phuahter hleirnem.
GSAM 325Thurawn le Simcianak
GSAM 325.3Cuih zanlam Oswego khaw sungih John Place ih inn ah thlacam khawmnak kan nei lai ah, Pi White hnenah Langnak pek a si. “Thucah Kengtu pawlkom” vek minung pawl cu zianghman ah ruat loin, thutak simih kan hnaṭuan kan peh ahcun, anmah le anmah an do aw ding, an catlap khal a cem ding, cule cuvek a cang tikah kan minung nambat a let 2 ih a pung ti kan hmu ding thu cu a hnen ah hmuhtir a si. Hi Theihpinak cu Bawipa hnen ihsin a ra ti kan zum ruangah, a thawn kaih aw ih cangvaih cu zamrangin kan thok.
GSAM 326Thucah Kengtu Pawlkom le A Catlap Tlaksiatnak
GSAM 326.1Thutak hnaṭuan cu zamrang zetin a thansoh lai ah, “Thucah Kengtu pawlkom” cu anmah lakah buainak an nei. Caan tawite sungah an hruaitu tampi in Sabat an bansan ih, pawlkom cu an darh thluh. An catlap khal bawmnak a ngah lo ruangah a cem hngal, cule caan hrekkhat sung a remtu a rak si dahmi cun sikul ih thuzirh lam ah a thinlung a pe; asinan amah le amah uk aw a zir hmaisa lo ruangah a tlawngta pawl uk dingah a hlawhsam nasa zet. A sikul ih nauhak mipa pakhat a thunun tum lai ah, kutkai meithal a phor ih a per, asinan a puak lo. Mipi ih thahnak ihsin luat dingah zan ah Canada ah a tlan a ṭul.
GSAM 326Khrih Ratsalnak Hnaṭuan Parih A Rahsuak
GSAM 326.2Cuih caan ah kan minung pawl lakah a hlan hnakin lungrualnak le pumkhatnak a nasa sawn; cule Thucah thawn hmailam ih fehsuak dingah hma kan lak tikah, lam kip ah onnak a um.
GSAM 326.31858 kum, thla 1 ni 14 ih Zohsalnak le Thuthang Phuangtu, bu 11, nambat 10 ah, a remtu cun Thucah Kengtu hnaṭuan ih rahsuak thuhla a sim tikah hitin a ti: “Lungkimlonak a suah caan, Zohsalnak le Thuthang Phuangtu siatsuah dingah hma an lak lai ah, zung ih ummi kawhhran thilri ih man cu $700 lawng a si. Cuih hnu ihsin $5,000 tiang a pung. Cuih caan ah paisa pekih latu 1,000 tluk an um, tu ah 2,000 an um, cuih hlei ah man pek loih latu khal an tam zet.”
GSAM 326.4“Thucah Kengtu pawlkom” an ṭhen aw ih an darh, Thucah Kengtu catlap khal a um nawn lonak caan (1858) kan thleng zo ruangah, a tlun ih nambat pawl cun sullam thupi an nei. Zohsalnak le Thuthang Phuangtu paisa pekih latu nambat cu a let 2 cekci ih a pun vekin, zumtu nambat khal a let 2 hnakih tam a pung. Cutin 1855 kum, thla 6 ah Pi White hmangih simcianak cu a famkim.
GSAM 327Puanthlam Sung Khawmnak Hmaisabik Ruahnak
GSAM 327.1Thucah ih a hmaisa caan pawl ah, hmun ṭha sawn kan ngah thei lo tikah sikul inn pawl ah khawmnak neih cu kan daan a si. Cuvek inn pakhat ah khawmnak kan neih tumkhat cu mipawl an pum aw tam tuk ruangah, cu tiat sikul inn 2 khalin anmah a leng lo ding. Mi hmuahhmuah ih an theih thei dingah thusimtu cu a ongmi tukvirh ah a ding, inn sungih um pawl le an rangleng par le hram parih tomi a tam sawn mipawl hnenah thu a sim. Hi mipumkhawm tumpi hmuhnak ruangah Puanthlam sung khawmnak neih ding thu kan ruat thok.
GSAM 327Michigan, Battle Creek ih Puanthlam Sung Khawmnak Hmaisabik
GSAM 327.2Curuangah 1854 kum, thla 5 ni 22 ah, Upa James White le midang pawl ih an relkhawmnak ah, khawmnak hrang puanthlam hman cu tuah theihmi khawkhannak a si tiah an thutluknak an tuah. Cuih caan ah puanthlam tumpi pawl cu thiamnak lehnak, ramsa zohnak le phun dangdang ih thil hmuhnak hrang lo cu hman an si tuk lo. Michigan cu hivek hnaṭuan dan ah Ni sarihnak Adventist pawl in an zuamnak hmaisabik peng a si. Puanthlam sung khawmnak hmaisabik cu 1854 kum, thla 6 ni 10 ah Battle Creek ah hramthok a si. Tu ah cun, thal caan ih hivek khawmnak neih daan cu nasa zetin a karhzai zo.
GSAM 327Riahhmun Khawmpi Neih Ding Ruahnak
GSAM 327.31868 kum ah hmailam pan ih hma laknak dang pakhat tuah a si. Riahhmun khawmpi neih a ṭhat leh ṭhat lo cu ṭha tein ruat a si, cule kan minung pawl ih khawmpi tumpi ah mipumkhawm tampi riahter dingah himi hi daan ṭha zet a si ding tiah thutluknak tuah a si. Mi zapi khawmnak hrang puanthlam tumpi pakhat le innsang riah dingah puanthlam fate pawl nei in, mipawl cu nuam zetih um theihnak an nei ding, cule ni ziangzat sung thurelkhawmnak le Pathian biaknak ah hlawk zetin caan hman theih a si ding.
GSAM 328Michigan, Wright ih Riahhmun Khawmpi Hmaisabik
GSAM 328.1Riahhmun khawmpi hmaisabik cu 1868 kum, thla 9 ni 1-7 ah Wright, Michigan ah neih a si. Kan minung pawl ih hi khawmnak thupi pawl cu nasa zetin an thangso ih, kum tin hnaṭuannak ram hmun dangdang ah Riahhmun khawmpi 50 hnakih tam neih a si. Hi Riahhmun khawmpi pawl cu America ah lawng si loin Europe, Australia, New Zealand le South Africa ah khal neih an si.
GSAM 328.2Kan minung pawl ih hivek khawmnak lakah a tumpi bik cu 1893 kum ah Lansing, Michigan ih neihmi a si. Cuih khawmnak tumpi ah minung 3,400 cu innsang puanthlam 500 hnakih tam sungah an um. Riahhmun sungih puanthlam phun dangdang saknak ah puanthlam puan iar 150,000 hnakih tam hman a si.
GSAM 328Tlangleng Ciatnak Ihsin Runsuahnak
GSAM 328.3Kan puanthlam hmaisabik, pe 60 a simi lei dingih thutluknak kan tuahmi a thaizing (1854 kum, thla 5 ni 23) ah, Upa White le a nupi cu Jackson, Michigan ah an um ih, caan hrekkhat sung hna an ṭuan dingnak Wisconsin lam ah an khualtlawn thok ding a si. Sun hnulam cu tlangleng cawlhnak ihsin hlat lo teih ummi D. R. Palmer ih inn ah kan hmang. Cuih sun hnulam ah Upa White cun vei ziangzat hitin a ti, “Hi khualtlawnnak thok ding thu ah mak zetin ka thinlung a um; asinan Ellen, khinah kan tiam cia zo ih kan feh a ṭul. Tiam cia mi ka nei lo ahcun tuzan ka feh lo ding.”
GSAM 328.4Zan a thlen ih tlangleng rat caan a nai tikah, thlacamnak caan kan nei. Mi hmuahhmuah cu hi khualtlawnnak ah Upa White le a nupi himnak hrangih thlacam dingah kaihhruai an si vek a lang. Kan thawh tikah, Upa White cun Bawipa in anmah a kilkhawi ding ih a humhim ding ti a zumnak a phuang.
GSAM 328.5Zan nazi 8 ah, tonak an ngah ih an thilfun pawl remsak dingah bawm dingin anmah thawn tlangleng ah ka feh. Cuih caan ih “ihnak tlangleng khaan” tiih kawhmi, a hngauhnak a sangmi tokham umnak tlangleng khaan pakhat sungah kan lut. Pi White cun, “James, hi khaan sungah ka um thei lo, hitawk ihsin ka suak a ṭul,” a ti. A dawtmi khaan ih laifang ah tonak an ngah dingah ka bawm. Pi White cu a thilfun pawl a mal parih retin a to, asinan, “Hi tlangleng parah ka thinlung a nuam lo,” a ti. Dar a tum ih, zamrangin “Dam tein feh uh,” ka ti, cule zan riak dingah Cyrenius Smith ih inn lam cu ka feh hngal.
GSAM 329.1Zan nazi 10 tluk ah, Chicago lam pan ih ṭha tein khualtlawng rero dingih kan ruatmi Upa White cun luh a dilnak sangka a king ti kan theih tikah, kan zate in kan mangbang zet. Tlangleng cu Jackson ih nitlaknak lam mel 3 ah lamzin ihsin a tla; cet le tlangleng a tam sawn cu an siat thluh; mi ziangzat an thi nain, amah le Pi White cu hma an pu loin an luat thu a sim. Zamrangin rang le rangleng a ngah ih, Abram Dodge thawn Pi White va hruai dingah a feh. Pi White cu Upa in a kut in a kuah ih, a ciatnak hmun thawn hlat deuh hmun him ah thlen dingin, a ciarmi cirhdup ram le tiva fate pakhat a kan ih hmun hlat deuh tiang a rak keng zo.
GSAM 329.2A thaizing zingpit ah Pu Dodge thawn a siatnak va zoh dingah ka feh. Minung lamzin in tlangleng zin a phei kual deuh ih a kannak ah, cawpa pakhat cu tlangleng zin par rori ah cawl dingin a rak it. Cet hmai ah caw hnawngtu thir um lo ruangah, cu ramsa a suah tikah cet cu tlangleng zin ihsin keh lamah a tla. Cet in lei a suahnak a hmaisa khihnak ah, Upa White ih cabu kuang phurmi thilri khaan cu tlangleng zin ihsin a lengah a dawp ih zianghman a siat lo; cuih caan ah tlangleng ih netabik minung phur khaan khal minung kut tel loin tlangleng a dang pawl ihsin a pehawknak a daat ih, tlangleng zin parah daitein a cawl. Cet le a kiangih meihol le ti phur khaan cu tlangleng zin leng lei parah tahfung 6 asilole 8 tluk an tlan, cule cet cun a kheng pe 3 tluk a simi sasua kung sumhmui pakhat a suah. Tlangleng ih tlanmi cahnak ruangah cet cu a taw a tlunlam hoi in a let aw, meihol le ti phur khaan ih dunglam cu a her aw ih tlangleng zin a kham. A dang tlangleng khaan pawl cu cahnak pumhlum thawn ratin hi cet siatmi an suah, cutin a veihnihnak khihnak a suak. Cet a suah hmaisabik khaan cu thilri zamrang phur khaan a si ih, thingtet vekin a sawm thluh. Cumi le a sungih thilri pawl cu meihol le ti phur khaan par le a kiangkap ah thil siat a khawmmi an si thluh. A dawtmi cu minung 18 phurmi a pahnihnak thazin khaan a si, cuih pawl lakah pakhat a thi ih a dang hmuahhmuah cun a dem a tam hma an pu. Ihnak tlangleng khaan cu cuih khaan sungah a lut tlang ruangah cu khaan cu a ṭhen 2 ah a kuai. Ihnak tlangleng khaan ih hmailam cu a sawm thluh ih, Pi White ih um a nuam loih a suahsanmi tokham cu a kuai thluh.
GSAM 330Pathian Runsuahnak ih Tecikhan
GSAM 330.1A siatmi pawl le, a siatnak ihsin tahfung 15 tluk hlat ah a lawngih daitein a dingmi, ciatnak a thlen lai ih Upa White le a nupi tonak khaan cu kan zoh tikah, Pathian in thlacamnak a thei tiah kan thinlung sungah kan ti. A siahhlawh pawl hma pu loih an luat thei dingah cu khaan pehawknak va daatter dingin a vancungmi a thlah maw, zo in a thei? Cuih ruahnak cun kan thinlung a tham sinsin, ziangahtile tlangleng cawltertu cun amah in a daatter lo thu, cuih thil a cang lai ah khaan lengih dinnak ah zohman an um lo thu, cule ziangtin a cang ti amah le tlangleng hnaṭuantu hmuahhmuah ih theih lo thu a sim. An hrangih a mak sawnmi cu a pehawknak thir kual le thir kilhfung an pahnih in an kuai lo, cule thir kilhfung cu a cikcin thawn, a siatmi khaan lengih dinnak parah kut fimkhur zetin a ret vekin a rak um.
GSAM 330.2Ni 24 zanlam ah, tlangleng zin parih thil siat pawl cu thenfai an si zo ruangah tlangleng pawl an tlan kelin an tlan thei sal, cule Upa White le Pi White cu tlangleng ah an to sal ih, Wisconsin ih an tiammi hmun ah him tein an thleng.
GSAM 330Dotu Pawl Kawk An Si
GSAM 330.3Hlanlai Israel hrangah thil hmuahhmuah an tluang lo. An hmailam pannak pen tin ih kham ding zuamtu doral pawl an lenglam ah an nei. Riahhmun sungih “nam hnam pawl cokrawimi” le Pathian hnenah pumhlum ih pe aw lo pawl cu Satan ih hman dingah a man cia mi hmanrua an si, anmah hmangin lungkimlonak, elawknak, phunzainak le dodalnak thokter dingah a zuam. Pathian ih hlawhtlintertu kut cu amah rinsantu pawl thawn a um ih, an hma laknak ah nehnak a um ti cu, hi minung pawl in a mit hmuiah zangfahnak an hmu zo—Bawipa ih kut in anmah a kaihruai—tiih tecikhan a si.
GSAM 331.1Vancungmi pathumnak ih thucah suak le thansohnak khal cuvek a si; phuangmi thutak pawl cu minung ih suahpimi thinlung thawn an kaih aw ruangah a thangso a si lo. Cuvek si loin, Thucah ih laimu a simi thutak—Bawipa ih Sabat—cun mahte lawng ruatnak le leitlun lam hlawknak pawl a kalh, a thluntu pawl cu zarh khat ah ni 2 leitlun hnatuan ihsin a ṭhen. Tui caan thutak hnaṭuan cun a lenglam doral pawl a nei, anmah cu hnaṭuan siatsuah dingah an tum ruh ih an zuam ringring. Saam ngantu ih tongkam thawn an thuhla hitin sim theih a si, “Bawipa cu kan lamih a ṭangtu a si lo asile—tu ah Israel in hitin ti seh—minung pawl kanmah do dingih an tho tikah Bawipa cu kan lamih a ṭangtu a si lo asile, kan parah an thinhengnak a alh tikah, nung cingin an kan lem zo ding.”2
GSAM 331.2Kan pawl lakah mahte lawng ruat ih lungkim lo minung pawl cu caan le caan ah an suak, an tumtahmi a famkim tikah thil ropi zet tuah a si ding thu an sim; asinan zanih a lang ih a cem hngalmi mei eng vekin an eng pawl cu a liamcia reipi ah a mit zo. Cuti lai ah Tui caan thutak hnaṭuan cu leitlun pumhuapah fiang le hnget zetin a feh vivo, hmailam a pannak tinkim ah a hngetnak le a cahnak a pung sinsin.
GSAM 331Upa Stephenson le Hall
GSAM 331.31855 kum thal lai ah Upa Stephenson le Hall in Wisconsin Peng sung ah buainak tuah dingin an zuam. Kan zumnak thu dang pawl hmuahhmuah cu anmah ih ‘Khrih ratsal hnu caan’ thuzirhnak in an zirlawh duh ti upa hotu pawl hmuahhmuah in an thei. Cule Ni sarihnak Adventist pawl hnenah Khrih ratsalnak hnuah mi simaw ding caan thu zirh an duh zet.
GSAM 331Anmah Thuhla Simcianak
GSAM 331.41855 kum November ni 20 ah Pi White cu an lamzin netnak thuhla langnak pek in, hitin simcianak a pek: “Mi caklo, Pathian ih hnaṭuan na kham thei tin na ruat maw? Mi caklo, a kutzung pakhat thawn nang cu lei ah a lo tlu ter thei. Anih in caan reilo te sung lawng a lo zawi ding.”
GSAM 332.1Kan dokalh tu pawl in himi cu an thih ding thu tlangzarh mi langnak a si tiah an ti; asinan kum tam zet an nung ruangah langnak cu a famkim lo tiah an ti. Langnak ah an thih ding thu zianghman a um lo. Vancungmi pathumnak ih thucah hnaṭuan an kham dingin mi pawl vekin an lang. Pathian hrangah an kham cu a ol zet ti an hnenah sim khal sehla, “Anih in caan reilo te sung lawng a lo zawi ding” tiah a um. Ziang an tuah? An ruah vekin an doawknak ah an hlawhtling lo; thimnak sungah an lampi zawng vekin an lang. Kar malte hnuah Sabat an hnong hmuahhmuah ih, Sabat dokalh dingin an berphei. Anmah cu hotu ah an um dingin “Khrih ratsal hnu caan” pawlkom an din ding an ruah. Himi ah an hlawhtling lo; Sabat an hnongnak ruangah kan mi pawl parah an thuneihnak an hloh hmuahhmuah. Cuvek in anmah ih lampi in hramthok ih an tuah duhmi cu anmah rori in an hneh ter. Kan mi pawl in, “A si nga, Pathian in ‘anmah cu caan reilo te sung lawng a zawi’” tiah an ti.
GSAM 332Nunnak Ih Lungretheiza Netnak
GSAM 332.2Himi mi pahnih ih netnak thuhla ah an Sabat hnong hnuah an kommi anmah ih unau pawl, “Khrih ratsal hnu caan” zumnak nei pawl ih an simmi pawl rel cu a ṭha. Kum 37 hlanah Mr. Hall cu a lu a vawksawt ruangah a rilru a buai (a lu thluak a nem ruangah); mi dang pawl ih bumawknak in sum le thilri tam zet a hloh ruangah himi dinhmun hi a suak. Inn leng ah a suah asile a phawng ding, asilole lei tiang a nem ding tin bumawknak ah a um. Mi hrawng a si lo, asinan kum rei zet cu rawngbawltu hnaṭuan zianghman tuah thei lo dingin a rem lo.3
GSAM 332.3Upa Stephenson cu kum 16 vel hlanah a thi. A thih hlan kum tampi cu a rilru a him lo (a theihnak a hlo); mi dang pawl hrangah tihphannak a si lo. Himi dinhmun a phak hlanah, daan a um lo ti thu a pawmmi ih zalennak a ruatmi thawn, a nupi, miphun nunphung thuhla ah sualnak zianghman puh lo mi, a suahsan (ukil rinum lo pakhat a hmang lawngah nupupa ṭhenawknak a ngah thei); cun a nupi hlan aiin a nau sawn nu a nei. Himi tuahnak cu nunphung dan thawn a kalh tuk ruangah a “Khrih ratsal hnu caan” unau pawl rori in a lampi an duh lo ih anmah hrangih thu a sim kha an kham.
GSAM 333.1Himi mi pahnih ih netnak ni pawl thuhla anmah ih unau pawl in an simmi cu nasa zetin an zaangfah. Asinan himi pawl cu thil dik, mi dang siatsuah duhnak asilole thleidannak tel loih pekmi an si. Himi thawn theihpinak ih taksa lam hman dan thuhla ah kan ca siartu pawl cu anmah rori ih ruahnak tuah ter kan duh.
GSAM 333Upa J. H. Waggoner in Thucah a Pawm
GSAM 333.21852 kum ah Upa J. H. Waggoner, Wisconsin ah County pakhat ih thuthangca a kalpitu, in tui caan thutak a pawm. Kum a ra mi 1853 ah rawngbawltu hnaṭuan ah a pumhlum in a ap aw. 1857 kum ah cah 200 vel zat nei catlap thupi zet pahnih a ngan. Pakhat cu, ‘Tunlai Thlarau Zumnak ih Sin le Lam’ timi a si; a pahnihnak cu, ‘Khrih Ratsal Hnu Caan Thu Elnak’ a si. Hmaisa mi cu Satan ih thang sungih tlak dingmi tam zet rundamnak a si lawng siloin; Pathian ih thlawsuahnak thawn, tunlai ih thil langter pawl thuhla ziang tuah ding ti thei lo mi tam zet ih mit a vangter.
GSAM 333.3A ‘Khrih Ratsal Hnu Caan Thu Elnak’ cu kan Bawipa a ratsal hnuah sualnak nei pawl hrangih simaw ding caan thu ih dik lo ruahnak pawl a elnak famkim zet a si. Himi zirhnak elnak cu a famkim tuk ruangah an let lo rori, cun letnak tuah dingin kan hmu hrih lo. Himi cabu in, tui caan ih Khrih cu a Pa ih laltohkham parah puithiam a si (a Melchisedek puithiamnak) ti le, a kumkhua ram hnuai caan ah a laltohkham parih a um ding ti cu a fiang zetin a tarlang. Himi laltohkham thawn puithiam trungtu hnaṭuan zianghman a pehtlai lo.
GSAM 334.1A hnu deuh ah Upa Waggoner in cah a zat cu a bangmi catlap pathumnak a ngan; a hmin cu ‘Fimnak le Phuangsuahnak Eng ah Remnak’ a si. 1884 kum vel ah himi cu a remthat ih a kauh, cah 400 vel zat nei cabu ah a tuah. A hmin in a tarlangmi thuhla parih thu relmi a fiang le a tawizet.
GSAM 334.2Himi caan ihsin Cabu suahnak hnaṭuan thawn a pehtlaih zet, nganhtu le remtu pahnih vekin. A rawngbawltu hnaṭuan khal a peh zom; a nun netnak kum pawl cu Europe ram ah a hmang.
GSAM 334.31889 kum April ni 17 ah, Basel, Switzerland ah a cabu netabik, ‘Eden ihsin Eden tiang’, a zohtluh hnu lawngah rinlopiin a thi. Ni 16 ah ni zaten a ngan ih a ni tin nganmi cabu ah, “Ni harsa zet hnaṭuan ka tuan” tiah a ngan. Europe ih unau pawl in a dinhmun thuhla an nganmi ihsin himi thu pawl kan hmu:
GSAM 334.4“Ni 17 zingah, zing dar 5 le hrek vel ah, a rawlsuannak khan ah a tlu ih a thi, ralringnak zianghman tel lo, thinlung parih tluannak ruangah. A cabu thar ih English suahnak a zohtluh theinak dingah hna a tuan tuk; Zarh ih ni khatnak ah London ah a kal ding ih, khua ah hnaṭuan peh dingin a ruat, cu hnuah a ra mi thal lai ah America ah a kirsal ding.”
GSAM 334.51854 kum ihsin Upa Waggoner cu thutak humhimnak ah mi hmuahhmuah hnenah, thu simnak hmun le cabu ngan lamah, a um ringring ih a lang zet. A thih caan ah kum 69 tluk a si. April ni 20 ah Basel ah an phum. Cuvek in a hnaṭuan hmun ah hramthok laihruaitu dang pakhat a tlu.
GSAM 334Zumnak in Damnak
GSAM 334.61858 kum thal hramthok lai ah Pi White cu ni tampi sung a nat tuk ih, mah le mah a bawm aw thei lo zik dinhmun in ihkhun parah a it ringring a ṭul. Zanlai deuh ah a theihnak a hlo; a chhungkua in an theihmi thil hmuahhmuah thawn a theihnak thansohter dingin an zuam, asinan an hlawhtling lo. A dinhmun cu darkar hrek hnakin a rei deuh in a um. Cule Upa Andrews le kei cu Upa White in thlacamnak tuah tlang dingin a vung ko. A ihkhun kiangah thlacamnak sunglawi zet an pek ruangah Bawipa in zaangfahnak thawn a theihnak a pe sal ih, a zungter sal. Pathian hnenah thangṭhatnak a pek lai ah langnak sungah a lak; ihkhun parah a it lai. Himi langnak ih a hmuhmi thil pawl cu ‘Kawhhran Hrangih Theihpinak Pawl’, Nambar 5 ah rel theih a si.
GSAM 335Taksa Lamah Mangbangza Langnak
GSAM 335.1Himi langnak thawn pehtlaih in taksa lamah a danglam zetmi langnak a um; kan thuamhnak nasa zetin kan sim. Upa White le kei cu ihkhun ri pakhat ah kan to; Upa Andrews cu ri dang ah a to. A kut cu a sin parah anih khat le khat a phuar, asilole a ban thawn a hmanmi zalen le mawi zetin a hmuhmi hmun dang dang lamah a cang. A taksa cung lam cu ihkhun ihsin a cawk ih, a liang le lukham karlak ah thlatin 8 asilole 9 vel a um. Phundang ih sim ahcun, a kheel ihsin cunglam taksa cu digri 30 vel in a kuun. Langnak a rei sung, minit 30, cuvek dinhmun ah a um. Mi pakhat in kut le ban bawmnak tel loin cuvek cu a takin a dingter thei lo; cuticun rei zet cu a umter thei lo. Himi ah khal a duh thu ih uk thei lo thuneihnak pakhat langnak thawn a pehtlaih a si ti theihpinak a um.
GSAM 335Simcianak Dang
GSAM 335.21858 kum October thla ni hmaisa ah Rochester, N.Y. ah Upa le Pi White le nganhtu in khawmpi hmunpi an tuah. Himi khawmpi hmun ihsin nganhtu in anmah thawn New York Peng le New England Peng pawl ah khualtlawnnak a tuah. Sabat pakhat ah Pi White cu langnak pek a si ih, kan khualtlawnnak ih hmun pakhat ah Satan in a parah doawknak nasa zet a tuah ding ti le, Upa White le kei in zumnak thawn a dingpi tuah ringring ding ih, Bawipa in a luat ter ding ti a hmuh.
GSAM 336Pi White Ih Natnak
GSAM 336.1Himi ah simcianak in a ra dingmi thil a sim cia. A hnuah a famkim dan dikzet kan hmu ding. Rochester khawmpi hnu Sabat hmaisabik ah Roosevelt ah kan um; Sabat a ra mi ah Madison County sung Brookfield ah kan um. Kar a ra mi ah Jefferson County, Mannsville ah Mr. Ballou ih rawlsuannak khan kau zet ah khawmpi kan tuah. Brookfield ihsin Mannsville tiang tlanglawng in kan kal lai ah Pi White ih mit hnuai ih mee cu a kang. A na tuk ruangah Mannsville kan phak tikah ihkhun parah a it a ṭul. Ni hnih sung mee cu a karh ih, ihmut a kham, khawmpi ah a tel thei lo. A lu cu mit pahnih an khar theinak tiang a puar; a mitmerh cu mihring milem vek khal a si lo. Himi na tuknak le ihmut tlaknak ruangih thinlung buainak sungah ral in Pathian dokalh ih phunzai dingin a zuam tuk. Himi dinhmun cu khawmpi caan tikhawh tiang a peh zom.
GSAM 336.2Khawmnak pawl an zo hnuah Upa White in ka hnenah hitin a ti:
GSAM 336.2“Unau mipa John, Rochester ah ralrinnak kan ngahmi, ka nupi parih Satan ih doawknak cu himi rori hi a si. Cu lai ah kan ngahmi thutiam cu, doawknak a ra tikah zumnak thawn kan kaih ih kan dingpi tuah ding, can khat hmanah kan suahsan lo ding, cule ral ih thuneihnak a siat ih a luat ding, ti mi kha na thei. Tu hmakhatte ah sungah kan va lut ih, thlacamnak caan kan tuah uh.”
GSAM 336A Simcian Vekih Luatnak
GSAM 336.3Pi White ihkhun parah a it ringring a ṭulnak khan ah kan zamrangin kan va lut ih, a hrangah thlacamnak nasazet kan tuah. Kan khawmnak tuahmi khan dang ah unau pawl cu daiten an thlacam. Thlacamnak kan hramthok hnu minit 10 vel ah Bawipa ih thuneihnak cu a ra ih khan a khat. Pi White cu na hmuahhmuah ihsin zamrangin a luat ih, rawl a ko. Himi cu zanlam dar 5 vel a si. Dar 7 ah a mee ih puarnak hmuahhmuah a hlo; cui zan khawmnak ah a tel, a hlan vekin dam zet a lang.
GSAM 337.1Khua mi pawl ih ngen ruangah zanlam ah ‘Mithianghlim Pawl Ih Roco’ thuhla thu simnak a um; a netnak ah Pi White in thucah a sim. Upa White cu a fapa te W. C. thawn inn leng ah a um lai ah, khawmpi mi tam zet hmai ah langnak sungah a lak. Cui caan ah a hmuhmi thil pawl cu Theihpinak Nambar 5 ih thu netabik, Mannsville, N.Y., 1858 October ni 21 ih nganmi ah rel theih a si.
GSAM 337.2A hlan ih kan simmi caan ah Pi White ih ngahmi damnak cu Rochester langnak ih simcian vekin a famkim zet. Cui khualtlawnnak ah cuvek harsatnak cu a ra sal lo; hmun hmuahhmuah ah thutak hrangah hnehawknak ropi kan ngah.
GSAM 337America Ram Sung Ral Simcianak
GSAM 337.3Sabat, 1861 kum January ni 12 ah, Fort Sumter parah meithal hmasa an kap hlan thla thum rori ah (America ram ih Africa sal 4,000,000 luattertu ral hramthoknak rori a si), Parkville, Mich. ah Ni sarihnak Adventist kawhhran inn cu hlanthlak in an hman. Khawmnak ah Upa White le a nupi, Upa Waggoner, Smith le nganhtu an tel. Upa White ih thu simnak a netah Pi White in thu a sim ih, cui hnuah tohkham parah a to. Cuvek dinhmun ah langnak sungah a lak. Inn cu mi in a khat ih, mithianghlim tihzahnak hmun taktak a si. Langnak sung ihsin a suak hnuah a ding ih inn a thlirdar, hitin a ti:
GSAM 338.1“Himi inn ah mi pakhat hmanin himi ram parih a ra dingmi harsatnak an mangcia lo. Mi pawl in South Carolina ih ram thenawknak daan cu an nuih; asinan tui ah Peng tam zet cu cui Peng thawn an pehtlai ding ih, ral a rapthlak zet ding ti ka hmuh zo. Himi langnak ah doawknak hmun parah lam pahnih ih ralkap tam zet an kommi ka hmu. Meithal thawng ka thei ih, hmun tinten mi thi le thi dingmi ka hmu. Cule an tlan ih kut thawn an doawknak ka hmu [anmah le anmah bayonet thawn an hriam]. Cule doawknak hnu hmun cu mi thi le thi dingmi thawn a khat ka hmu. Cule thawnginn pawl ah an hruai ih, an baang ruangih harsatnak tuar mi pawl cu an ṭha lo zet ka hmu. Cule ral ah pasal, fapa, asilole unau an hlohmi pawl ih inn ah ka hruai. An vansang le an lungrethei ka hmu.”
GSAM 338.2Cule inn ah a mit a thlirdar in hitin a ti, “Himi inn ah mi pawl an um, cui ral ah fapa pawl an hlo ding.”
GSAM 338Pi Ensign Ih Langnak Pawl Thuhla Theihpinak
GSAM 338.3A hlan ih thil dik cu a si ti nemhngetnak, simcianak cu simmi ni rori ah pek a si ti theihpinak, le khawmpi in a theih dan le a theihnak a darh dan langter dingin himi theihpinak hi pek a si:
GSAM 338.4“Himi in ka theihpinak a si: 1861 kum January ah Parkville ihsin hla 6 vel, Michigan, St. Joseph County ah ka um. Adventist ka si lo. Cui thla ni 12 ah ka venghnen pawl tam zet khawmpi thu ngai dingin Parkville ah an kal. Inn an kir tikah, khawmpi ah nu pakhat theihnak thleng lo dinhmun ah a um ih, United States parah ral rapthlak a ra ding, South le North ah ralkap tam zet an din ding, thawnginn ah mi tam zet tuar ding, pasal, fapa le unau pawl ral ah an hloh ruangah chhungkua tampi ah baangnak rapthlak a um ding, cun inn ah mi pawl in ral ah an fapa pawl an hlo ding ti a ti tiah an sim.” Hmin thuttu: “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, Jan. 30, 1891.”
GSAM 339.1Cui tihphangza ral simcianak thawn pehtlaih in Pi White in, Ni sarihnak Adventist pawl cu “ral ruangah harsatnak hmun ah an lut ding; cule harsa caan hmaika ah ziang tuah ding ti theihnak dingin fimnak pek dingin mi hmuahhmuah in thlacam nasazet ding hi an hnaṭuan a si” tiah a sim.
GSAM 339America Ram Sung Ral Ropi Dan
GSAM 339.2Langnak pek caan ah North ram mi pawl hmuahhmuah in a ra dingmi ral thuhla an thei thim. ram hruaitu Lincoln rori khal, cui hnu thla thum (1861 April 12), Peng pawl tam zet in South Carolina thawn an thenawknak daan an pawm ih Fort Sumter parah meithal hmasa an kap caan ah, ralkap 75,000 lawng a ko; an caan cu thla thum lawng a si.
GSAM 339.3Ral caan sungah Union lam ih ralkap lakmi zat cu 2,859,132 a si. Britannica Thuziap Cabu in, “1863 kum hramthok ah Confederate ralkap cu mi 700,000 vel an si,” tiah a ti; asinan an lakmi zat hmuahhmuah cu dikzetin theih a har. An thih zat cu “mi 300,000 vel” tiah a ruat. Tunlai thuziap cabu pawl in Union lam ih thih zat (doawknak ah thi, asilole hriamnak le natnak ruangah hmun ah asilole thawnginn ah thi) cu 359,528 tiah an ret. Union lam ih leiba thuhla ah Britannica in hitin a ti:
GSAM 339.4“Leiba cu 1865 August ni 31 ah a sangbik a phak, $2,845,907,626.56 a si. Sum lut $800,000,000 vel khal a um ih, a tam sawn cu ral ah hman a si; Peng pawl, khawpi pawl, County pawl le veng pawl in anmah ih chhiah an hman ih ral hrangah leiba an khawl; pinsin paisa peknak cu netnak ah $1,500,000,000 vel a si ding. Confederacy ih hmanmi zat cu theih theih a si lo; Federal ralkap le Confederate ralkap in an siattermi thilri cu ruat theih a si lo; South ah sal pawl ih sum man ($2,000,000,000) cu ral in a hlohter. Zatein, ral ih man cu dikzetin rel theih lo khal sehla, $8,000,000,000 cu ruatnak tawkfang a si.”4
GSAM 340Langnak Nemhngetnak Dang
GSAM 340.1Parkville khawmpi inn ah ral sungah fapa pawl hloh ding ti simcianak thuhla ah, 1883 kum thlatang thokpek lai ah Parkville kawhhran ih upa, langnak pek caan 1861 January ah khal upa a si mi, ka tong. Ral thuhla Pi White in langnak a simmi thu a thei ringring maw tiah ka sut. “Aw, ka thei,” tiah a ti. “Cui ni inn ah um ih ral ah fapa pawl hlohmi na theihmi mi zat ziangzat an um?” A zamrangin mi panga hmin a vun thei ih, “Himi pawl cu cui hmun ah an um ih ral ah fapa an hloh ti ka thei; inn ah ka um asile ka mi pawl thawn biaknak ka tuah thei ding ruangah hmin dang tam sawn ka pek thei ding. Ka ruat ah,” tiah a peh zom, “ka simmi pawl tel lo mi panga dang an um.”
GSAM 340.2South lam ih doawknak cu kum li le a luan deuh sung a peh zom; ralkap lakmi hmuahhmuah ih a hrek hnaih cu doawknak ah asilole natnak ruangah thih in an hloh. Himi cu hlanih simcianak a famkim dan langtertu thilmak zet a si.
GSAM 340Salnak le Ral
GSAM 340.31862 kum January ni 4 ah pekmi langnak thuhla Pi White in a rel lai ah hitin a ti:
GSAM 340.4“Mi thawng tampi cu himi ral in salnak a siatbal ding ti ruahnak thawn ralkap ah an lut ter. Asinan tu ah an hram an bun zo; an bumawk ti an hmu, himi ral ih tumtahnak cu salnak siatbalnak a si lo, a um vekin salnak humhimnak a si.”
GSAM 341.1Hlan ih thil simmi cu ralkap pawl in Union ralkap ri ah tlanlut sal pawl an pu ih an bawipa hnenah an kirter dingih bawm dingin an pek caan ah a si. Ralkap pawl cu, “Himi buainak kan daihter ah ziang kan ngah?” tiah an ti ti vekin an lang. An let, “Zianghman. Buainak tuahtertu thil cu a um hrih. Kan ram siattertu salnak dan cu a nung hrih ih buainak dang a thokter ding,” tiah an ti. Himi thu pawl cu Theihpinak Nambar 7 ihsin lakmi an si; cui Theihpinak ah “Salnak le Ral” hnuai ah ral thuhla rapthlak zet tluanpiin rel a si. Himi thu pawl in salnak cu kumkhua in a hloh lo ding tiah an ti lo; ralkap pawl in cui caan an hmuh dan a langter. Cui Theihpinak sungah deuh ah hitin simcianak a um:
GSAM 341North Lam Hlawhtlinnak Simcianak
GSAM 341.2“Cule ram pumpuluk ih rawl an khawlh! Bawipa in, ‘Ka duhmi rawl khawlh hi sualnak ih kaihhnawknak pawl thiar, vaikhua phurrhnak pawl phor, hrem mi pawl zalen ih suah, cule hngawngkawl hmuahhmuah phawt’ tiah a ti. Kan ram in Pathian ih duhmi rawl khawlh a tuah tikah, ral thuhla ah an thlacamnak cu a pawm ding; asinan tu ah a hna ah an thlacamnak a lut lo.”
GSAM 341.3Ral ih santhuanthu theitu pawl in North lam in South ralkap hneh dingin an zuam sungah, 1863 kum January ni 1 ah sal zalennak tlangzarh a si hlan tiang, hneh lonak, siatnak, caan retnak le thil dang pawl an hmu. Cule cui caan ihsin ral a netnak tiang an hneh dan cu zamrang zet! Hnaṭuan lam a thlir tu pawl hrangah 1862 January ni 4 ih simcianak a famkim dan cu a fiang zet. Phurrhnak pawl an phor tikah salnak cu a thiar ih sal ih hngawngkawl cu a phawt! A pawm dingmi rawl khawlh an hril tikah Pathian in a mi pawl ih thlacamnak a theih ih ral netnak dingih an zuamnak a bawm ti a fiang zet.
GSAM 342Hlanih Kansas Peng Hruaitu St. John Ih Theihpinak
GSAM 342.1Kansas mi, Ottawa, Ill. ah Hlanih Peng Hruaitu John P. St. John ih thu simnak a um; 1891 kum June ni 29 zanlam ah ka ngai. A simmi cu himi hi a si:
GSAM 342.2“Bull Run ah Confederate pawl in kan hneh tikah ka lungawi lo tuk. Asinan cui thil hmuahhmuah cu Pathian ih khawkhannak pakhat a si. Confederate pawl kan hneh daih asile politik pawl in remnak an tuah ding ih, Union cu salnak thawn a peh zom ding; cule tu khal salnak kan nei ding. Kum hnih sung Confederate pawl cu an thu an nei; asinan Lincoln in sal zalennak tlangzarh hmingthang a tuah hnuah Pathian lamah kan her sal zo ih, kan hlo thei nawn lo.”