Bung 5 — Khrih Ratsalnak Thucah
GSAM 93.1“Tu ah theipi thing ih tahthimnak kha zir uh. A thingpeng a nem lai ih a hnah a cerh tikah nipi a nai zo ti nan thei. Cuih vekin nan khal hi thil pawl hmu thluh tikah a nai zo, sangka bul rori ah a um zo [cahmai sir ih nganmi, amah a nai zo] ti thei uh. A ngaingai in ka lo sim, hi thil pawl a thlengkim hlan lo hi san hi a cem lo ding. Van le lei cu an cem ding, asinain ka thu pawl cu an cem hrimhrim lo ding.”1
GSAM 93.2Hi Cathianghlim ah Khrih a ratnak cu “sangka bul ah” a um zo ti kan theih theinak caan lamah kan thinlung a hruai. Thinghnah no nemte a cerh hmaisabik kan hmuh tikah nipi a nai zo ti kan theihnak tluk rori in cuih thu cu kan thei thei. Khrih amah a rat hlan lo a cem lo dingmi san ah kan thleng zo ti khal kan thei thei. Tahthimnak zir dingih caan a thlen tikah, cuih tahthimnak zirh dingih zirhtu pawl Bawipa in a dinternak caan a si ti cu a fiang ngaingai a si. Caan dangih tirhthlah in a sutmi thu cu hitawk khalah a hman aw: “Thu simtu an um lo ahcun ziangtin an thei ding? Cun tirh an si lo ahcun ziangtin thu an sim ding?”2
GSAM 93Hminsinnak Pawl ih Caan
GSAM 93.3A hlan bung ah Ni 2300 a cemnak thuhla ziangtin an thei ti le cuih caan cu “a thuṭhennak nazi” tiang a daih thu kan hmu zo. Hitawk ih tarlangmi tahthimnak in hi tahthimnak le “thuṭhennak” Thucah leitlun ih phuang dingih Bawipa ih caan lamah in hruai. A minung pawl parih thleng dingmi “hrehawknak” ropi le cuih caan cu “tawiter” a si ding thu a sim hnuah, Rundamtu cun, “Cuih ni pawl ih hrehawknak a cem hnuah zamrangten ni a thim ding, thla khal a tleu lo ding, arsi pawl van ihsin an tla ding, van ih huham pawl khal hnin an si ding. Cuih hnuah Milai Fapa ih hminsinnak van ah a lang ding” tiah a ti.3
GSAM 94.1Hminsin aw, a netabik ih tarlangmi hminsinnak cu a ratnak ih hminsinnak a si tiah a ti lo; Milai Fapa cu cutawk ah a um ih a ratlai an hmu ti ih hminsinnak a si. Hi Bible cang ih a ratnak a nai zo ti zumnak innghahnak dingih pekmi hminsinnak pawl cu ni, thla le arsi pawl ih hminsinnak an si. A dungih thlengmi thil dang pawl cu van mero lakih a rat ngaingai tikah thleng dingmi an si. Curuangah hi hminsinnak pawl ih pathumnak, arsi pawl ih hminsinnak, a thlen hnuah zamrangten Khrih a ratnak cu sangka bul ah a um zo ti zirh dingih Bawipa in a zirhtu pawl a dinternak caan a thleng.
GSAM 94.2Tu ah hi hminsinnak pawl a lang dingih caan thuhla kan zoh ding. Hrehawknak a cem hnuah zamrangten ni a thim ding a si.4 Marka in a ngan vekin, “cuih ni pawl ah, cuih hrehawknak a cem hnuah” a si ding.5 Kan Rundamtu cun cuih ni pawl cu tawiter an si ding tiah a rak sim zo. Maria Theresa ih thupek le 1773 ihsin 1776 tiang suahmi biaknak zalennak daan pawl ruangah kawhhran dokalh ih hremnak nasa zet cu tawiter a si. Hremtu thuneihnak cun 1798 tiang ram uknak huham a kaih lai khal sehla, a hremnak pawl cu 1773 hrawngah an cem zo. Rundamtu ih thu pawl cu tahṭhim aw in kan zoh ahcun, hi hminsinnak pawl ih pakhatnak cu 1773 le 1798 karlak ah a thleng ding a si.
GSAM 94Ni Thim le Zan Thim
GSAM 94.31780 kum thla 5 ih ni 19 ah ni cu milai theihnak lenglam ih thilti theinak in thimter a si. A hlan ni ah thla a famkim zo ruangah, cuih cu ni dapnak a si lo. Cuti a si cing khalin United States saklam nisuaknak lam hmuahhmuah ah zing nazi 11 ihsin zan nazi 11 tiang thimnak a um. Cuih caan ah ni a thim lawng hman a si lo, thla khalin ni ih eng a tleuter sal lo. Ni ih eng thla hmai ih a tla thei lo dingih khamtu thimnak a si. Kum tam zet hnuah Noah Webster in a sim vekin, “Hi thimnak ih a san cu thin a famkim theinak dingin zohman in an simsuak dah lo.”
GSAM 95.1Hi ni thim thuhla van ih arsi pawl zir mitu Herschel cun hitin a sim: “America saklam ih Ni Thim cu leilung thil thleng mangbangza pawl lakih pakhat a si. Cuih thuhla cu lunglut zetin an siar ringring ding, asinain fimthiamnak in a san simfiang ding a thei lo.”
GSAM 95.21780 kum thla 5 ih ni 19 zan ih thimnak thuhla simtu pawl cun thla a famkim cing khalin, “Leitlun le van hmuahhmuah ih tleu theimi thil zaten siatbalter thluh an si hmanah thimnak cu hi hnakih a thim sinsin thei nawn lo ding” tiah an ti.
GSAM 95Arsi Pawl Tlaknak
GSAM 95.3Hi hminsinnak pawl ih pathumnak, arsi pawl tlaknak cu 1833 kum thla 11 ih ni 13 ah a thlengkim. Cuih zan, a fiang deuh in kan sim ahcun zing a vang hlan nazi 5 ihsin, van ihsin tlakmi arsi ruah a sur. Mi hrekkhat cun van ihsin a luang thlami meisa tiva pawl vekah an tahṭhim; midang cun meisa puah ropi zet pakhat ihsin a zamdarhmi meifun vekah an tahṭhim. Hi thil thleng cu thlanglam Mexico Tipi Kual ihsin saklam Hudson Tipi Kual tiang, nitlaknak lam Sandwich Tikulh pawl ihsin nisuaknak lam Liverpool ihsin peng za reilote hlatnak tiang America saklam hmuahhmuah a tuam. Khuitawk ihsin an zoh khalah arsi ruah a bang loin a sur vekin an hmu; vur hrang a tlak laiih vur fang pawl vekin a sah zet ih an tla.
GSAM 95.41833 kum ih hi arsi ruah thuhla ah 1833 kum thla 11 ih ni 25 suah Connecticut Observer ihsin hitin kan lakbet:—
GSAM 95.5“Old Countryman timi thuthangca ih a thu ngantu cun ‘arsi tla pawl’ hi thupi zetah a ruat. Anih cun, ‘A liamcia Nilai zing ih kan hmuhmi meisa ruah cu tacik paruknak on a si tikah leitlun ih a ummi pawl in an hmuh dingmi ni ropi le ṭihnungza ih tahthimnak ṭihnungza, a hlan ih ra dingmi hminsinnak fiang le zangfahnak hminsinnak a si tiah kan phuang. Cuih caan cu a nai tuk zo; Thukam Thar lawngah a si loin Thukam Hlun khalah a sim. Thli cak zet in a hran ruangah a rah tla thluhmi theipi thing a hmuhnak cu hi hnakih a bang sinsinmi zuk hmuh ding a cang thei lo’ tiah a ti.”
GSAM 96Thomas Burnett ih Simcianak
GSAM 96.1Hlanlai ih mi pawl cun hi hminsinnak cu a nganmi vek rori ih a thlengkim ding zum ih hngak dingin minung pawl an rak zirh. Thomas Burnett cun London ah A.D. 1697 kum ih suahmi a cabu Leilung Thuhla Ruahdan sungah Mathai 24:29 thuhla hitin a sim:—
GSAM 96.2“Cuih caan ah van ih meisa vekih langmi thil phunkim an um ding ti cu rinhmainak zianghman a um lo. Cuih pawl lakah arsi tla timi pawl khal an um ding. Pakhat ciar ih zoh ahcun thupi zet an si lo hmanah an tam tuk ih an tla cun, profet in a sim vekin sabit hnah tla vek le theipi thing ih theipi rah tla vekin an tla ahcun, hmuhnak mangbangza zet an si ding.... Hi thil pawl cu sim uar tuknak le hla thu vekah kan ruat a ṭul lo; a fiangfai ih simcianak le a nganmi vek rori ih thleng dingmi thil ah kan ruat sawn ding a si.”
GSAM 96Zirhtu Olmstead ih Theihpinak
GSAM 96.3“America ih khawkheng thuhla zir mithiam tum bik” tiah kawhmi Mass. ih Yale Phunsang Sikul ih zirhtu Olmstead cun 1833 kum thla 11 ih ni 13 arsi tla pawl thuhla hitin a sim:—
GSAM 96.4“1833 kum ih arsi ruah cun leilung hmai ram kau zet a tuam; nisuaknak lam Atlantic Tipi laifang ihsin nitlaknak lam Pacific Tipi tiang, America thlanglam ih saklam tipi kap ihsin saklam lamah Britain in a uk mi ram pawl lakih ramri khiah lomi ram pawl tiang a tuam. Arsi pawl ih tlaknak cu hmuh theih a si lawng a si lo; khuitawk khalah a lan dan a bangaw thluh.”
GSAM 96.5Thla 11 ih ni 12 zan nazi 11 hrawng ihsin a thok ih ni 13 zing nazi 4 hrawng tiang a peh vivo mi hi thil lang thuhla zirhtu cun hitin a sim:—
GSAM 96.6“1833 kum thla 11 ih ni 13 zing ih arsi pawl tlaknak a hmu thei ih vanṭha mi pawl cun leitlun sersiam a si ihsin hmuh dahmi van ih meisa puahnak ropibik cu an hmu a bang; a malbik ahcun san thuanthu cahmai pawl ih nganmi caan sungih a ropibik cu an hmu.”
GSAM 97Europe Ah Khal Arsi Ruah Hmuh A Si
GSAM 97.11835 kum ah Germany ram Stuttgart ih Leonard Heinrich Kelber in a suahmi cabu sung ihsin hi hminsinnak cu Atlantic Tipi ral khatlam ah cuih thla sungah, ni malte a tlai deuh in, a thlengsal ti kan thei. Anih cun hitin a sim:—
GSAM 97.2“1833 kum thla 11 ih ni 25 ah Europe leilung ah arsi tla pawl cu mawi zetin an lang,” cun “Silesia ram Minsterburg ah arsi pawl cu meisa ruah vekin an tla. Anmah thawn meisa hluum pawl khal an tla ih, zan cu a eng tuk ruangah minung pawl cun an kiangnai ih inn pawl cu mei an kaang a si ding tiah an ruat.
GSAM 97.3“Cuih caan thotho ah Austria ram Prin ah arsi pawl an tla ih, peng bial 500 hnakih kau mi hmun an tuam. Mi hrekkhat cun van ihsin a luang thlami meisa tiva pawl vek a si tiah an sim. Mi hrekkhat cun meisa ruah tiah an ko. Rang pawl cu an ṭih tuk ih lei ah an tlu. Mi tampi khal ṭihnak ruangah an na.”
GSAM 97Tahthimnak Hmannak
GSAM 97.4Hi simcianak ih a sangsang kan thlun ih, hminsinnak pathumnak, arsi pawl tlaknak, a thlengkim hnuah kan Rundamtu cun, “Tu ah theipi thing ih tahthimnak kha zir uh” tiah a ti. Hi thu cu kan Bawipa in hi thusimnak a pek laiih a nungmi san hrang a si lo; hi thil pawl a thlengkim hmuh dingmi san hrang a si. A thleng lai hmuh ding a si lo, a thlengkim zo mi hmuh ding a si. Khrih cu sangka bul ah a um zo ti hminsinnak ih a thlengkim dingmi thil pawl lakah, a ra ngaingai lai hmuh a si dingih caan ah van pawl hnin a sinak cu a tel lo. A ratnak a nai zo ti hminsinnak pawl lakah hi hminsinnak pathumnak, arsi pawl ih hminsinnak, cu a tel. Minung pawl in theipi thing ih tahthimnak an zir dingih Bawipa in a khiahmi caan cu 1833 kum hnu a si. A ratnak cu sangka bul ah a um zo ih, cuih tahthimnak a theitu san a cem hlanah a ra ding ti thutak ropi thei dingih leitlun kaihharh a sinak Bawipa ih caan cu hitawk ah a um. Curuangah Khrih ratsalnak phuangsuahnak ropi leitlun ih pek a si dingih caan cu hi simcianak ah ziangtin a hminsinnak a um ti kan hmu.
GSAM 98Leitlun Huap Phuangsuahnak
GSAM 98.1Hi simcianak a thlengkimnak ah 1833 kum, cuih caan rori ah, Bawipa cun leitlun hmun phunphun ah a thucah kengtu pawl, a rawngbawltu pawl a din ter ti kan hmu. Annih cun 1833 ihsin 1844 tiang Khrih a ratnak a nai zo, “sangka bul rori ah” a um zo ti aunak an au. Annih cun anmah zirh dingih a sim vekin a ratnak ih hi hminsinnak pawl an kawhhmuh ih theipi thing ih tahthimnak an zirh. Hi Thucah cu a nungmi zirhtu hmangin simaw, nammi ca hmangin simaw, leitlun ih ramthar hnaṭuan hmun tinkim le leilung ih lawng cawlhnak hmun tinkim ah a thleng.
GSAM 98.2Hi Thucah a thlenkau dan cu Rochester, N.Y. ih Voice of Truth thuthangca ih a thu ngantu in 1845 kum thla 1 suahmi ah fiang zetin hitin a tarlang:—
GSAM 98.3“Thuphuan 14:6, 7 ih simmi kumkhaw thuthangṭha cu hnam tinkim, miphun tinkim, ṭawng tinkim le minung tinkim hnenah sim a si zo. Aw ring zetin, ‘Pathian ṭih uhla, amah sunlawih uh; ziangahtile a thuṭhennak nazi a thleng zo. Van le lei, tipi le tidai cikhaw pawl a tuahtu cu bia uh’ tiah an ti. A liamcia kum malte sungah Khrih cu 1843 kum ah [1843, Judah caan siardan—kan caan siardan ahcun 1844], asilole a nai tuk zo ih a ra ding ti thu simnak hmangin, hi Thucah cu van hnuaiah hnam tinkim le ṭawng tinkim hnen ih keng a si zo ti hi thil thleng taktak in a nemhngetnak hnakih a fiang sinsinmi thu dang zianghman a um lo. Thusimnak le ca suahmi pawl hmangin cuih aw cu leilung hmuahhmuah ah a thleng ih, cuih thu pawl cu leitlun netnak tiang an thleng.”
GSAM 98.4A thil thleng taktak a thei lomi mi hrekkhat cun Khrih ratsalnak cangvaihnak hi hmun pakhat sung lawngih a ummi vekah an ruat. United States saklam ih William Miller le amah thawn a um tlangmi rawngbawltu za reilote thawn pehparmi hnaṭuan a si tiah an ruat. Hruaitu langsar zet an simi Upa Miller le Upa Himes in an hruaimi America ih cangvaihnak cu a tlun ih sim zo vekin “leitlun netnak tiang” a thlengmi cangvaihnak ropi ih a ṭhen fate lawng a si ti an theih tikah, cuvek mi pawl cu an mang a bang men thei.
GSAM 99RAM PHUNPHUN AH CANGVAIHNAK A THOK DAN
GSAM 99.1Hi phuangsuahnak leitlun ih a feh dingih Bawipa ih caan a thleng. Leitlun hmun dangdang 20 le cuih hnakih tam ah caan bangaw hrawngah minung pawl din an si. Annih cun pakhat le pakhat ih hnaṭuan an thei aw lo cing khalin leitlun hmun tinkim ah hi Thucah au dingin an feh. Bung 4 ih tarlangmi, Ni 2300 a cemnak thuhla eng a dongtu pawl cu A. Campbell pakhat lawng lo cu, Thuphuan 14 ih Vancungmi pakhatnak ih thucah phuangsuahnak ah tel dingin thinlung cawkthawh an si. Hi khal cu pakhat le pakhat hnenah eng an pehzom awknak ruangah a si lo, Pathian ih Thlarau in a tuahmi a si.
GSAM 99Kawhhran Remthatnak Thawn Tahṭhimnak
GSAM 99.2Kum zabi 16 ih kawhhran remthatnak ropi a thoknak ah D’Aubigné in a hmanmi daan thotho hi cangvaihnak parah kan hmang ve ahcun, Bawipa ih Thucah a si ih Bawipa ih caan ah a thlengmi a si ti a fiang ngaingai ding. Cuih kawhhran remthatnak hmuahhmuah thuhla ah san thuanthu ngantu cun hitin a sim:—
GSAM 99.3“Germany in Switzerland hnenah thutak a pehzom lo, Switzerland khalin France hnenah a pehzom lo, France khalin England hnenah a pehzom lo. Hi ram pawl hmuahhmuah in Pathian hnen ihsin an dong. Leilung hmun pakhat in hmun dangah eng a pehzom lo ih, a tleumi ni hluum pakhat thotho in leilung hmuahhmuah ah eng a pe thluh vek a si. Milai hmuahhmuah tlun ih cem thei loin cawisangmi, tlun lam ihsin a ratmi zing eng, Khrih cu, Khristian biaknak din a si lai vek thotho in, kawhhran remthatnak caan khalah leitlun nunnak petu Pathian meisa a si. Kum zabi 16 ah zirhmi thu pakhat thotho cu hla aw bik le a bangaw lomi hnam pawl ih inn le kawhhran pawl ah caan khat teah din a si. A ruang cu Thlarau pakhat thotho in hmun tinkim ah zumnak pakhat thotho a suahter dingin hna a ṭuan ruangah a si.
GSAM 99.4“Germany ih kawhhran remthatnak le Switzerland ih kawhhran remthatnak cun hi thutak an nemhnget. Zwingle cun Luther thawn pehzomnak a nei lo. Hi minung pahnih karlak ah pehawknak a um ti cu rinhmainak a um lo; asinain cuih pehawknak cu leitlun tlunlam ah kan hawl a ṭul. Van ihsin Luther hnenah thutak a petu cun Zwingle hnen khalah a pe. An karlak ih pehtlaihawknak cu Pathian a si. Zwingle cun, ‘Zangfahnak kum 1516 ah thuthangṭha sim ka thok. Thu dangih sim ahcun, kan ram ah Luther ih hmin theih dah a si hlanah ka thok. Khrih ih zirhnak cu Luther hnen ihsin ka zir lo, Pathian ih thu ihsin ka zir sawn. Luther in Khrih thu a sim ahcun, ka tuahmi vek a tuah ve a si; cuih lawng a si’ tiah a ti.”6
GSAM 100.1France ah Farel le Lefèvre ih hnaṭuan thuhla a sim tikah san thuanthu ngantu cun hitin a ti:—
GSAM 100.2“Curuangah France ih kawhhran remthatnak cu ramdang ihsin luhtermi a si lo. France leilung ah a suak; Paris ah a cerh; Rome Khristian ram ah thuneihnak pahnihnak a simi phunsang sikul sung rori ah a hram hmaisabik a kai. Ramdang ziangvek khalah a thok hlanah Pathian cun cuih hnaṭuan ih thuhram pawl cu Picardy le Dauphiny minung pawl ih thinlung dingfel sungah a ret zo.
GSAM 100.3“Switzerland ih kawhhran remthatnak cu Germany ih kawhhran remthatnak ah a innghat lo ti kan hmu zo. Cuti vekin France ih kawhhran remthatnak khal cuih pahnih parah a innghat lo. Hi ram dangdang ah hnaṭuan cu pakhat le pakhat pehzomnak an nei lo cing khalin caan khat teah a thok. Raldonak ah ralkap bur sungih a telmi ralkap pawl hmuahhmuah cu pakhat in pakhat feh ding a ti lo hmanah, ralkap bawi lu pakhat thotho ihsin a suakmi thupek pakhat thotho an zaten an theih ruangah, caan khat teah an cangvai vek a si. Caan a thlengkim zo, minung pawl timlam an si zo, cun Pathian in ram hmuahhmuah ah a kawhhran remthatnak cu caan khat teah a thok. Hivek thil thleng taktak pawl cun kum zabi 16 ih kawhhran remthatnak ropi cu Pathian ih hnaṭuan a si ti an nemhnget.”7
GSAM 100.4Thos. Bilney, Fryth, Tyndale le midang pawl ih kaihhruainak hnuaiah England ih kawhhran remthatnak thuhla D’Aubigné cun hitin a simbet:—
GSAM 100.5“Curuangah England ih kawhhran remthatnak cu Luther le Zwingle ah innghat loin, Pathian pakhat lawng ihsin a dong ih a thok. Hi Khristian ram pawl hmuahhmuah ah Pathian ih thu in caan khat teah hna a ṭuan. Oxford, Cambridge le London ih kawhhran remthatnak ih a hramthoknak cu Erasmus in a suahmi Grik ṭawng Thukam Thar a si. [Tyndale le Thomas Bilney cun 1519 kum ah Cambridge an suahsan.] England in hi kawhhran remthatnak ih hramthoknak sang zet a porhawknak ni a thleng.”8
GSAM 101.1Khrih ratsalnak phuangsuahnak cu a tlun ih kawhhran remthatnak a thok dan kan tarlangmi vek thotho in a thok. Cuih hmun zat a let li hnakih tammi leitlun hmun pawl ah minung pawl caan khat teah feh dingin thinlung cawkthawh an si. Annih cun pakhat le pakhat an thei aw lo, an ruahdan khal an pehzom aw lo cing khalin, leilung ih ram li lawngah a si loin fimthiamnak a thlengmi leitlun hmuahhmuah hnenah Cathianghlim thutak pakhat thotho phuangsuah an thok.
GSAM 101Joseph Wolff ih Hnaṭuannak Pawl
GSAM 101.2Hi hmun ah Khrih ratsalnak phuangsuahnak a karhzai zia thuhla a ngaingai mi thu pawl hi kan zoh a ṭha ding:—
GSAM 101.3“1831 ah Joseph Wolff, D.D., cu Palestine ram ih Judah mi pawl lakah hnaṭuan dingin Great Britain ihsin ramthar hnaṭuantu ah thlah a si. A ni tin cazin pawl vekin, 1845 kum tiang Bawipa zamrang zetih a rat ding thu cu Palestine, Izipt, Tipi Sen kap pawl, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, Ottoman ramuk sung hmuahhmuah, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, Holland, Scotland, Ireland, Constantinople, Jerusalem, St. Helena ah siseh, Mediterranean tipi par lawng sungah le New York khawpi ah siseh, kawhhran pawl hmuahhmuah hnenah a phuang. Judah mi pawl, Turk mi pawl, Muslim pawl, Parsi mi pawl, Hindu mi pawl, Kaldea mi pawl, Yesede mi pawl, Siria mi pawl, Sabea mi pawl lakah le peng uktu pawl, phun hruaitu pawl, siangpahrang pawl, Organtsh le Bokhara siangpahrang pawl, Greece siangpahrangnu le a dang pawl hnenah thu a sim zo tiah a phuang.”9
GSAM 101.4Moses ih a nupi ih pa Hobab ih cithlah pawl umnak Yemen ramah Joseph Wolff in cabu pakhat a hmu; cuih thuhla cu hitiin a sim: “Hi hmun ih Arab mi pawl cun ‘Seera’ tiih kawhmi cabu an nei; cuih cabu cun ‘Khrih A Vei Hnihnak Ratnak le Sunlawinak ih A Uknak!’ thuhla a rel.”10
GSAM 102.1Yemen ah Rekhab cithlah pawl hnenah ni ruk a um; an thuhla cu hitiin a sim: “Annih cun sabitti an in lo, sabit hmuan an tuah lo, ci an tuh lo, puanthlam sungah an um ih Rekhab ih fapa Jonadab ih thu pawl an thei ringring. An hnenah Hatramawt ih Terim kiangih a ummi Dan phun ih Israel fate pawl an um; annih khal cun Rekhab fate pawl vekin Messiah cu van mero sungih zamrang zetih a rat ding an ruahsang.”
GSAM 102.2A tlunih thu pawl ihsin kan hmuhmi cu, cuih kum hleili sungah Wolff amah rori in Khrih ratnak sangka bulah a nai zo timi thuthang cu ram phun 20 hnakih tam ah a rak phuang zo ti hi a si. Cuih caan sungah cuih zumnak thu cu Germany ramah, a hleice in thlanglam ih Moravia mi pawl lakah, nasa zetin rel le ruah a si.
GSAM 102Germany le Russia ih Thucah
GSAM 102.3Mirang cangantu Mourant Brock in, “Württemberg ah Khrih zamrang zetih a rat ding a ruahsangtu Khristian pawl zabi zet umkhawmnak a um,” tiah in sim. Cuih zumnak thu cu Germany ram hmundang pawl ah Hengstenberg in a phuang; cuih caanah anih cu Germany ih Pathian thu thiamtu pawl lakah thiamnak sangbik neitu a si tiah rel a si.
GSAM 102.41892, December 13 ni suak Zohsalnak le Thuthang Phuangtu ah Germany ih Rawngbawltu L. R. Conradi in hitiin a ti:—
GSAM 102.5“Germany ah Bengel in mi tampi ih thinlung sungah kan Bawipa langnak duhdawtnak a cakter ih, cubangin mi thawng tam zet in simcianak thu cu a hlanih an zir dah lomi vekin an zir.... Germany ah eng a tleu ih Ni 2300 ih sullam a langtermi canganmi pawl cu cuih ramah sem an si. Cuih hnuah biaknak lam harhtharnak a ra um, a hleice in Württemberg ah a si; hremnak a suah tikah innsang zabi zet cu Russia thlanglam ah an feh ih cuih ah kum tampi hlan ihsin a rak pem ciami anmah ram mi pawl lakah cuih thu cu an theh darh. Rawngbawltu pawl in, malte zet siar lo, an kawhhran pawl an khar ruangah, bulpak inn pawl ah an ‘stunden’, asilole ‘suimilam’ khawmnak an tuah ih mi zabi zet in sual an sir. Cuih caan hmanah Sabat thuhla an rel tlang, asinain hram a thoktu an um lo ruangah cuih thu cu a daih hlo. ‘stunden’ khawmnak ah Russia lothlopa pakhat in sual a sir ih Russia mi pawl lakah cuih hnaṭuan vek cu a thok ve. Cuih ihsin atu ih ‘Stundist’ cangvaihnak ropi a ra suak; cuih ih thilti theinak cu Siberia le Caucasus ral hmunhlat bik pawl tiang a thleng.”
GSAM 103.11891, July 31 ni suak Zohsalnak le Thuthang Phuangtu ah Australia ih Unau mipa Schäche thuhla Rawngbawltu Conradi ih thurelmi a um. A simmi caan lai ah Unau mipa Schäche cu Silesia ih umtu a si ih, hminthang Germany thuthang ṭha phuangtu le Pathian thu zirhtu Pa Gosner ih ramsung ramthar hnaṭuannak hrangah caan ṭhenkhat sung a rak ṭuan. Unau mipa Schäche hnen ihsin Kelber ih cabu thuhla a ngahmi cu hitiin a sim:—
GSAM 103.2“1836 hnuah, asilole Bengel ih Cazin Tuatnak ih a khiahmi caan a cem tikah, Schweidnitz peng thuthang ca sungah cuih hmun ih Pu Sommerfeldt ih cabu zuarnak ihsin theihternak pakhat a ra suak; cuih cu 1843 le 1844 kum pawl ah a thleng dingmi thil ropi le lungawi um pawl thuhla L. Henry Kelber ih cabu pakhat thawn a pehpar aw. Cabu ih hmin cekci cu ka thei nawn lo. Cuih cabu cu kan ngah ih 1839-40 kumah cuih thu a ngaihven mi hrekkhat thawn sangka khar in kan siar tlang. Cuih cabu cun Daniel, Thuphuan le Matthai 24 ihsin netnak a nai zo thu a langter ih, a tlunih caan cu ziangtin tuat a si ti a langtermi caan tuatnak cazin khal a tel.”
GSAM 103Great Britain ih Thucah
GSAM 103.3Mirang canganmi Kum Thawngkhat tiih kawhmi ah, “England Kawhhran ih rawngbawltu 700 in Tlentu ratsalnak thu an au phuang,” tiah ngan a si. Cuih caan ih thiamnak sangbik a nei mi rawngbawltu hrekkhat cu 1840 ihsin 1844 tiang England ah Khrih ratnak zumnak thu a phuangtu pawl an si. An lakah Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rawngbawltu A. Dallas, M.A. [Jerusalem Zoh Aw tiih a cabu, cahmai 114 ah Matthai 24 ih tahthimnak cu hi san hrangah a hmang], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry le a dang pawl ih hmin kan rel ding.
GSAM 104Holland ih Thucah
GSAM 104.1Khrih ratsalnak zumnak thu cu Holland ah Hentzepeter in a phuang; cuih caanah anih cu cuih ram ih rawngbawltu thiam bik a si tiah rel a si. Siangpahrang ih ruatmi The Hague ih Siangpahrang Thilhlun Khawl Inn kilkhawitu a si. 1844, June thla ah Zanlai Aunak ih ca zohfelnak hotu hnenih a nganmi ca ah, anih cun a thuhla cu mang pakhat, thinlung a neh ngaingai mi in hi thu hi a hmaisabik ngaihven dingih a hruai thu a sim. Hi thuhla ah Cathianghlim a zohfel ih 1830 kumah cuih zumnak thu a langtermi catlap pakhat a suah. 1841 ah leitlun netnak thuhla catlap dang pakhat a suah. Cuih ca sungah, William Miller le Khrih ratnak a nai zo thu mipum hmaiah a phuangtu midang pawl thuhla cu America ihsin Holland ah a rami mipa pakhat thawn 1842 ah an biakawk ihsin a hmaisabik a thei ti khal a sim.
GSAM 104Tartary ih Thucah
GSAM 104.21821 kum hmanah Tartary ah Bawipa ratnak zumnak thu cu zum le zirh a rak si zo. Hi caan hrawngah Ireland ramthar hnaṭuantu pakhat cu cuih ramah thlah a si ih Tartar puithiam pakhat in, “Khrih cu a vei hnihnak ziangtikah a ra ding?” tiah a sut. Anih cun cuih thuhla zianghman a thei lo thu a sawn; Cathianghlim ih zumnak thu pawl zirh dingih a rami ramthar hnaṭuantu ih cubangih a sawnnak cu puithiam in nasa zetin a mangbangpi ih, “Cathianghlim a neitu pohpoh in cuih thu an thei ding,” tiah a ruat thu a sim. Cule puithiam in amah ih ruahdan a sim ih Khrih cu A.D. 1844 hrawngah a ra ding tiah a ruat thu a phuang. Hi thu ngaingai cu Ireland Ca, 1821 ah hmuh a si.
GSAM 104America, India le Europe Leilungpi ih Thucah
GSAM 104.3Khrih Ratnak Catlap Pawl, cabu 2, cahmai 135, 1844 ah England ih Mourant Brock in hitiin a ti:—
GSAM 105.1“Tlentu ih ratsalnak a nai zo ti ruahsannak le ralringnak aw a suahnak cu Great Britain lawngah a si lo; America, India le Europe leilungpi ah khal a si. America ah Thu rawngbawltu 300 hrawng in ‘ram ih thuthang ṭha hi’ an phuang; hi ramah cun England Kawhhran ih mi 700 hrawng in cuih aunak thotho cu an au phuang.”
GSAM 105Leitlun ih Tipi Lawngcawl Hmun Tinah
GSAM 105.2Seneca Falls, N.Y., ih E. R. Pinney, Khrih ratnak zumnak thu phuangnak ah a nunnak a pe awtu, Pathian a upatzetmi Baptist rawngbawltu cun Matthai 24 Fianternak tiih a cabu, cahmai 8, 9 ah hitiin a ti:—
GSAM 105.3“1842 hmanah Khrih ratsalnak thuhla canganmi pawl cu Europe, Asia, Africa le America ah, Rocky tlangtluan hnih lam veve ih ramthar hnaṭuannak hmun tinah thlah an rak si zo.... Kan lawng hruaitu pawl le lawng hnaṭuantu pawl in kan hnenah an simmi cu, an thlennak tipi lawngcawl hmun zianghmanah hi phuangsuahnak in anmah hmaihruai lomi hmun an hmu lo ih, cuih thuhla anmah cu ṭum tampi sut an si ti hi a si.”
GSAM 105Thucah A Phuangtu 3000
GSAM 105.4Hi zumnak thu amah rori ih a phuangtu rawngbawltu dang pakhat, Zanesville, Ohio, ih Rawngbawltu G. W. Mitchel cun 1894, August 8 ni ah Newark, Ohio, ah cangantu thawn an biakawk lai ah, Upa William Miller in 1844, September thla ah McConnellsville, Ohio, ih an biakawk lai ih a simmi thu cu a rel: anih cun “leitlun hmun dangdang ah, ‘Pathian ṭih uhla, a hnenah sunlawinak pe uh; ziangahtile a thuthennak tikcu a thleng zo,’ tiah a phuangtu rawngbawltu 3000 ih hmin le an umnak pawl” a nei; “an zat tam sawn cu North America le Great Britain ah an um,” tiah a sim.
GSAM 105.5Hi “aunak” a karhzai zetnak thuhla a rel tikah William Miller in hitiin a ti:—
GSAM 105.6“Leitlun kil tinah mi pakhat asilole pahnih in hi thuthang hi an phuang zo ih, an zate in caan thuhla ah an lung a rual,—Asia ih Wolff; England ih a rak ummi Irving; Scotland ih Mason; South Carolina ih Davis le hi ram ih mi tampi khal in hi aunak hi an au rero, asilole an rak au zo.”11
GSAM 106Hutchinson ih Elijah ih Aw Cu Hmun Tinah Thlah A Si
GSAM 106.1Upa R. Hutchinson cu 1837 ah England ihsin Canada ah Wesley dungthluntu ramthar hnaṭuantu ah thlah a si. A netnak ah Montreal ah a umhmun a khuar. Ramdang pawl ah a theihmi mi a tam zet. 1843 le 1844 kum pawl ah Elijah ih Aw tiih kawhmi thuthang ca a suah ih, cuih sungah Khrih ratnak zumnak thu a rel. Ramdang ah a fehtu lawng pawl thawn olte ih pehtlaih theinak le ca kuat man pek tul loin a thuthang ca fun tumpi pawl thlah theinak a nei ruangah leitlun hmun tinah a tam zetin a thlah. Amah ih hnaṭuannak thuhla a simnak ah, Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome le Britain ramuk le a kut hnuai ram pawl hmun tinah man loin a thlah thu a sim.
GSAM 106Sandwich Tikulh Pawl Ah
GSAM 106.21843, October 12 ni suak Zanlai Aunak ah Sandwich Tikulh pawl ih Kaui tikulh, Kaloa ih Pi O. S. Burnham hnen ihsin ca pakhat a tel. Anih le a pasal cu cuih hmun ih sikul saya an si. Annih cun cuih ah Khrih ratnak zumnak thu an cohlang ih an phuang; tikulh pawl ah zumtu pawlkom pakhat in anmah thawn Pathian an bia tlang.
GSAM 106Baptisma Petu Johan ih Thucah Thawn Hi Thucah Tahṭhimnak
GSAM 106.3Cuticun Khrih ratnak zumnak thu cu a thuhla Cathianghlim ih simcianak pawl kimter dingah a tawk zetmi karhzaihnak thawn phuang a si ti kan hmu.
GSAM 106.4Khrih a vei khatnak ratnak hmaihruai dingmi thucah cu profet Isaiah in hi thu pawl in a rak sim: “Hramlak ih a aumi ih aw cu, Bawipa ih lamzin timlam uh, ramcar ah kan Pathian hrang lamzinpi dingzet in tuah uh. Horkuam hmuahhmuah cawisan an si ding ih tlang le tlangmual hmuahhmuah niamter an si ding; a kualmi cu dingter a si ding ih a rualrem lomi hmun pawl cu rualremter an si ding. Bawipa ih sunlawinak cu phuang a si ding ih minung hmuahhmuah in hmunkhat ah an hmu ding; ziangahtile Bawipa ih ka in a sim zo a si.”12 Hi simcianak cu “Baptisma petu Johan, Judea ramṭhing ah thu a sim ih, Nan sual sir aw uh; ziangahtile vancung ram cu a nai zo a si, tiah a ti” timi ih hnaṭuannak ah a kim.13
GSAM 107.1Hi pa pakhat lawng in Judea ram pakhat ah thla ruk sung hnaṭuannak thawn hi mangbangza simcianak hi a kimter. Hi simcianak in Johan ih hnaṭuan cu a caan le a hmun a khiah pek, asinain Khrih ratsalnak phuangnak thawn a pehpar awmi simcianak pawl cu cubang an si lo; ziangahtile cuih hnaṭuan cu “aw ringzetih aunak” thawn leitlun huap ding a si.
GSAM 107.2Cuticun kan tarlangmi thu ngaingai pawl ih eng ah, Khrih ratnak thucah thuhla simcianak a dik cekci in a kim zia hmuh a si. Theikung ih tahthimnak zirh ding caan le Vancungmi pakhatnak ih thucah a hmaisabik phuang ding caan, Pathian ih caan cu a thleng; cule miphun, minung pawl le ṭong phun hmuahhmuah hnenah cuih aunak phuang dingin a thucah kengtu pawl cu a kaihtho.
Notes
- Mathai 24:32-35. ↩
- Rom 10:14, 15. ↩
- Mathai 24:29, 30. ↩
- Mathai 24:29. ↩
- Marka 13:24. ↩
- Kawhhran Remthatnak Thuanthu, cabu 8, bung 1, catlaang ṭhen 2, 3. ↩
- Cuih cabu thotho, cabu 12, bung 3, catlaang ṭhen 10. ↩
- Cuih cabu thotho, cabu 18, bung 2, catlaang ṭhen 12. ↩
- Kawhhran ih Aw, cahmai 343. ↩
- Wolff ih Bokhara Ramthar Hnaṭuannak. ↩
- William Miller ih Thusimnak Pawl, cahmai 238, 1843. ↩
- Isaiah 40:3-5. ↩
- Matthai 3:1, 2. ↩