Pennod 3 — Dyfodiad yr Had a Addawyd

GSAM 57.1“PAN ddaeth llawn yr amser, anfonodd Duw ei Fab, ... a wnaed dan y gyfraith, i brynu'r rhai oedd dan y gyfraith, fel y caem fabwysiad fel meibion.”¹

GSAM 57.2“Nawr i'r hwn sydd â'r nerth i'ch cadarnhau yn ôl fy efengyl i, a phregeth Iesu Grist, yn ôl datguddiad y dirgelwch a gadwyd yn gudd ers y dechreuad, ond a ddatguddiwyd yn awr, ac a wnaed yn hysbys i'r holl genhedloedd trwy ysgrifeniadau'r proffwydi, yn ôl gorchymyn y Duw tragwyddol, er mwyn ufudd-dod ffydd: i'r unig Dduw ddoeth, y bo'r gogoniant trwy Iesu Grist yn oes oesoedd.”²

GSAM 57.3“Trwy ddatguddiad, gwnaeth yn hysbys i mi y dirgelwch; fel y ysgrifennais o'r blaen mewn ychydig eiriau, ... na wnaed yn hysbys i feibion dynion yn yr oesoedd a fu, fel y'i datguddir yn awr i'w apostolion sanctaidd a'i broffwydi yn y Ysbryd.... I mi, sy'n llai na'r lleiaf o'r holl seintiau, y rhoddwyd y gras hwn, sef i efengylu i'r Cenhedloedd gyfoeth anchwiliadwy Crist; ac i wneud i bawb weled beth yw cymdeithas y dirgelwch, a guddiodd yn Nuw o ddechrau'r byd, yr hwn a greodd yr holl bethau trwy Iesu Grist.”³

GSAM 57.4Dywedwyd bod yr efengyl yn gorwedd yn gudd yn yr Hen Destament; yn y Testament Newydd caiff ei datgelu. Fel y mynegodd un arall, “Wrth iddynt ymadael oddi wrth Dduw, collodd y Iddewon i raddau helaeth olwg ar ddysgeidiaeth y gwasanaeth defodol. Roedd y gwasanaeth hwnnw wedi'i sefydlu gan Grist ei hun. Ym mhob rhan, roedd yn symbol ohono ef; ac roedd yn llawn bywiogrwydd a harddwch ysbrydol. Ond collodd yr Iddewon y bywyd ysbrydol o'u seremonïau, a glynu wrth y ffurfiau marw. Ymddiriedent yn yr aberthau a'r ordinhadau eu hunain, yn lle gorffwys ar yr hwnnw y tynnant sylw ato.

GSAM 58Chwilio am Reolaeth Fydol

GSAM 58.1“Er bod y Iddewon yn dymuno dyfodiad y Meseia, nid oedd ganddynt unrhyw gysyniad o'i genhadaeth. Nid oedden nhw'n ceisio gwaredigaeth rhag pechod, ond rhyddhad rhag y Rhufeiniaid. Roedden nhw'n disgwyl i'r Meseia ddod fel gorchfygwr, i dorri grym yr gormeswr, ac i ddyrchafu Israel i oruchafiaeth gyffredinol. Felly paratowyd y ffordd iddynt i wrthod yr Iachawdwr.

GSAM 58.2“Roedd y bobl, yn eu tywyllwch a'u gormes, a'r penaethiaid, yn dyheu am rym, yn dyheu am ddyfodiad un a fyddai'n trechu eu gelynion ac yn adfer y deyrnas i Israel. Roeddent wedi astudio'r proffwydoliaethau, ond heb fewnwelediad ysbrydol. Felly, anwybyddasant y ysgrythurau sy'n cyfeirio at waradwydd dyfodiad cyntaf Crist, a chamgymhwyso'r rheini sy'n sôn am ogoniant ei ail ddod. Cuddiodd balchder eu gweledigaeth; dehonglisant y broffwydoliaeth yn unol â'u heisiau hunanol.

GSAM 58.3“Am fwy na mil o flynyddoedd roedd y bobl Iddewig wedi aros am ddyfodiad yr Iachawdwr. Ar y digwyddiad hwn roeddent wedi gosod eu gobeithion disgleiriaf. Mewn cân a phroffwydoliaeth, mewn defod y deml a gweddi yn y cartref, roeddent wedi trysori ei enw. Ac eto, pan ddaeth, ni adnabuont ef. Iddynt hwy, roedd Anwylyd y nefoedd ‘fel gwraidd allan o dir sych;’ nid oedd ganddo ‘na ffurf na phrydferthwch;’ a gwelent hwy ddim harddwch ynddo i'w ddymuno. ‘Daeth at ei rai ei hun, a'i rai ei hun a'i gwrthododd ef.’”⁴

GSAM 58O Linach Dafydd

GSAM 58.4Wrth i'r amser a ragfynegwyd gan Ddaniël agosáu, pan oedd “y Meseia'r Tywysog”—yr Un Eneiniog—i ymddangos, gallai'r bobl Iddewig fod wedi rhesymu, ac yn ddiau fe wnaethant hynny, fel hyn: Mae'r Meseia yn ôl y cnawd i fod o dŷ a llinach Dafydd, felly rhaid i'w enedigaeth fod yn y llinach honno; ac yn ôl rheoliadau cyfraith ac arferion yr Iddewon, rhaid iddo gael ei eneinio ar gyfer gwasanaeth cyhoeddus yn dri deg oed; ac os yw i ymddangos fel yr un a eneiniwyd yn yr oedran hwnnw, yna rhaid i'w enedigaeth fod tri deg mlynedd cyn diwedd y chwe deg naw wythnos o flynyddoedd, sy'n ymestyn hyd at ddyfodiad y Meseia.

GSAM 59Rhagfynegiadau Simeon ac Anna

GSAM 59.1Tua'r amser hwn, roedd holl Israel mewn disgwyliad. Roedd myfyrwyr difrifol, ymroddedig yr Ysgrythurau yn disgwyl am enedigaeth yr un a fyddai'n Rheolwr a Llywodraethwr arnynt. I Simeon, yr hen a chrefyddol, datgelwyd “gan yr Ysbryd Glân na fyddai'n gweld marwolaeth cyn iddo weld Crist yr Arglwydd.”⁵

GSAM 59.2Pan ddaeth yr Iachawdwr babi i'r deml, gwyddai Simeon mai'r plentyn hwn oedd yr un y cyfeirid ato—y Meseia. “Yna cymerodd ef yn ei freichiau, a bendithiodd Dduw, a dywedodd, Arglwydd, yn awr y gadewch i'ch gwas ymadael mewn heddwch, yn ôl eich gair; canys gwelodd fy llygaid eich iachawdwriaeth, yr hon a baratooch gerbron holl bobloedd: goleuni i oleuo'r Cenhedloedd, a gogoniant i'ch pobl Israel....

GSAM 59.3“A bendithiodd Simeon hwy [Joseff a Mair], a dywedodd wrth Mair ei fam, Wele, gosodwyd y plentyn hwn er syrthiad a chodiad eto i lawer yn Israel; ac yn arwydd y lleferir yn ei erbyn (ie, a thrywanir dy enaid di hefyd gan gleddyf), fel y datguddir meddyliau calonnau llawer.

GSAM 59.4“Ac yr oedd un Anna, proffwydes, merch Phanuel, o lwyth Aser.... Ac ar ei dyfod i mewn yr eiliad honno, diolchodd hithau hefyd i'r Arglwydd, a llefarodd amdano wrth bawb a oedd yn disgwyl am brynedigaeth yn Jerwsalem.”⁶

GSAM 59Angylion yn Ymweld â'r Bugeiliaid

GSAM 59.5Cyn hyn, roedd angylion wedi cyhoeddi'r newyddion da am enedigaeth yr Iachawdwr i'r bugeiliaid ar wastadeddau Bethlehem. I glustiau gwrandawol y bugeiliaid, canodd angylion y llinellau melodaidd hyn:—

GSAM 60Y Doethion yn Ymweld â Bethlehem

GSAM 60.2Yna daeth doethion y Dwyrain a oedd wedi gweld “y seren yn codi,” fel yr rhagfynegwyd gan Balaam. Gan ddilyn ei arweiniad, cyrhaeddon nhw Jerwsalem, lle bu'n angenrheidiol holi am y Brenin newydd-anedig. Wedi iddynt gael gwybod mai Bethlehem fyddai man geni'r Un Dymunedig, parhaon nhw ar eu taith; ac wedi'u harwain yno gan y seren a ymddangosodd eto, fe'u harweiniwyd i'r lle diymhongar lle'r oedd yr Iachawdwr yn gorwedd. Yma, addolasant y Plentyn sanctaidd, gan gyflwyno iddo anrhegion o aur, thus, a myrr, ac yna aethant ar eu taith hir adref.

GSAM 60Yr Iachawdwr yn Ddeuddeg Oed

GSAM 60.3O'i blentyndod hyd at ddeuddeg oed, ychydig a gofnodwyd am Grist yr Iachawdwr, ac eithrio ei dwf mewn doethineb a chorffolaeth, a'i ymostyngiad ufudd i'w rieni. Ond yn ddeuddeg oed, ar ôl mynd gyda Joseff a Mair i Jerwsalem i fynychu'r wledd flynyddol, synnodd y offeiriaid yno gyda'r wybodaeth a ddangoswyd yn ei gwestiynau, ac yn yr atebion a roddodd i'w problemau cymhleth. O'r adeg hon hyd nes iddo ddechrau ar ei waith cyhoeddus, anrhydeddodd y galwedigaeth ostyngedig o fod yn saer coed wrth iddo weithio gyda Joseff, gŵr Mair.

GSAM 60Cenhadaeth Ioan Fedyddiwr

GSAM 60.4Am chwe mis cyn ei weinidogaeth gyhoeddus, cyhoeddwyd cenhadaeth Crist gan Ioan Fedyddiwr. Daeth y bobl mewn tyrfaoedd enfawr i glywed Ioan, ac i gael eu bedyddio ganddo. Wrth iddynt “fod mewn disgwyliad [yn disgwyl i'r Meseia ddod] a phob dyn yn myfyrio [‘ymresymu neu ddadlau,’ yn yr ymyl] yn eu calonnau am Ioan, a oedd ef y Meseia ai peidio; Atebodd Ioan, gan ddweud wrth bawb, Yr wyf fi yn wir yn eich bedyddio â dŵr; ond mae un sy'n gryfach na fi yn dod, ac nid wyf fi yn deilwng i ddatod carrai ei esgidiau ef. Ef a'ch bedyda â'r Ysbryd Glân ac â thân; y mae ei wyntyll yn ei law, a glanhau ei lawr yn drylwyr a wna, ac a gasglu'r gwenith i'w ysgubor; ond yr us a losga â thân na ddiffoddir.”⁷

GSAM 61Bedydd Iesu

GSAM 61.1Wrth i Ioan weinyddu defod y bedydd, gwelodd Iesu yn dod ato i'w fedyddio, a dywedodd, “Wele Oen Duw, sy'n cymryd ymaith pechod y byd.... A thystiodd Ioan, gan ddweud, Gwelais yr Ysbryd yn disgyn o'r nef fel colomen, ac yn aros arno. A minnau, ni adwaenwn ef: ond yr hwn a'm hanfonodd i fedyddio â dŵr, efe a ddywedodd wrthyf, Ar yr hwn y gwelet ti yr Ysbryd yn disgyn, ac yn aros arno, hwnnw yw'r hwn a fedyddia â'r Ysbryd Glân. A gwelais, a thystiais mai hwn yw Mab Duw.”⁸

GSAM 61Y Llais o'r Nefoedd

GSAM 61.2Nid yn unig y cafodd Meseiaeth Crist ei gadarnhau gan ddisgyniad gweledol yr Ysbryd Glân mewn siâp corfforol fel colomen, ond hefyd gan lais o'r nef. Yn Efengyl Mathew darllenwn, “Pan gafodd Iesu ei fedyddio, daeth yn syth i fyny o'r dŵr: ac wele, agorwyd y nefoedd iddo, a gwelodd Ysbryd Duw yn disgyn fel colomen, ac yn disgyn arno: ac wele lais o'r nef, yn dweud, Hwn yw fy Mab annwyl, ynddo y mae fy holl foddlonrwydd.”⁹

GSAM 61.3Er na wnaeth “Ioan wyrth,” pan welodd y bobl y nerth mawr a oedd yn cyd-fynd â gweinidogaeth Crist, gorfodwyd hwy i ddweud, “Yr oedd yr holl bethau a ddywedodd Ioan am y dyn hwn yn wir.”¹⁰

GSAM 61Crist wedi ei Eneinio yn ôl y Gyfraith

GSAM 61.4Mewn cysylltiad â chofnod Luc o'r bedydd a'r un eneinio gan yr Ysbryd Glân ar ffurf colomen, darllenwn, “Ymhen tua thri deg oed y dechreuodd Iesu ei hun.”¹¹

GSAM 62.1Ar ôl ympryd hir ein Harglwydd o ddeugain diwrnod, a themptasiynau ffyrnig y diafol yn yr anialwch, a ddaeth yn union ar ôl ei fedydd, daeth “i Nasareth, lle cafodd ei fagu; ac fel yr oedd yn arfer, aeth i'r synagog ar y dydd Saboth, ac ymgyfododd i ddarllen.... Y mae Ysbryd yr Arglwydd arnaf, am iddo fy eneinio i bregethu'r efengyl i'r tlodion.... Ac efe a ddechreuodd ddywedyd wrthynt, Heddiw y mae'r ysgrythur hon wedi ei chyflawni yn eich clustiau.”¹²

GSAM 62Mae'r Amser wedi ei Gyflawni

GSAM 62.2Wrth gofnodi'r un digwyddiad, dywed Marc, “Mae'r amser wedi dod i lawnder, ac mae teyrnas Dduw gerllaw: edifarhewch, a chredwch yr efengyl.”¹³ Roedd yr amser a ragfynegwyd i'r Eneiniog ymddangos wedi dod. Roedd yr eneinio gan yr Ysbryd Glân wedi digwydd yn ei fedydd, ac roedd bellach yn dechrau ar ei weinidogaeth, yn union yn yr amser a'r ffordd a ragfynegwyd gan broffwydi sanctaidd yr henfyd.

GSAM 62Prawf Gweledol o Feseiaeth Crist

GSAM 62.3Cyd-fynd â gweinidogaeth Crist y perfformiwyd gwyrthiau'n gyson, a oedd, i'r bobl, hyd yn oed os na lwyddasant i ddeall yn llawn ei ddamhegion a'i eiriau, yn brawf gweledol mai ef oedd yr Emmanwel, neu fod “Dduw gydag ef.”¹⁴ Yn y gwyrthiau hyn roedd Crist yn rhoi i'r byd nid yn unig dystiolaeth o nerth Duw ynddo ef ei hun, ond hefyd arddangosfa ymarferol o gymeriad Duw a'i garedigrwydd cariadus. Pan ddywedodd Philip, ar ôl tair blynedd o gymdeithasu parhaus â Christ, gan weld ei wyrthiau nerthol, “Arglwydd, dangos i ni'r Tad, a digon i ni yw hynny,” meddai Iesu wrtho, “A ydwyf gyhyd o amser gyda chwi, ac nid adnabuost fi, Philip? Y neb a’m gwelodd i, a welodd y Tad; a pha fodd yr wyt ti yn dywedyd, Dangos i ni y Tad? ... Credwch i mi fy mod i yn y Tad, a'r Tad ynof fi; neu fel arall, credwch i mi er mwyn y gweithredoedd eu hunain.”¹⁵

GSAM 63Ioan wedi'i Ddrysu

GSAM 63.1Er i Ioan, wrth fedyddio Crist, weld disgyniad gweledol yr Ysbryd Glân, a chlywed y llais o'r nef yn ei gyhoeddi'n Fab Duw, a datgan ei hun fod ef yn “Oen Duw sy'n cymryd ymaith bechod y byd,” roedd digwyddiadau'n datblygu mor wahanol i'w ddisgwyliadau nes bod ef, yn ei garchar tywyll, yn bryderus ac yn ddryslyd.

GSAM 63.2“Fel disgyblion yr Iachawdwr, nid oedd Ioan Fedyddiwr yn deall natur teyrnas Crist. Roedd yn disgwyl i Iesu gymryd gorsedd Dafydd; ac wrth i amser fynd heibio, a'r Iachawdwr heb wneud unrhyw hawliad i awdurdod brenhinol, daeth Ioan yn ddryslyd a thrallodus.”¹⁶ “Gan alw dau o'i ddisgyblion ato, [anfonodd] hwy at Iesu, gan ddweud, Ai ti yw'r hwn a oedd i ddod? neu a ddylen ni ddisgwyl am un arall?” “Yn yr awr honno fe wnaeth [Iesu] iacháu llawer o'u gwendidau a'u pla, a'r ysbrydion drwg; ac i lawer oedd yn ddall rhoddodd olwg. Yna atebodd Iesu a dweud wrthynt, Ewch eich ffordd, a dywedwch wrth Ioan y pethau a welsoch a chlywsoch.”¹⁷

GSAM 63.3Roedd hi'n anodd i'r Iddewon neu hyd yn oed y disgyblion weld yn glir lawer o wirioneddau a lefarodd yr Iachawdwr, oherwydd eu bod wedi'u gwreiddio mor ddwfn yn y gred, pan ddaw'r Meseia, y byddai'n torri i ffwrdd gaethwasrwydd Rhufain, a oedd mor boenus iddynt, ac yn adfer teyrnas Dafydd ar unwaith, ac yn teyrnasu fel brenin daearol.

GSAM 63.4Dechreuodd Iesu ei bregethu drwy ddweud, “Edifarhewch, oherwydd mae teyrnas y nefoedd gerllaw.”¹⁸ Pan anfonwyd ei ddeuddeg apostol allan, fe gyflwynasant yr un neges, “Mae teyrnas y nefoedd gerllaw.”¹⁹ Yn ddiweddarach fyth yn ei weinidogaeth, pan anfonwyd y saith deg allan, yr oeddent â'r geiriau, “Mae teyrnas Dduw wedi dod yn agos atoch.”²⁰

GSAM 64Pobl wedi'u Syfrdanu gan Waith Crist

GSAM 64.1Arweiniodd geiriau a dysgeidiaeth ryfeddol Crist y bobl i ddweud, “Ni siaradodd dyn erioed fel y dyn hwn.”²¹ A phan iachâodd y dyn dall a mud, “Yr oedd yr holl bobl yn rhyfeddu, ac yn dweud, Onid hwn yw mab Dafydd?”²² neu mewn geiriau eraill, Onid hwn yw had Dafydd, yr Iachawdwr a addawyd? “Pan ddaeth i'w wlad ei hun, dechreuodd addysgu yn eu synagog, fel y rhyfeddent, a dweud, O ble daeth i'r dyn hwn y doethineb hwn, a'r gweithredoedd nerthol hyn? Onid ef yw mab y saer? Onid Mair yw ei fam? a'i frodyr, Iago, a Joseff, a Simon, a Jwdas?”²³

GSAM 64.2Tua thrydedd flwyddyn gweinidogaeth Crist, pan oedd yn y deml yn mynychu gŵyl y cysegriad, daeth yr Iddewon ato, a dywedasant wrtho, “Pa hyd y gwnei ni amheuon? Os wyt ti'r Crist, dywed wrthym yn bendant.”²⁴ Yn y flwyddyn flaenorol, pan oedd wedi gwneud y wyrth nerthol o fwydo'r pum mil gyda'r “pum torth haidd a dau bysgodyn bach,” “synhwyrodd y byddent yn dod i'w gymryd trwy rym, i'w wneud yn frenin, [felly] ymadawodd eto i fynydd.”²⁵

GSAM 64Crist yn Dysgu ei Ddisgyblion am Ei Farwolaeth

GSAM 64.3Wrth addysgu ei ddisgyblion, gwnaeth Crist yn bwynt pwysig i chwalu'r syniad o deyrnas fydol a ddechreuai ar unwaith, ac i ddangos iddynt fod yn rhaid iddo farw a chodi eto, mynd i ffwrdd a dod eto. Felly gofynnodd iddynt, “Beth os gwelwch chi Fab y Dyn yn esgyn i fyny i'r man lle'r oedd o'r blaen?”²⁶ Ar ôl eu gorchymyn “na ddylen nhw ddweud wrth neb mai ef oedd Iesu'r Crist,” darllenwn: “O'r amser hwnnw ymlaen, dechreuodd Iesu ddangos i'w ddisgyblion y byddai'n rhaid iddo fynd i Jerwsalem, a dioddef llawer gan yr henuriaid a'r prif offeiriaid a'r ysgrifenyddion, a chael ei ladd, a chael ei atgyfodi ar y trydydd dydd. Yna cymerodd Pedr ef, a dechreuodd ei geryddu, gan ddweud, Bell ddylai hyn fod oddi wrthyt, Arglwydd; ni fydd hyn byth i ti.”²⁷

GSAM 65.1Ar yr un pryd dywedodd wrthynt fod rhai yn sefyll yno na fyddent yn marw nes iddynt weld Mab y Dyn yn dod yn ei deyrnas.²⁸ Tua wyth diwrnod wedyn, cyflawnwyd y broffwydoliaeth hon; ac mae'r apostol Pedr yn cyfeirio at y “weledigaeth” honno o Grist yn dod yn ei deyrnas fel prawf o ail ddyfodiad gwirioneddol Crist sydd eto i ddigwydd yn y dyfodol.²⁹

GSAM 65.2Ar un adeg pan oedd Crist a'i ddisgyblion yng Nghalilea, dywedodd Iesu wrthynt, “Bydd Mab y Dyn yn cael ei fradychu i ddwylo dynion; a byddant yn ei ladd ef, a'r trydydd dydd fe'i cyfodir eto. Ac fe ddaeth gofid mawr arnynt.”³⁰ Ac eto, fe fethon nhw â deall ei ystyr, oherwydd hyd yn oed wrth iddo geisio creu argraff ar eu meddyliau am wirionedd difrifol ei farwolaeth a'i atgyfodiad, roedden nhw'n dadlau'r cwestiwn yn eu plith eu hunain ynghylch pwy fyddai'r mwyaf yn nheyrnas y nefoedd.³¹

GSAM 65.3Ar achlysur arall dywedodd Pedr wrth Iesu, “Rydym wedi gadael popeth, ac wedi dy ddilyn di; beth felly a gawn ni? A dywedodd Iesu wrthynt, Yn wir, rwy'n dweud wrthych, y rhai a ddilynodd fi, yn yr adfywio pan eistedd Mab y Dyn ar orsedd ei ogoniant, byddwch chwithau hefyd yn eistedd ar ddeuddeg orsedd, yn barnu deuddeg llwyth Israel.”³² Eto i gyd, roedd y syniad o deyrnas a fyddai'n cael ei sefydlu'n fuan ar flaen eu meddyliau, a dechreuon nhw, yn ddynol ddigon, chwilio am y lle uchaf yn y deyrnas.

GSAM 65.4Yna daeth mam uchelgeisiol Iago ac Ioan, meibion Sebedeus, gan ofyn i Grist am le uchel i'w meibion—un ar y dde a'r llall ar y chwith i'w orsedd; neu, efallai, un i fod yn Brif Weinidog y llywodraeth, a'r llall yn Ysgrifennydd Gwladol. Ond dywedodd Crist yn blaen, “Nid ydych yn gwybod beth yr ydych yn ei ofyn.”³³

GSAM 66Mynediad Triumphaidd i Jerwsalem

GSAM 66.1Tua'r amser hwn, digwyddodd digwyddiad mawr a syfrdanol. Codiad Lasarus o'r bedd oedd hwnnw, yr hwn a fuasai farw ers pedwar diwrnod. Ysgogodd gwyrth mor nerthol y bobl a'u syfrdanu nes i'r Phariseaid gael eu dychryn, a hwy, ynghyd â'r offeiriaid, a alwodd gyngor ar unwaith; ac yn eu trafodaethau gofynasant, “Beth a wnawn ni? canys y mae'r dyn hwn yn gwneud llawer o wyrthiau. Os gadwn ef fel hyn ar ei ben ei hun, bydd pawb yn credu ynddo; a daw'r Rhufeiniaid ac yn cymryd ymaith ein lle a'n cenedl.”³⁴ Tra roedd grym Satanig o'r isaf yn cymryd gafael yn y rhai a oedd yn ceisio dinistrio Crist, roedd grym o'r uchaf yn symud y torfeydd i'w ogoneddu, a chyflawni'r hyn a oedd wedi'i ragfynegi amdano.

GSAM 66.2Ar yr achlysur y cyfeiriwyd ato uchod, daeth y bobl allan yn llu, nid yn unig i weld Iesu, ond i weld Lasarus hefyd, yr hwn yr oedd wedi ei atgyfodi o'r meirw. Nawr, i'w barn nhw, roedd yn sicr mai Iesu oedd eu brenin hirddisgwyliedig, a phan gyfarfuant ag ef yn dod tuag at Jerwsalem, yn eistedd ar asyn bach, daeth geiriau'r Ysgrythur yn gryf i'w meddyliau, “Paid ag ofni, ferch Seion: wele, dy frenin yn dod, yn eistedd ar asyn ifanc.”³⁵ Cododd gweiddi buddugoliaeth nerthol o'r dorf enfawr honno, a gynhyrfodd yn fawr y Phariseaid oer-galon, cyfrifgar. Ymhlith eu hunain dywedasant, “A welwch chi nad ydych yn ennill dim? Wele, mae'r byd wedi mynd ar ei ôl ef.”³⁶ I'w cais i Grist atal y gweiddi, atebodd, “Dywedaf i chwi, pe bai'r rhain yn tewi, y byddai'r cerrig yn gweiddi ar unwaith.”³⁷ Roedd yr Arglwydd wedi dweud am yr achlysur hwn, “Gwaeddwch,” a phe na fyddai'r bobl yn cyflawni ei air, byddai'n rhoi llais yng ngherrig y stryd, a byddent yn gweiddi; oherwydd rhaid cyflawni ei air.

GSAM 66Crist i Fynd i Ffwrdd a Dychwelyd Eto

GSAM 66.3Nid yn unig y ceisiodd ein Hiachawdwr gyfeirio meddyliau'r disgyblion at y ffaith ei fod i farw ac i atgyfodi, ond roedd hefyd yn dymuno eu dysgu na fyddai'r deyrnas yn dod nes iddo fynd ymaith a dychwelyd eto. Gan gyfeirio at ei groeshoeliad dywedodd, “Ac innau, os caf fy nghodi i fyny oddi ar y ddaear, mi dynnaf bawb ataf fy hun. Hwn a ddywedodd i ddangos pa fath o farwolaeth y byddai'n marw. Atebodd y bobl ef, Clywsom yn y Gyfraith fod y Meseia yn aros am byth; a sut wyt ti'n dweud, Rhaid i Fab y Dyn gael ei godi i fyny? Pwy yw'r Mab Dyn hwn?”³⁸

GSAM 67.1Er mwyn argraffu'n fwy llawn ar feddyliau'r disgyblion y ffaith ei fod yn mynd i ffwrdd, ac yn dychwelyd eto, cyn y byddai ei deyrnas yn cael ei sefydlu ar y ddaear, dywedodd, “O blant bychain, am ychydig eto yr wyf gyda chwi. Ceisiwch fi; ac fel y dywedais wrth y Jwdaiaid, Lle yr wyf fi yn mynd, ni allwch ddod; felly yr wyf yn dweud wrthych yn awr.... Meddai Simon Pedr iddo, Arglwydd, i ba le yr ei di? Atebodd Iesu ef, I ba le yr wyf fi'n mynd, ni allit ddilyn ar fy ôl i yn awr; ond y dilyni di ar fy ôl i wedyn.”³⁹ Yna anogodd eu calonnau pryderus a thrist gyda'r geiriau hyn: “Na thralloder eich calon: credwch yn Nuw, credwch hefyd ynof fi. Yn nhŷ fy Nhad mae llawer o breswylfeydd: pe na bai felly, byddwn wedi dweud wrthych. Rwy'n mynd i baratoi lle i chwi. Ac os af fi a pharatoi lle i chwi, fe ddeuaf eto, a'ch derbyn i mi fy hun; fel y byddwch chwithau hefyd lle rwyf fi.”⁴⁰

GSAM 67Dameg y Bonheddwr

GSAM 67.2Unwaith eto, ceisiodd yr Iachawdwr gywiro'r syniad anghywir bod y deyrnas i ymddangos ar unwaith, drwy ddefnyddio'r ddameg ganlynol wrth iddo ef a'r disgyblion fynd i fyny i Jerwsalem: “Aeth un bonheddwr i wlad bell i dderbyn teyrnas iddo'i hun, ac i ddychwelyd. Ac alwodd ar ddeg o'i weision, a rhoddodd iddynt ddeg punt, a dywedodd wrthynt, Ymdrinwch hyd onid deuaf.... Ac fe ddigwyddodd, pan ddaeth yn ôl, wedi iddo dderbyn y deyrnas, yna gorchmynnodd i'r gweision hynny y rhoddodd yr arian iddynt gael eu galw ato, fel y gwyddai faint yr oedd pob un wedi'i ennill drwy fasnachu.”⁴¹ Yn y ddameg hon, mae'r Arglwydd yn ei gynrychioli ei hun drwy'r bonheddwr. Roedd i fynd i wlad bell—at ei Dad—ac yno derbyn y deyrnas, cyn dychwelyd i deyrnasu.

GSAM 68.1Mewn ymateb i gwestiwn yr disgyblion, “Beth fydd arwydd dy ddyfodiad di, a diwedd y byd?”⁴² rhoddodd yr Iachawdwr restr iddynt o'r digwyddiadau a fyddai'n digwydd drwy'r gorthrymder mawr a ddaw ar yr eglwys, a'r arwyddion pendant a fyddai'n digwydd. Pan ymddangosai'r rhain, byddent yn gwybod bod ei ddyfodiad yn agos, hyd yn oed wrth y drysau, ac na fyddai'r genhedlaeth a'u gwelai yn diflannu o'r llwyfan gweithredu nes iddo ddod.⁴³

GSAM 68Wedi'i Adael gan yr Holl Ddisgyblion

GSAM 68.2Ond er gwaethaf yr holl gyfarwyddyd a roddodd Crist i'r apostolion ynglŷn â'i farwolaeth a'i waradwydd, fe fethon nhw'n llwyr â deall y gwirionedd a ddysgodd iddynt am ei brawf a'i groeshoeliad. Mor wan oedd eu dealltwriaeth o'r gwirionedd nes i'w gobaith farw pan ddaeth y prawf, a “ei adael a ffoi a wnaethant i gyd.”⁴⁴ Hyd yn oed Pedr, y Pedr bythol selog, a haerodd mor hyderus, pe bai pawb yn ei gefnu, na fyddai ef byth, oedd, ychydig oriau'n ddiweddarach, yn gwadu ei Arglwydd, ac yn tyngu nad oedd yn adnabod y gŵr. Mor ddall oedden nhw i ddeall datganiad yr Arglwydd y byddai'n codi o'r meirw ar y trydydd dydd ar ôl ei groeshoelio, nes iddynt holi a rhesymu yn eu plith eu hunain “beth y byddai codi o'r meirw yn ei olygu.”⁴⁵ Yn wir, mor ddi-ffydd oedden nhw nes, ar ôl iddo farw a'i gorff gael ei osod ym medd newydd Joseff, gwnaethon nhw baratoadau i'w bêr-eneinio. Gobeithion wedi diflannu—wedi'u claddu gyda Christ yn y bedd—am ddydd Saboth i'r disgyblion! Gyda chalonnau wedi'u pwyso â gofid a siom, a heb Waredwr tosturiol, trugarog, y bu ei fywyd yn llawn gweithredoedd o dynerwch a thrugaredd, yn agos i'w cysuro a'u cryfhau, mor anial oedd eu cyflwr!

GSAM 69Digwyddiadau Cyffrous Bore'r Atgyfodiad

GSAM 69.1Mae bore diwrnod cyntaf yr wythnos yn gwawrio! Am gyffro yn y nefoedd ac ar y ddaear! Mae angel nerthol yn disgyn o fyd y gogoniant i fedd Joseff, gyda neges yn gorchymyn i Fab Duw godi. “Ac wele, bu daeargryn mawr: canys disgynodd angel yr Arglwydd o'r nefoedd, ac aeth a rholiodd y maen yn ôl o'r drws, ac eistedd arno. Yr oedd ei wyneb fel mellten, a'i ddillad yn wyn fel eira: a rhag ei ofn ef y crynodd y gwarchodwyr, a daethant fel meirw.”⁴⁶ “Cododd llawer o gyrff y seintiau a oedd wedi cysgu, a daethant allan o'r beddau ar ôl ei atgyfodiad, ac aethant i'r ddinas sanctaidd, ac ymddangosasant i lawer.”⁴⁷ Meddyliwch am alwyr o'r fath yn Jerwsalem, wrth ddrysau eu ffrindiau, gyda'r neges bod Crist a groeshoeliwyd wedi atgyfodi o'r meirw, a'u bod hwythau hefyd wedi cael eu dwyn yn ôl i fywyd trwy ei nerth Ef, i dystiolaethu ynghylch ei atgyfodiad. Am y gweithgarwch ymhlith y disgyblion a'r gwragedd sanctaidd—yn rhedeg yma ac acw i gyhoeddi'r newyddion da, “Mae wedi atgyfodi o'r meirw, oherwydd ein bod wedi ei weld a siarad ag ef!”

GSAM 69Iesu'n Cerdded i'r Wlad

GSAM 69.2“Ac wele, aeth dau ohonynt y dydd hwnnw i bentref bach o'r enw Emmaus, a oedd tua chwe deg ystad [saith milltir a hanner] o Jerwsalem. A thrafodasant gyda'i gilydd am yr holl bethau hyn a oedd wedi digwydd. A bu, tra oeddynt yn cymdeithasu ac yn rhesymu, daeth Iesu ei hun yn agos, ac aeth gyda hwy. Ond daliwyd eu llygaid rhag iddynt ei adnabod ef. A dywedodd wrthynt, Pa fath o drafodaeth yw hon sydd gennych â'ch gilydd, wrth i chi gerdded ac yn drist? Ac atebodd un ohonynt, o'r enw Cleopas, a dweud wrtho, Ai estron yn unig wyt ti yn Jerwsalem, ac heb wybod y pethau sydd wedi digwydd yno yn y dyddiau hyn? A dywedodd wrthynt, Pa bethau? A dywedasant wrtho, Ynghylch Iesu o Nasareth, a oedd yn broffwyd nerthol mewn gair a gweithred gerbron Duw a'r holl bobl: a sut y mae'r prif offeiriaid a'n llywodraethwyr wedi ei draddodi i gael ei gondemnio i farwolaeth, ac wedi ei groeshoelio. Ond roeddem ni'n gobeithio mai ef oedd yr un a fyddai'n gwaredu Israel: ac ar ben hyn oll, heddiw yw'r trydydd dydd ers i'r pethau hyn ddigwydd. Ie, a gwnaeth merched penodol o'n cwmni ni hefyd yn syn, a oedd yn gynnar wrth y beddrod: a phan na chanfuant ei gorff ef, daethant, gan ddweud, eu bod hefyd wedi gweld gweledigaeth o angylion, a ddywedodd ei fod yn fyw. Ac aeth rhai o'r rhai oedd gyda ni i'r beddrod, a chanfod y peth fel y dywedodd y merched: ond ni welsant ef.

GSAM 70.1“Yna meddai atynt, O ffyliaid, ac araf o galon i gredu yr holl bethau a ddywedodd y proffwydi: oni oedd yn rhaid i Grist ddioddef y pethau hyn, a mynd i'w ogoniant? Ac o Moses a'r holl broffwydi, dechreuodd egluro iddynt yn yr Ysgrythurau gyfan y pethau a oedd yn ymwneud ag ef.”⁴⁸ Wrth iddo ymbaratoi i fwyta gyda nhw, torrodd y bara a diolchodd, “ac agorwyd eu llygaid, ac fe'i hadnabuant.... A dywedasant wrth ei gilydd, Onid oedd ein calon yn llosgi o'n mewn, tra yr oedd yn siarad â ni ar y ffordd, ac yn agor i ni yr Ysgrythurau?”⁴⁹

GSAM 70.2Nawr, o'r diwedd, gall y disgyblion weld, ar ôl i'r mater gael ei ddangos yn llawn iddynt, fod marwolaeth ac atgyfodiad yn gysylltiedig â chenhadaeth yr Iachawdwr. Ond sut y byddant yn ystyried cwestiwn ei deyrnas?

GSAM 70.2“Dangosodd ei hun yn fyw ar ôl ei ddioddefaint trwy lu o brofion di-feth, gan iddo gael ei weld ganddynt am ddeugain diwrnod, a llefaru am y pethau sy'n ymwneud â theyrnas Dduw; a phan oedd wedi ymgasglu gyda hwy, gorchmynnodd na ddylent adael Jerwsalem, ond aros am addewid y Tad, yr hon, meddai ef, y clywsoch chwi amdani gennyf fi. Oherwydd bedyddiodd Ioan yn wir â dŵr; ond fe'ch bedyddir chwi â'r Ysbryd Glân cyn bo hir.

GSAM 71A wnei Di Adfer y Deyrnas Nawr?

GSAM 71.1“Pan ddaethant felly ynghyd, gofynasant iddo, gan ddweud, Arglwydd, a wnei di adfer y deyrnas i Israel yr awr hon? [hynny yw, Rydym wedi dysgu ei bod yn angenrheidiol i ti gael dy groeshoelio a chodi o'r meirw, yn ôl yr Ysgrythurau, ond oni wnei di adfer y deyrnas nawr?] Ac meddai iddynt, Nid eich chi yw gwybod yr amseroedd na'r tymhorau, a osododd y Tad yn ei allu ei hun. Ond fe gewch chi nerth, ar ôl i'r Ysbryd Glân ddod arnoch chi: a byddwch yn dystion i mi yn Jerwsalem, ac yn holl Jwdea, ac yn Samaria, ac hyd eithaf y ddaear. A phan ddywedodd y pethau hyn, a hwythau'n syllu arno, fe'i cymerwyd i fyny; a chwmwl a'i derbyniodd o'u golwg. Ac wrth iddynt edrych yn ddi-sigl i'r nefoedd pan oedd yn mynd i fyny, wele, safodd dau ddyn gerllaw iddynt mewn gwisgoedd gwynion; a ddywedodd hwythau hefyd, Chwi wŷr Galilea, pam yr ydych yn sefyll yn syllu i fyny i'r nefoedd? Yr un Iesu hwn, a gymerwyd i fyny oddi wrthych i'r nefoedd, a ddaw yn yr un fodd ag y gwelsoch ef yn mynd i fyny i'r nefoedd.”⁵⁰

GSAM 71Iesu i Aros yn y Nefoedd hyd at yr Adferiad

GSAM 71.2Nawr bod yr Iachawdwr wedi eu gadael, ac iddynt yn wir ei weld yn “esgyn i'r fan lle bu o'r blaen,” roedd ganddynt y sicrwydd y byddai'r Ysbryd Glân yn eu dysgu ynglŷn â'r amser y daw'r deyrnas. Felly, wrth i Pedr roi ei gyfarwyddiadau i'r bobl, ar ôl derbyn yr Ysbryd, dywedodd, “Bydd yn anfon Iesu Grist, a bregethwyd i chwi o'r blaen: y mae'n rhaid i'r nefoedd ei dderbyn hyd at adsefydliad yr holl bethau, y bu Duw yn llefaru amdanynt trwy enau ei holl broffwydi sanctaidd ers dechrau'r byd.”⁵¹

GSAM 71.3I'r apostol Pedr hefyd, trwy'r Ysbryd Glân, rhoddwyd y ffeithiau ynglŷn â'r tri byd: Yn gyntaf, yr un cyn y llif, a ddinistriwyd gan ddŵr; yn ail, y byd presennol wedi ei gadw i dân,—tân y mae'r ddaear wedi ei storio, fel y darllenir yn y Revised Version,—y tân hwnnw a fydd yn achos colledigaeth, dinistr, a dinistrio dynion annuwiol; yn drydydd, y ddaear newydd, “lle mae cyfiawnder yn trigo;” neu, fel y cyfieithir gan rai, “lle bydd y cyfiawn yn trigo.”⁵²

GSAM 72.1Cyhoeddodd yr apostol Paul atgyfodiad pobl Dduw, a newid ei holl seintiau o farwol i anfarwol, “mewn chwinciad llygad, ar y trwmped olaf.” Dywedodd wrth y Corinthiaid fod Crist bellach ar orsedd ei Dad, ac y bydd yno hyd nes y bydd ei holl elynion yn cael eu gorfodi i'w ddarostyngiad. Hynny yw, nes iddo gael y deyrnas—ei deyrnas ef—i'w rhoi yn ei ddwylo gan y Tad, fel y proffwydwyd yn Daniel 7:13, 14; Salm 2:8, 9. I'r eglwys yn Thessalonica, cyflwynodd ddyfodiad Crist a'r atgyfodiad fel eu hunig obaith, ac fel ynddynt y consolasiwn gwirioneddol pan wahanwyd eu hanwyliaid oddi wrthynt gan law marwolaeth.⁵³

GSAM 72Dychweliad yr Arglwydd Amhenodol

GSAM 72.2Nid oedd gan yr eglwys hyd yma unrhyw wybodaeth bendant ynglŷn â'r amser y byddai'r Meistr yn dychwelyd. Pan ddywedodd yr apostol yn ei lythyr cyntaf at y Tesaloniaid, “Y rhai sy'n fyw ac yn aros a gawn ein dal i fyny,” deallodd y brodyr ei fod yn golygu bod Crist yn dod tra bod rhai ohonynt yn dal yn fyw. Yn ei ail epistol mae'n cywiro eu camddealltwriaeth o'i lythyr, ac yn dweud wrthynt “na ddelai y dydd hwnnw, oni ddelai gwrthgiliad yn gyntaf, ac y datguddir gŵr pechod, mab y colledigaeth; yr hwn sydd yn gwrthwynebu ac yn ucheláu ei hun yn uwch na phopeth a alwir yn Dduw, neu a addolir.”⁵⁴

GSAM 72Yr Apostasi

GSAM 72.3Ac eto, gadawyd yr eglwys i ymbalfalu yn y tywyllwch ynglŷn ag amser ail ddyfodiad Crist. Mae'r brodyr wedi dysgu y bydd apostasi; ond y cwestiwn oedd, am ba hyd y byddai'n para. Rhoddwyd ateb wedyn i Ioan tra yn weledigaeth ar ynys Patmos, yn y symbolau a geir ym mhenodau deuddeg a thri ar ddeg o'r Datguddiad—y “amser, ac amseroedd, a hanner amser,” y “deugain a dau fis,” y “mil dau gant a chwe deg diwrnod” (blynyddoedd); ond hyd yma nid oedd y digwyddiad a nodai ddechrau'r cyfnod hir hwnnw wedi digwydd. Felly roedd yr eglwys yn dal i obeithio ac aros am ddyfodiad Crist heb wybod yn union amser ei ymddangosiad; oherwydd pan fyddai'r amser hwnnw o drallod wedi mynd heibio, byddai cyfnod byr o wrthdaro a buddugoliaeth yn dal i aros i eglwys y “gweddill”.⁵⁵

GSAM 73.1Gyda chwblhau cofnodion y Testament Newydd, gosodir thema ail ddyfodiad Crist yn glir o'n blaenau. Mae oddeutu un adnod o bob tri deg yn sôn rywsut am ail ddyfodiad ein Harglwydd Iesu Grist. Am hyn, a safle'r eglwys o ran y gobaith hwnnw drwy'r oesoedd hyd at yr oes fodern, mae Robert Patterson, D.D., yn siarad mewn papur o'r enw The Interior, o dan y pennawd “Y Gobaith Bendigedig,” fel a ganlyn:—

GSAM 73Y Mileniwm Bydol—Patterson

GSAM 73.2“Pan adawodd ein Harglwydd ei eglwys ar y ddaear i fynd at y Tad, gadawodd hi mewn cyflwr trist. Roedd ei bum can o ddisgyblion wedi'u hamgylchynu gan holl fyd ei elynion, wedi'u trefnu'n grefyddau a llywodraethau gwrth-Gristnogol gan un o'r bodau deallus uchaf, wedi'u hysgogi gan y drwgdeimlad mwyaf gwenwynig, ac wedi'u haddysgu gan brofiad yr oesoedd yn y dulliau mwyaf effeithiol o ddinistr. Nid oedd yr Arglwydd yn anwybodus o'n perygl; ac yn ei drafodaethau olaf ni'w lliniaraodd, nac addo unrhyw leihad yn elyniaeth y byd a thrallod yr eglwys. Ond fe addawodd y dychwelai ef ei hun i drechu ei elynion, ac y byddai'n ein cynnal ni hyd y dydd bendithiol hwnnw. ‘Y mae'r byd yn eich casáu. Yn y byd, byddwch mewn gorthrymder. Byddwch yn wylo ac yn galaru, ond bydd y byd yn llawenhau. Byddwch yn drist, ond troir eich tristwch yn lawenydd.... Y mae tristwch arnoch yn awr; ond fe'ch gwelaf eto, a llawenha eich calon, a ni chymer neb eich llawenydd oddi arnoch. Os af i ymaith, deuaf eto, a'ch derbyn ataf fy hun, fel y byddwch chwithau lle yr wyf fi.’

GSAM 74.1“Dyna oedd y gobaith bendithiol o'i ddychweliad personol a ddefnyddiodd i gysuro ei eglwys wrth iddo ymadael. Yn ystod ei absenoldeb i gyd, dywedodd y byddai'n rhaid i ni ddioddef gorthrymder; ac felly y mae wedi digwydd. Os ydym i fwynhau unrhyw gyfnod o heddwch allanol yn ystod ei absenoldeb, os yw ei eglwys i gael ei rhyddhau rhag ymosodiadau'r byd, os bydd unrhyw oes o burdeb pan na fydd yr efrau yn tyfu ymysg y gwenith, neu os, wrth iddo ddod, y caiff ei groesawu gan boblogaeth daear a lenwir â gogoniant yr Arglwydd, neu yn wir hyd yn oed yn gallu dod o hyd i ffydd ar y ddaear, bydd yn syndod mwyaf annisgwyl iddo. Nid oedd Iesu'n gwybod am y mileniwm hwn. Dywedwn nad oedd yn gwybod amdano, oherwydd ni ddywedodd wrthym amdano; ac mae'n dweud, ‘Rwyf wedi eich galw'n ffrindiau, oherwydd yr holl bethau a glywais gan fy Nhad, rwyf wedi eu gwneud yn hysbys i chwi.’ Ond yn ei holl drafodaethau a'i ddamhegion, nid oes yr awgrym lleiaf y dylem obeithio am unrhyw gyfnod o heddwch neu ogoniant cyn ei ddyfodiad. Mae'r apostolion yr un mor anwybodus am fileniwm heb Grist. Am dair can mlynedd ar ôl ymadawiad ein Harglwydd, gobaith bendithiol yr eglwys oedd y gobaith am ei ddychweliad.

GSAM 74.2“Ond pan, yn ystod ei hapostasi a ragfynegwyd, dechreuodd briodferch Crist gysuro ei hun yn ei absenoldeb gyda chyfeillgarwch brenhinoedd y ddaear, yn gwbl naturiol trodd ei llygad oddi wrth awyr y dwyrain, ac oddi wrth ddychweliad ei Harglwydd, a fyddai'n rhoi diwedd ar ei mawredd bydol. Pan roddodd y Diwygwyr yr utgorn efengyl i'w cegau ... cafodd breuddwydion mileniwm heb Grist eu hysgubo ymaith ar unwaith, ... ac aeth yr eglwys ati eto i edrych am ddyfodiad yr Arglwydd i ddinistrio'r gwrth-Grist.... Yn eu llythyrau, eu pregethau, a'u cyffesion ffydd, cyhoeddodd y Diwygwyr eu gobeithion cyn-filennaidd.

GSAM 74.3“Mae Cymanfa Westminster yn cloi eu cyffes gyda datganiad o'u ffydd yn ail ddyfodiad yr Arglwydd mewn geiriau sy'n mynegi'n llawn ffydd y rhai cyn-filflwyddol. Maent yn datgan yn y geiriau pwysig hyn: ‘Fel y byddai Crist yn dymuno i ni fod yn sicr o gred bod dydd barn ar ddod, er mwyn atal pawb rhag pechu, ac er mwyn cysur mwyaf i'r rhai duwiol yn eu gorthrymder, felly bydd yn dymuno i'r dydd hwnnw fod yn anhysbys i ddynion, fel y byddant yn ysgwyd pob diogelwch cnawdol oddi arnynt, ac yn wyliadwrus bob amser, am nad ydynt yn gwybod ym mha awr y daw'r Arglwydd: ac yn barod bob amser i ddweud, Tyred, Arglwydd Iesu: a thyred yn gyflym!’⁵⁶

GSAM 75.1“Cryfhaodd ein hynafiaid diwygiadol eu calonnau drwy ddisgwyl dyfodiad yr Arglwydd, ac anogasant ei gilydd drwy'r gwaeddiad, ‘Daliwch y maes! canys mae'n dod â luoedd o gymorth,’ syniant a ymgorfforwyd yn ddiweddar mewn emyn adfywiad poblogaidd, ond yn gyfarwydd i hen Gyfamodwyr yr Alban.

GSAM 75.2“Ond cyn bo hir, dechreuodd ail apostasi o'r ffydd ymhlith yr eglwysi diwygiedig. Yn yr Alban y'i gelwid yn Gymedroliaeth; yn Lloegr, yn Arianaeth, a mwy yn ddiweddar, yn Eglwys Eang; ac yn America, Unitariaeth; ac yn yr Almaen, Rhesymoliaeth. Gan osod rheswm dynol fel y barnwr, a'n sylw modern cyfyngedig iawn fel y dystiolaeth, a gwadu y gallai unrhyw ddigwyddiad ddigwydd ond yn unol â chwrs deddfau natur a welwyd, fe wnaeth leihau Iesu i safle rabbi Iddewig, a oedd ychydig ar y blaen i'w oes, ond heb unrhyw gyfarwyddiaeth â gwyddoniaeth fodern. Wrth gwrs, cafodd y syniad o berson o'r fath yn dychwelyd o'r byd anweledig i deyrnasu ar y ddaear ei anfon i fytholeg Hebraeg.

GSAM 75Daniel Whitby ar y Mileniwm

GSAM 75.3“Dehonglwyd addewidion ei ail ddyfodiad a'i deyrnas ar y ddaear i olygu'n syml ledaeniad ei efengyl, ac ymostyngiad rhan fawr o'r byd i Gristnogaeth am gyfnod o fil, neu, fel y credai rhai, 360,000 o flynyddoedd; yn ystod y cyfnod hwnnw, roedd y ddynoliaeth i ddatblygu ym maes celfyddydau gwareiddiad, a mwynhau heddwch a ffyniant digynsail. Ac ar ddiwedd y cylch estynedig hwnnw, a oedd yn rhy helaeth i'r meddwl cyffredin ei ddirnad, efallai y byddai rhyw gyffro mawr yn y natur yn digwydd, a gellid dweud y byddai'r Arglwydd yn dod i ddinistrio'r byd, ac i alw'r hil ddynol i farn. Datblygwyd a phoblogeiddiwyd y ddamcaniaeth hon gan sylwebydd Seisnig o'r enw Whitby [bu farw Daniel Whitby ym 1726], y profir drwy ei ohebiaeth gyhoeddedig ei fod yn Arianaidd, ond roedd ei sylwebaethau'n boblogaidd gyda'i ddosbarth ei hun, a derbyniwyd ei fileniwm chwedlonol yn ffafriol gan lawer o bensiynwyr orthodocs a chyfeillion eglwysi'r wladwriaeth yn Ewrop, i ba rai yr addawodd les hir o degymau ac anrhydeddau. Trwy eu dylanwad, fe'i mewnforiwyd i America, lle cafodd ei ddefnyddio ar unwaith fel deunydd ar gyfer platitudau a pheroraethau ar y llwyfan.”

GSAM 76.1Dyna oedd y theoriadau mewn gwahanol rannau o'r ddaear wrth i ni agosáu at yr amser pan anfonodd yr Arglwydd y rhybudd difrifol am ei ddyfodiad, sef “ger y drysau.”