Pennod 4 — Amser y Diwedd

GSAM 77.1“YNA dywedais i, O fy Arglwydd, beth fydd diwedd y pethau hyn? Ac meddai ef, Dos dy ffordd, Daniel: oherwydd mae'r geiriau wedi'u cloi a'u selio hyd at amser y diwedd. ... Bydd y rhai annuwiol yn gwneud yn annuwiol: ac ni fydd yr un o'r annuwiol yn deall; ond bydd y doeth yn deall.”¹

GSAM 77.1“A dywedodd wrthyf, Deall, fab dyn: oherwydd yn amser y diwedd y bydd y weledigaeth.”²

GSAM 77.1“Ond ti, O Daniel, cae y geiriau, a selia'r llyfr, hyd at amser y diwedd; bydd llawer yn rhedeg yma ac acw, a chynyddir gwybodaeth.”³

GSAM 77.1Beth a olygir yma wrth “amser y diwedd”? Ni all fod yn golygu'r diwedd ei hun, oherwydd yn yr achos hwnnw ni fyddai'r rhan o broffwydoliaeth Daniel a oedd wedi'i “selio” o unrhyw fudd i ddynoliaeth. Gan mai “perthyn i ni y mae'r pethau a ddatguddir,”⁴ rhaid i'r darn hwn fod o ddefnydd ar ryw adeg. Felly, rhaid i'r ymadrodd, “amser y diwedd,” gyfeirio at gyfnod ychydig cyn y diwedd ei hun, pan fydd y pethau y soniwyd amdanynt wrth Ddaniel yn cael eu deall.

GSAM 77Diwrnod Ei Baratoad

GSAM 77.2Heb os, mae'n cyfeirio at yr amser hwnnw a alwyd gan y proffwyd Nahum yn “niwrnod ei baratoi.” Yma, roedd y proffwyd yn sôn am ddinistr Ninefe gyda “sŵn chwip, a sŵn clecian yr olwynion, a'r ceffylau'n prancio, a'r cerbydau'n neidio.”⁵ Tynnir sylw'r proffwyd yn gyntaf at drychineb mwy sydd i ddod ar yr holl fyd, pan “gynhyrfa y mynyddoedd o'i flaen, a thodd y bryniau, a llosga y ddaear wrth ei bresenoldeb ef; ie, y byd, a phawb a drig ynddo. Pwy a saif ger ei ddicter? a phwy a ddygymod â llymder ei ddicter? Mae ei gynddaredd yn cael ei dywallt fel tân, a'r creigiau a daflir i lawr ganddo.... Gwnaiff ddiwedd llwyr; ni chyfyd gofid yr ail waith.”⁶

GSAM 78Cerbydau â Thortshiau Fflamllyd

GSAM 78.1Ymhellach fyth y llefarodd y proffwyd am y diwrnod paratoi hwn: “Bydd y cerbydau gyda thortshiau fflamllyd ar ddiwrnod ei baratoi, a bydd coed ffynidwydd yn crynu'n ofnadwy. Bydd y cerbydau'n gwylltio yn y strydoedd, byddant yn gwthio'n erbyn ei gilydd ar y ffyrdd llydan: byddant fel ffaglau, byddant yn rhedeg fel melltennau. Bydd yn cyfrif ei wŷr nerthol: byddant yn baglu yn eu cerddediad; byddant yn brysio at ei fur, a bydd yr amddiffynfa wedi'i pharatoi.”⁷

GSAM 78.2Am ddisgrifiad cywir o'r trên mellt modern, gyda'r cynorthwyydd yn cowntio ac ail-gowntio ei deithwyr yn gyson, o orsaf i orsaf, a hwythau'n baglu wrth gerdded pan fo'r trên ar y symudiad. Yna mae'r defnydd aruthrol o goed ffynidwydd ar gyfer trawstiau rheilffordd, gwaith trawstiau, siediau eira, ac ati. Dywedir bod gan un ffordd dros Fynyddoedd Sierra Nevada bedwar deg saith milltir o siediau eira wedi'u gwneud o goed ffynidwydd. A dywedodd y proffwyd y byddai hyn yn “ddydd ei baratoi.”

GSAM 78.3Siaradir hefyd am yr amser diwedd hwn gan y proffwyd Joel pan roddir y gorchymyn i wasanaethwyr yr Arglwydd, “Chwythwch y corn yn Seion, a seinwch larwm ar fy mynydd sanctaidd: cryned holl drigolion y wlad; oherwydd mae diwrnod yr Arglwydd yn dod, oherwydd mae'n agos.”⁸

GSAM 78.4Ac eto gan y proffwyd Seffaniah dywedir, “Ymgasglwch ynghyd, ie, ymgasglwch, O genedl nad chwenycheir; cyn i'r archddyfarniad ddod allan, cyn i'r dydd basio fel yr us, cyn i ddigofaint llym yr Arglwydd ddod arnoch, cyn i ddydd llid yr Arglwydd ddod arnoch. Ceisiwch yr Arglwydd, yr holl ddarostyngedigion o'r ddaear, y rhai a weithredodd ei farn; ceisiwch gyfiawnder, ceisiwch ddarostyngedd: efallai y cuddir chwi yn nydd llid yr Arglwydd.”⁹

GSAM 79.1Er mwyn cael dealltwriaeth fwy cyflawn o'r hyn a olygir drwy'r ymadrodd “amser y diwedd,” a phryd y mae'n dechrau, byddwn yn sylwi ar enghraifft arall lle defnyddir yr un term. Yn unfed bennod ar ddeg Daniel, cyflwynir pŵer erledigaethol a oedd i ddal ei deyrnas hyd at amser y diwedd. Dywedodd yr Arglwydd am y gallu erledigaethus hwnnw, “Bydd rhai o'r deallus yn cwympo, i'w profi, ac i'w puro, ac i'w gwynnu, hyd at amser y diwedd: oherwydd ei fod [amser y diwedd] eto am amser penodedig.”¹⁰

GSAM 79Gwaith y Corn Bach

GSAM 79.2Mae sylwebwyr Protestannaidd yn gyffredinol yn cytuno i gymhwyso'r gallu hwn a'r “corn bach” yn Daniel saith, i'r eglwys Rufeinig a oedd â'r gallu sifil yn ei dwylo am yr amser “penodedig”. Yr amser penodedig hwnnw oedd y “amser, amseroedd, a hanner.”¹¹ Dyma oedd y 1260 o ddyddiau proffwydol—1260 o flynyddoedd—o reolaeth sifil y corn bach, yn ymestyn o 538 i 1798 O.C. Ar y dyddiad olaf hwnnw, cymerwyd ymaith nerth sifil y corn bach, yn yr “amser penodedig.” Felly erbyn y pryd hwnnw, roedd y bobl wedi peidio â “chwympo” drwy law y grym hwnnw fel yr oeddent wedi bod yn gwneud o'r blaen. Mae'r flwyddyn honno, felly,—1798,—yn nodi dechrau'r cyfnod hwnnw yn y broffwydoliaeth hon a elwir yn “amser y diwedd.”

GSAM 79.3Daeth y flwyddyn 1798 â'r “mil dau gant a thrigain o ddyddiau”—1260 mlynedd—i ben, y cyfnod y bu i “Ddau Dyst” yr Arglwydd (yr Hen Destament a'r Newydd) “proffwydo... wedi'u gwisgo mewn sachloth.”¹² Yn ystod yr Oesoedd Tywyll o erlid, cadwyd yr Ysgrythurau yn yr ieithoedd Groeg a Lladin, ac nid oedd y bobl gyffredin yn deall yr ieithoedd hyn. Mae'r weithred o atal yr Ysgrythurau hon yn cael ei gymharu â'u gwisgo “mewn sachliain.”

GSAM 80Y Ddau Dyst wedi'u Lladd

GSAM 80.1“Pan fyddant wedi gorffen eu tystiolaeth [yn y cyflwr sachloth], y bwystfil sy'n dringo i fyny o'r pwll diwaelod a wna rhyfel yn eu herbyn [Satan yn codi a gweithio drwy ddynion bydol], a bydd yn eu gorchfygu ac yn eu lladd. A bydd eu cyrff meirw yn gorwedd yn stryd y ddinas fawr, a alwir yn ysbrydol yn Sodom ac yn yr Aifft, lle croeshoeliwyd ein Harglwydd ni hefyd [‘y croeshoelir,’ y fersiwn Daneg a'r Fersiwn Diwygiedig]. A gwelir eu cyrff meirw gan y bobloedd a'r llwythau a'r ieithoedd a'r cenhedloedd am dridiau a hanner, ac ni adewir i'w cyrff meirw gael eu rhoi mewn beddau.”¹³

GSAM 80Teyrnasiad Braw

GSAM 80.2Cyflawnwyd lladdiad y Tystion hyn yn ystod “rheolaeth ofn” yn Ffrainc, o 1792 i 1795—tair blynedd a hanner. Er i Chwyldro Ffrainc barhau am ryw chwech neu saith mlynedd, yn ystod y tair blynedd a hanner cyntaf y gwnaethant eu hymdrech fawr i ddinistrio'r Beibl, crefydd, a phawb a feiddiodd siarad o blaid y naill neu'r llall. Er bod y Chwyldro Ffrengig yn honni ei fod yn rhyfela yn erbyn brenhiniaeth a dichellion yr offeiriaid, daeth mewn gwirionedd yn rhyfel i ddifodiant Duw a'r Beibl. Am yr amseroedd yn union cyn y Chwyldro, darllenwn,

GSAM 80.2“Nac anghofier byth, cyn Chwyldroad 1792, y dywedir bod hyrwyddwyr anffyddiaeth yn Ffrainc wedi codi ymysg eu gilydd a gwario £900,000 [$4,500,000] mewn un flwyddyn, ie, dro ar ôl tro, ar brynu, argraffu, a lledaenu llyfrau i lygru meddyliau'r bobl a'u paratoi ar gyfer camau eithafol.”¹⁴

GSAM 80Awduron Anffyddiol

GSAM 80.3“Paratowyd y ffordd ar gyfer Chwyldro o'r fath gan ysgrifeniadau Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D'Alembert, Condorcet, Rousseau, ac eraill o'r un stamp, lle ceisient ledaenu egwyddorion a oedd yn tanseilio crefydd naturiol a datguddedig. Nid yn unig y cafodd y Datguddiad ei herio, ond ei osod o'r neilltu yn gyfan gwbl; cafodd y Duwdod ei alltudio o'r bydysawd, a rhoddwyd ysbryd dychmygol dan yr enw Duwies Rheswm yn ei le.”¹⁵

GSAM 81.1Yn y flwyddyn 1793 roedd barn y bobl felly nes i berfformwyr theatrig gael eu cyfarch yn uchel am eu gwawd cablaidd yn erbyn Duw a'r Beibl. Fel sampl, dyfynnwn:

GSAM 81.1“Fe wnaeth y digrifwr Monert, yn Eglwys Sant Roche [Paris], ddwyn annuwioldeb i'w anterth. ‘Dduw, os wyt ti'n bod,’ meddai, ‘dial am y sarhad ar dy enw! Dyma fi'n dy herio. Rwyt ti'n ddistaw. Does dim digon o ddewrder ynot i ollwng dy daranau. Pwy ar ôl hyn a gred yn dy fodolaeth?’”¹⁶

GSAM 81Gwaith Blasffemyddol yn Lyon, Ffrainc

GSAM 81.2Dangosir sut yr oedd y rhai a laddodd y Tystion, “yn croeshoelio Mab Duw eto, ac yn ei osod i warth agored” (Hebreaid 6:6), gan ddigwyddiadau gŵyl a gynhaliwyd gan Fouché, yn Lyon, er anrhydedd i Chalier, Llywodraethwr Lyon, a oedd wedi ei roi i farwolaeth. Cyn ei gyrraedd Lyon, gorchmynnodd Fouché y

GSAM 81.2“y dylid dinistrio pob arwyddlun crefyddol; a bod i'w ysgrifennu dros byrth y mynwentydd, Marwolaeth yw cwsg tragwyddol.... Cariwyd penddelw Chalier drwy'r strydoedd, ac ar ei ôl daeth torf enfawr o lofruddion a phutainiaid. Ar eu hôl hwy daeth asyn yn cario'r efengyl, y groes, a'r llestri comiwniwn, a gafodd eu rhoi yn y fflamau'n fuan, tra gorfodwyd yr asyn i yfed y gwin cysegredig o gwpan y comiwniwn.”¹⁷

GSAM 81.3Disgrifir Gŵyl Rheswm a gynhaliwyd ym Mharis fel a ganlyn:

GSAM 81.3“Aethant mewn gorymdaith i'r gymanfa, a gwawdluniodd y torfeydd ... yn y modd mwyaf chwerthinllyd seremonïau crefydd.... Daeth dynion, yn gwisgo surplisau a chopeiau, ganu haleliwia a dawnsio'r Carmagnole, i far y gymanfa. Yno fe wnaethant osod yr host, y blychau lle'r oedd yn cael ei gadw, a'r cerfluniau o aur ac arian. Gwnaethant areithiau gwatwarus.... ‘O chwi,’ ebychodd dirprwyaeth o St. Denis, ‘O chwi, offerynnau ffanatigiaeth, seintiau bendigaid o bob math, byddwch yn wladgarwyr o'r diwedd, codwch yn un corff, a gwasanaethwch y wlad drwy fynd i'r bathdy i gael eich toddi.’”¹⁸

GSAM 82Gair Duw yn Dod Allan o'r Tywyllwch

GSAM 82.1“Ar ôl tri diwrnod a hanner daeth Ysbryd bywyd oddi wrth Dduw iddynt” (y Tystion), a “hwy a esgynnasant i'r nef mewn cwmwl.”¹⁹ Roedd amser Duw wedi dod i'w air ddod allan o'r tywyllwch a'i osod gerbron y byd. Roedd yr amser wedi dod (1798) i waith cenhadol gael ei wneud ledled y byd. Yn 1804, sefydlwyd y British Bible Society. Dilynwyd hyn gan ddwsinau o gymdeithasau Beiblaidd eraill, ac erbyn hyn mae'r Beibl wedi'i gyfieithu i holl brif ieithoedd y byd. Felly, mae'r Ysgrythurau, y Ddau Dyst, yn dod i amlygrwydd lle gall pawb eu gweld a'u darllen, ac fe'i cymharir â'u dyrchafiad i'r nefoedd mewn cwmwl.

GSAM 82.2Yn oes Chwyldro Ffrainc, dywedodd Voltaire y byddai'r Beibl yn hen ffasiwn o fewn can mlynedd. Ym mlwyddyn gant ers y dyddiad hwnnw, dosbarthwyd mwy o Feiblau yn Ffrainc yn unig nag y gwyddys oedd yn bodoli pan wnaeth Voltaire y brol gwag hwn. A dywedir bod y tŷ hyd yn oed y gwnaeth y datganiad ynddo bellach yn cael ei ddefnyddio fel tŷ'r Beibl.

GSAM 82Darganfod y Garreg Rosetta

GSAM 82.3Mae dau bwynt yn ymwneud â'r flwyddyn 1798 a'r bobl Ffrengig y mae'n rhaid i ni eu nodi: Yn gyntaf, yn y flwyddyn honno fe wnaeth byddin Ffrainc, dan y Cadfridog Berthier, ddymchwel llywodraeth y Babaeth yn Rhufain, gan gyflawni (yn anadnabyddus iddynt eu hunain) y broffwydoliaeth ynghylch y digwyddiad hwn, a geir yn yr union lyfr yr oeddent wedi ymladd yn ei erbyn; yn ail, yn yr un flwyddyn, yn Fort St. Julien, ar gangen Rosetta'r Nîl, darganfu byddin Ffrainc, wrth wneud cloddio, y garreg Rosetta enwog, sydd bellach wedi'i rhoi yn yr Amgueddfa Brydeinig. Ar y garreg hon mae arysgrif mewn tri ffurf: Hieroglyffig, yr ysgrif a ddefnyddiwyd gan yr offeiriaid; y ddemotig, y ffurf ysgrifennu a ddefnyddiwyd gan y bobl gyffredin; a Groeg. Dyma'r allwedd a ddatgloi'r ysgrifennu demotig a hieroglyffaidd, a oedd hyd yma'n ddirgel. Nawr, fel y dywedodd un arall, “mae'r pic a'r rhaw, wrth ddatguddio'r ysgrifennu hwn mewn nodau demotig, yn darparu mwy o brawf o gywirdeb cofnodion hynafol y Beibl nag a ddaw o unrhyw ffynhonnell arall y tu allan i'r Ysgrythurau eu hunain.” Felly, y bobl hynny eu hunain a feddyliai ddifodiant y Beibl oedd, yn gwbl anymwybodol, yn cael eu defnyddio i gyflawni proffwydoliaeth drwy ddiddymu goruchafiaeth y Babyddiaeth ar ddiwedd y 1260 mlynedd, a hefyd i ddarganfod yr allwedd i'r union ysgrifau sy'n cadarnhau gwirionedd yr Ysgrythurau y ceisiasant gymaint i'w dinistrio.

GSAM 83“Ti a Sefi yn Dy Ran”

GSAM 83.1Beth oedd yr hyn a ddatganodd yr angel i Ddaniel a fyddai'n digwydd adeg y diwedd? O'r adeg y clywodd y sant yn dweud, “Hyd at ddwy fil a thri chant o ddyddiau, yna y glanheir y cysegr,”²⁰ roedd ei feddwl yn llawn pryder ynghylch beth fyddai “diwedd y pethau hyn,” a “pha mor hir” y byddai'n para.²¹ Yn olaf, rhoddir iddo ddeall nad yw gwybodaeth o'r amser ar gyfer ei oes ef. Dywedir wrtho, “Dos dy ffordd hyd oni ddaw'r diwedd: oherwydd gorffwys a wnei, ac ymsefydli di yn dy ran ar ddiwedd y dyddiau.”²²

GSAM 83.2Mae rhai wedi tybio bod yr iaith hon yn cyfeirio at ddiwedd terfynol y byd, a bod Daniel, gyda gweddill pobl yr Arglwydd, ar yr adeg honno, yn derbyn ei wobr, ac yn sefyll yn ei gyfran o etifeddiaeth. Y gair Hebraeg am gyfran o etifeddiaeth, rhan o wlad, ac ati, yw, yn ôl a ddywedir wrthym, gheh-vel. Nid dyna'r gair sy'n cael ei gyfieithu fel coelbren yn yr ysgrythur hon; y gair yma yw goh rahl. Mae ysgolheigion Hebraeg yn dweud wrthym fod y gair hwn, goh rahl, yn ymddangos saith deg chwech o weithiau yn y Hen Destament, a'i fod yr un gair sy'n cael ei ddefnyddio wrth sôn am lanhau teipaidd y cysegr, lle'r oedd coelbrennau'n cael eu taflu i benderfynu pa un o'r ddau afr a oedd i'w ladd. Wrth i'r archoffeiriad gymryd gwaed bwch yr Arglwydd a mynd i'r cysegr i gyflawni gwaith y glanhau, safodd holl Israel y tu allan, gan boeni eu heneidiau a chyfaddef eu pechodau, fel y safent yn ddieuog, a derbyn bendith yr archoffeiriad pan ddai allan o'r cysegr. Felly, ar y diwrnod hwnnw, safodd Israel yn eu lot.

GSAM 84.1Pan ddaw glanhad olaf y cysegr, ar ddiwedd y ddwy fil a thri chant o ddyddiau, roedd achos Daniel, ynghyd ag achosion yr holl gyfiawn meirw, i ddod dan adolygiad gerbron Duw. Felly, saif Daniel yn ei ran.

GSAM 84Y Geiriau wedi'u Sêlio tan 1798

GSAM 84.2Mewn ymateb i ymholiad Daniel, “O fy Arglwydd, beth fydd diwedd y pethau hyn?”²³ dywedir wrtho, “Mae'r geiriau wedi'u cau a'u selio hyd at amser y diwedd.”²⁴ Yr hyn a gynhyrfodd feddwl Daniel oedd y “pryd?”, y “pa mor hir?”, a'r “beth fydd y diwedd?”. Dyma oedd y pwyntiau a ddrysodd ac a boenodd y proffwyd, a dim ond y pethau hyn a oedd i gael eu cau a'u selio hyd at “amser y diwedd,” ac nid llyfr Daniel cyfan, fel y mae rhai wedi meddwl. Cyn y cyfnod hwn o 1798, roedd gan astudwyr proffwydoliaeth olau ynglŷn â'r saith deg wythnos, ac roeddent yn deall eu bod yn dechrau yn 457 C.C., gyda gweinidogaeth gyhoeddus Crist, ei farwolaeth, ac ati, yn digwydd mewn cytgord perffaith â chyfrifon y chwe deg naw a'r saith deg wythnos o'r dyddiad hwnnw. Roedd y cyflawniad manwl gywir hwn o genhadaeth yr Iachawdwr, yn unol â'r cyfrif hwn, wedi rhoi prawf nerthol iddynt mai ef yn wir oedd y Meseia gwirioneddol, a bod dyddiad dechrau'r saith deg wythnos felly wedi'i osod yn annewidiol. Oherwydd eu methiant i ddarganfod mai'r saith deg wythnos oedd rhan gyntaf y ddwy fil a thri chant o ddyddiau, arhosodd y mater wedi'i selio tan ar ôl 1798, fel y rhagfynegwyd.

GSAM 84Allwedd i'r 2300 Dydd

GSAM 84.3Nawr, gadewch inni edrych ar y ffeithiau yn yr achos. Hyd at y flwyddyn 1798, nid oedd gan esboniwyr y broffwydoliaeth unrhyw olau ynghylch pryd y byddai'r ddwy fil a thri chant o ddyddiau yn dod i ben. Gallent ddeall yr arwyddion, y delw a'r anifeiliaid o lyfr Daniel, ond ni allent ddweud ble y byddai'r ddwy fil a thri chant o ddyddiau yn dod i ben, oherwydd hyd yma nid oedd ganddynt unrhyw ddealltwriaeth ynghylch pryd y dechreuodd y dyddiau. Fel prawf ar y pwynt hwn, darllenwn yn y Midnight Cry, papur Adfentyddol a gyhoeddwyd bryd hynny yn Ninas Efrog Newydd, dan ddyddiad 15 Mehefin, 1842, “Mae'n wir ddiddorol dod o hyd i'r ysgrifenwyr annibynnol amrywiol sydd ers 1798 wedi gweld yr hyn a oedd yn gwbl anweledig o'r blaen—sef bod y saith deg wythnos yn allwedd i'r ddwy fil a thri chant o ddyddiau.”

GSAM 85Llawer yn Darganfod y Golau

GSAM 85.1Fel y caewyd y wybodaeth hon “hyd nes y deuai amser penodedig yr Arglwydd i'w datgelu i ddealltwriaeth ei bobl”, felly hefyd pan ddaeth “amser y diwedd”, roedd llawer i “redeg yma ac acw” drwy'r Ysgrythurau, gan chwilio am y pethau hyn. Drwy gymharu ychydig o gyfieithiadau o'r testun, bydd y syniad hwn yn dod yn gwbl glir.

GSAM 85.2Dywed Dr. Adam Clarke: “Y bydd llawer yn ymdrechu i chwilio am yr ystyr; a bydd gwybodaeth yn cynyddu—drwy hyn.”

GSAM 85.3Yn y Beibl Almaeneg gan Luther, wedi'i adolygu, darllenwn: “Felly bydd llawer yn dod drosto, a chanfod dealltwriaeth fawr.”

GSAM 85.4Mae'r Beibl Cyfochrog Almaeneg yn darllen: “Bydd llawer yn rhedeg drwyddo, ac felly bydd y wybodaeth yn cynyddu.”

GSAM 85.5Mae Beibl Almaeneg L. Van Ess, a gymeradwywyd hefyd gan y Pab i ddarllenwyr Catholig, yn ei gyfieithu fel hyn: “Bydd llawer yn chwilio drwyddo, a bydd y wybodaeth yn fawr.”

GSAM 85.6Mae'r Beibl Swedaidd yn darllen: “Bydd llawer yn chwilio ynddo, a bydd gwybodaeth yn dod yn fawr.”

GSAM 85.7Mae'r un Daneg-Norwyeg, wedi'i adolygu, yn darllen: “Bydd llawer yn chwilio'n frwd, a bydd y wybodaeth yn doreithiog.”

GSAM 85.8Darllenwn yn y Midnight Cry o Fehefin 15, 1842, am y chwilio am wybodaeth a'i chael ynglŷn â'r hyn a seliwyd i fyny cyn 1798: “Onid yw'n gyd-ddigwyddiad rhyfeddol bod cymaint o awduron, heb unrhyw wybodaeth am ei gilydd, wedi dod i'r un casgliad tua'r un adeg?”

GSAM 86.1Cyflwynwn yma restr o ugain o bartïon gwahanol a ddarganfu'r gwirionedd ynghylch diwedd y ddwy fil a thri chant o ddyddiau, nid trwy gyfathrebu â'i gilydd, ond fel canlyniad chwilio diwyd yn yr Ysgrythurau, dan arweiniad dylanwad Ysbryd Duw. I ben y rhestr hon rydym yn gosod William Miller o Dalaith Efrog Newydd; yna dilynir gan A. J. Krupp, o Philadelphia, Pa.; David McGregor, o Falmouth, Maine; Edward Irving, o Loegr; Archibald Mason, o'r Alban; W. E. Davis, o Dde Carolina; Joseph Wolff, a fu'n gweithio mewn gwahanol rannau o Asia; Alexander Campbell, yn ei ddadl gyda Robert Owen, ym 1829; y Capten A. Landers, o Lerpwl, Lloegr; Leonard Heinrich Kelber, o Stuttgart, yr Almaen; Lacunza, o Sbaen; Hentzepeter, o'r Hâg, Yr Iseldiroedd; Dr. Capadose, o Amsterdam, Yr Iseldiroedd; Rau, o Fafaria; offeiriaid Tartari, ym 1821; myfyrwyr y Beibl o Yemen, yn eu llyfr o'r enw “Seera;” Hengstenberg, mewn rhan arall o'r Almaen; Rwsiaid ar Fôr y Caspia; Molokaners ar lannau'r Baltig, ac ati.

GSAM 86.2Bydd y canlynol yn dangos sut y cafodd y pwnc hwn ei agor o bryd i'w gilydd i fyfyrwyr proffwydoliaeth, a hynny heb iddynt wybod am ei gilydd:—

GSAM 86.3Yn y Midnight Cry o 15 Mehefin, 1842, ceir y geiriau hyn: “Newydd dderbyn, llyfr, gyda'r teitl canlynol, ‘Two Essays on Daniel’s Prophetic Numbers of 2300 Days, and a Christian’s Duty to Inquire into the Church’s Deliverance, gan Archibald Mason, gweinidog yr efengyl, Wishawtown, yr Alban, Newberg. Argraffwyd o'r argraffiad Glasgow, gan Ward M. Gazeley, 1820.’ Yn y llyfr hwn dywed Mason, ‘Yn ddiweddar gwelais bamffled bach, a gyhoeddwyd gyntaf yn America, gan y Parchedig Wm. E. Davis, o Dde Carolina, ac a ailgyhoeddwyd ym 1818 yn Warkington, yn ne Lloegr. Mae'r awdur hwn yn honni i'r ddwy fil a thri chant o ddyddiau ddechrau gyda'r saith deg wythnos (pen. 9:24). Rwy'n cael fy ngorfodi i gytuno â'r farn hon.’”

GSAM 87Davis, o Dde Carolina

GSAM 87.1Yn yr un rhifyn o'r Midnight Cry, dywedodd y golygydd, “Rhaid bod llyfr Davis wedi'i ysgrifennu tua 1810.” Wrth sôn am y rhesymu a gyflwynir yn y llyfr, mae'n datgan, “Gallai'r darllenydd wir feddwl ei fod yn darllen gwaith Miller, Litch, Stores, neu Hale, ond credwn nad oedd yr un o awduron presennol yr ail ddyfodiad yn gwybod am fodolaeth y llyfr hwn tan yr wythnos ddiwethaf. Ni chlywodd golygydd y papur hwn [y Cry] sôn amdano o'r blaen. Safbwynt Davis ar amser, a gefnogwyd gan Mason, oedd y byddai'r ddwy fil a thri chant o ddyddiau yn dod i ben gyda blwyddyn Iddewig 1843—ein blwyddyn ni 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff ac Ugain Arall

GSAM 87.2Yn y Midnight Cry o 31 Awst, 1843, darllenwn fod “yn 1822 Joseph Wolff (o Loegr) wedi cyhoeddi llyfr o'r enw ‘He Will Come Again, the Son of Man in the Clouds of Heaven.’” A hefyd, fod “yn 1826 ugain o bersonau, o bob perswâd orthodocs, wedi cyfarfod yn Llundain, gyda Mr. Wolff, i astudio'r Beibl. Daethant i'r un casgliad yn unfrydol. Ychwanegon nhw 45 mlynedd at y 1260.” Byddai ychwanegu 45 mlynedd at y 1260 mlynedd a ddaeth i ben ym 1798 yn ein dwyn i ddiwedd 1843, y flwyddyn Iddewig, sef ein 1844 ni mewn gwirionedd.

GSAM 87Safbwynt Alexander Campbell

GSAM 87.3Yn yr un rhifyn o'r papur, nodir am Alexander Campbell, “yn 1829 cafodd ei ddadl enwog gyda Robert Owen, yr anffyddiwr, lle dadleuodd fod gweledigaethau Daniel yn ymestyn hyd at ddiwedd amser, bod y ddwy fil a thri chant o ddyddiau yn flynyddoedd, a'u bod yn dod i ben tua 1847 o flynyddoedd o'r adeg y ganed Crist, a oedd, yn ôl ei ddangosiad ei hun, bedair blynedd cyn y cyfrif cyffredin.” Felly, yn ôl ei gyfrif ef, byddai'r ddwy fil a thri chant o ddyddiau yn gorffen ar ddiwedd 1843 o flynyddoedd Iddewig llawn o'r cyfnod O.C.—hynny yw, 1844 mewn gwirionedd.

GSAM 88.1Yn y Midnight Cry o 21 Medi, 1843, ceir datganiad ynghylch llyfr a dderbyniwyd gyda'r teitl, “A Voice to Britain and America, in a Scriptural statement of the second advent of our Lord and Saviour, which we daily pray for, saying, ‘Thy kingdom come, thy will be done in earth as it is in heaven,’²⁵ gan y Capten A. Landers, o Lerpwl, a gyhoeddwyd gan S. Kent a Ch., 1839.”

GSAM 88.2“Mae ef, fel y lleill, yn rhoi cyfrif o'r amser, gan roi diwedd y ddwy fil a thri chant o ddyddiau fel 1847 o flynyddoedd o enedigaeth wirioneddol Crist.” Hynny fyddai ein 1844 ni, gan iddo gael ei eni bedair blynedd cyn y cyfrif cyffredin.²⁶

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Yn y Review and Herald, Mai 17, 1892, ceir erthygl gan y Parchedig L. R. Conradi, o Hamburg, yr Almaen, lle y dywed:—

GSAM 88.4“Mae'n debyg bod y rhan fwyaf o'n darllenwyr wedi clywed am y prelat Lwtheraidd nodedig Bengel, a osododd yn y ganrif ddiwethaf [yn ôl Schaff, bu farw Bengel ym 1751], amser ymddangosiad ein Harglwydd yn y flwyddyn 1836, a'i gyfrifiadau'n seiliedig ar y rhif 666 yn y Datguddiad. Ond ymhell cyn i'r amser hwnnw ddod i ben, dechreuodd gŵr arall ysgrifennu, prif feistr ysgol o'r enw Leonard Heinrich Kelber. Ymddangosodd ei bamffled cyntaf ym 1824, o'r enw ‘The End Near,’ yn cynnwys esboniad ar Mathew 24 a 25. Fe'i hargraffwyd ym Mhafaria. Ond ym 1835 ymddangosodd pamffled mwy, gyda'r un teitl, yn Stuttgart, yn cynnwys 126 o dudalennau. Bydd hwn o ddiddordeb arbennig, ac i roi syniad gwell i'n darllenwyr, rwy'n ychwanegu cyfieithiad o'r dudalen deitl: ‘Y Diwedd yn Dod, wedi'i brofi mewn modd trylwyr a chredadwy o air Duw a'r digwyddiadau diweddaraf; gan ddiddymu'n llwyr yr holl ragfarn yn erbyn aros am ddyfodiad ein Harglwydd, neu gyfrif yr amser; gan ddangos yn glir sut y camgymerodd y prelat Bengel saith mlynedd o ran y flwyddyn fawr dyngedfennol; oherwydd nid 1836, ond y flwyddyn 1843, yw'r terfyn, pryd y daw'r frwydr fawr rhwng goleuni a thywyllwch i ben, a dechrau teyrnas heddwch hir-ddisgwyliedig ein Harglwydd Iesu ar y ddaear.’

GSAM 89.1“Ymddangosodd ail argraffiad yn 1841, hefyd yn Stuttgart, ac hyd y gwn i un arall yn Sacsoni. Fel y noda'r dudalen deitl, ar ôl mynd i'r afael â'r rhagfarnau cyffredin, mae'r pamffled yn dangos mewn modd clir a diamwys y cysylltiad presennol rhwng y ddwy fil a thri chant o ddyddiau Daniel 8 a'r saith deg wythnos Daniel 9, ac yn eu dwyn i'r flwyddyn 1843 (Iddewig 1843—ein un ni 1844). Yna, yng ngweddill y llyfr, mae'n dangos trwy arwyddion yr amseroedd bod y digwyddiad hwn yn agos.

GSAM 89.2“Byddai'r ffaith i sawl argraffiad ymddangos yn tystio ar ei phen ei hun i'r diddordeb a grëwyd. Gwelodd y Brawd Schäche, sydd bellach yn byw yn Awstralia, hysbyseb amdano, hyd yn oed yn nhalaith bell Silesia, ac ar ôl ei archebu, darllenodd ef gyda diddordeb mawr, y tu ôl i ddrysau wedi'u cloi. Yn y llyfr ni cheir unrhyw arwydd bod gan yr awdur unrhyw wybodaeth am unrhyw fudiad tebyg yn y byd, ac eto, trwy Ysbryd Duw, daeth i'r un casgliadau.

GSAM 89.3“Yn 1842 ysgrifennodd bamffled hyd yn oed yn fwy, 286 o dudalennau o hyd, hefyd yn Stuttgart, ar ‘Cardinal and Scriptural Thoughts Concerning the Creation and Duration of the World; or a thorough answer to the question: Why God has created the world in six successive days—the nearness of our Lord to judge antichrist—the great and joyful events of the year 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Tua'r flwyddyn 1812, cyhoeddodd Lacunza, yn Sbaen, lyfr o'r enw, The Coming of Messiah in Majesty and Glory. Mabwysiadodd yr awdur y teitl dienw “Ben Ezra,” a chredir mai Iddew wedi ei dröedigaeth oedd ef. Ar ôl i Edward Irving, o Loegr, ddechrau ar ei waith ar yr ail ddyfodiad, cyfieithodd y llyfr uchod i'r Saesneg. Felly, adroddodd ei stori mewn o leiaf ddwy iaith.

GSAM 89.5Mae'n wirioneddol ddiddorol, ar ôl treigl y blynyddoedd, dod â chasgliadau'r gwahanol astudwyr ynghyd a, o ddechrau'r ganrif ddiwethaf hyd at 1840, gyfrifodd gyfnod y ddwy fil a thri chant o ddyddiau, a lleoleiddio'r saith deg wythnos fel rhan gyntaf y cyfnod hwnnw, ac yna eu gweld i gyd yn cytuno ynghylch diwedd y cyfnod ym 1844.

GSAM 901844 Terfyn Gwirioneddol y 2300 Dydd

GSAM 90.1Gallai'r cwestiwn godi, A allwn ni fod yn sicr mai 1844 yw'r dyddiad cywir ar gyfer diwedd y ddwy fil a thri chant o ddyddiau? Ie! Oherwydd yn sicr fel na all cyflawniad ffug o broffwydoliaeth ddod ar yr amser cywir ar gyfer y cyflawniad gwirioneddol, felly'n sicr rhaid i ni ddod i'r casgliad mai'r flwyddyn 1844 yw'r terfyn cywir ar gyfer y ddwy fil a thri chant o ddyddiau. Duw, a seliodd y wybodaeth honno tan 1798, ac a addawodd y byddai'r goleuni'n disgleirio wedyn, a arweiniodd drwy ei Ysbryd di-gamgymeriad y rhai a'i ceisiodd yn daer am ddealltwriaeth gywir o'r amser. Roedd ei amser wedi dod i “wybodaeth” ar y pwnc hwnnw “i gynyddu,” a rhoddodd y gwir oleuni.

GSAM 90.2Wedi canfod terfyn yr amser a ddeallwyd gan y bobl yn “amser y diwedd,” mae'n dda holi am arwyddocâd y darganfyddiad hwnnw. Fe welwn yn y cyfnod hwnnw, wrth gloi gwaith yr efengyl, fod amser penodol i'w gyhoeddi ar gyfer eisteddiad y farn. “Ac mi welais,” meddai Ioan, “angel arall yn hedfan yng nghanol y nef, ac ganddo ef yr efengyl dragwyddol i'w phregethu i'r rhai sy'n trigian ar y ddaear, ac i bob cenedl, a llwyth, ac iaith, a phobl, gan ddweud â llais uchel, Ofnwch Dduw, a rhowch ogoniant iddo; canys daeth awr ei farn: ac addolwch yr hwn a wnaeth y nefoedd, a'r ddaear, a'r môr, a ffynonellau y dyfroedd.”²⁷ Nid yw angylion llythrennol yn pregethu'r efengyl i ddynion. Dyn yw'r asiant a ddewiswyd gan yr Arglwydd ei hun i bregethu ei efengyl hyd at ddiwedd y byd.²⁸ Mae'r angel hwn, felly, yn symbol o neges efengyl sy'n cyhoeddi bod yr amser wedi dod i'r barn “ddechrau yn nhŷ Duw.”²⁹ Ni ellid rhoi neges o'r fath o'r Ysgrythurau nes i'r amser sy'n arwain at y farn gael ei ddarganfod yn yr Ysgrythurau. Mae'r cyfnod o ddwy fil a thri chant o ddyddiau, fel y nodwyd yn barod, yn cyrraedd at farn ymchwiliol pobl Dduw.

GSAM 91Dydd y Cymod: Amser Barn

GSAM 91.1Roedd y dydd cymod, glanhau'r cysegr daearol, yn cael ei ddeall gan yr Iddewon o'r blaen ac mae'n dal i gael ei ddeall fel diwrnod barn. A hyd yn oed nawr, yn eu cyflwr gwasgaredig, er na allant gael holl wasanaeth yr hen amser a oedd yn gysylltiedig â'r diwrnod difrifol hwnnw, fe'i cedwir fel diwrnod barn. I brofi hyn, byddwn yn dyfynnu yn gyntaf o bapur Iddewig a gyhoeddwyd yn San Francisco, Califfornia, o'r enw The Jewish Exponent, organ yr Iddewon orthodocs i'r gorllewin o'r Mynyddoedd Creigiog. Yn rhifyn mis Medi, 1892, roedd y cyhoeddiad y byddai'r seithfed mis a dydd y cymod yn dod cyn cyhoeddi'r rhifyn nesaf. Eu henw ar gyfer y seithfed mis yw Tishree, ac ar gyfer y chweched yw Ellul; felly nododd y papur, “Mae mis Ellul wedi cyrraedd, a bydd seiniau rhybuddiol y Shofar [yr utgorn a oedd i'w chwythu o'r diwrnod cyntaf i'r degfed diwrnod o'r seithfed mis, Salm 81:3, 4] i'w clywed bob bore yn y synagogau orthodocs, yn cynghori paratoi ar gyfer diwrnod y cof, a barnedigaeth olaf Yom Kippur.” Wrth iddynt fod ar ddiwedd Ellul, y chweched mis, a Thishree, y seithfed mis, ar fin agor, byddent, bob bore am ddeg diwrnod, yn clywed yr utgorn yn cyhoeddi barn derfynol y flwyddyn yn y system gysgodol honno.

GSAM 91Tystiolaeth Rabbi Iddewig

GSAM 91.2Unwaith eto, yn y flwyddyn 1902, wrth gyhoeddi dydd y cymod, dywedodd y Rabbi Isidore Myers, o gynulleidfa fawr o Iddewon yn San Francisco, Cal.: “Wrth groesi trothwy amser o un flwyddyn i'r llall, caiff yr Israeliad ei atgoffa'n gryf o'r greadigaeth ac o sofraniaeth gyffredinol y Creawdwr, a gelwir arno i ddathlu, gyda chaniad yr utgorn, pen-blwydd, fel petai, geni amser a choroniad y Brenin mawr. Caiff hefyd ei alw gan lais yr un utgorn, neu Shofar, i graffu'n ôl ar ei weithredoedd yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, tra'n sefyll yn grynedig o flaen llygad holl-weledol Cyfiawnder Tragwyddol sy'n eistedd ar orsedd barn.”

GSAM 92.1Gan fod y cysegr yn cael ei lanhau unwaith y flwyddyn yn ystod gwasanaeth teml yr Iddewon, mae'n rhaid ei bod yn amlwg i Ddaniel bod y glanhau hwn o'r cysegr ar ddiwedd y ddwy fil a thri chant o ddyddiau yn rhaid iddo ymwneud â rhywbeth heblaw'r gwasanaeth arwyddol blynyddol. Roedd yr Arglwydd eisoes wedi cyfarwyddo ei bobl, wrth ddefnyddio symbolau mewn proffwydoliaeth, y dylid cyfrif yr amser a roddir “pob diwrnod am flwyddyn.”³⁰ Felly mae'r cyfnod hwn o ddwy fil a thri chant o ddyddiau, fel y gwelwyd, yn dod i ben gyda diwedd gwaith Crist fel archoffeiriad yn y cysegr nefol—gyda barnedigaeth ymchwiliol y rhai y daeth eu hachos, trwy gyffes, i'r cysegr nefol.

GSAM 92Y Neges Farn a Ddylai Ddod yn 1844

GSAM 92.2Wedi darganfod y cyfnod amser pan fyddai barn y seintiau yn dechrau, agorwyd y ffordd fel y gallai, yn nhrefn yr Arglwydd o ddigwyddiadau, fel y nodwyd mewn proffwydoliaeth, y neges gael ei rhoi, “Daeth awr ei farn.” Sylwch, nid yw'n dweud y byddai'r neges yn cael ei chyhoeddi ar unwaith ar ôl darganfod y cyfnod amser hwnnw, ond y byddai'r golau a oedd wedi'i “selio” o'r blaen yn cael ei egluro. Gwelwn yn glir i hyn gael ei gyflawni. Yn y penodau canlynol, ymddengys i'r Arglwydd nodi'n union yr un mor bendant yr amser y byddai'r neges am y Dychweliad yn cael ei chyhoeddi, ac i'r un mor lythrennol y cyhoeddwyd y genadwri i'r byd.