Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
10 / 31
10 / 31

Wase 7 — Na tete vakatotolo ni itukutuku

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“Au a raica tale e dua na agilosi kaukauwa sa lako sobu mai lomalagi, sa vakaisulu ena o: a sa toka e uluna na drodrolagi, ka sa vaka na matanisiga na matana, ka sa vaka na duru bukawaqa na yavana; a sa taura e ligana e dua na ivola lailai sa tevuki: a sa viria na yavana imatau ki na wasawasa, kei na yavana imawi ki na vanua, ka sa kaci ena domo levu, me vaka na tagi ni laioni: ia ni sa kaci oti, sa rogo na domodra na kurukuru e vitu.... Ia na agilosi ka'u a raica ni sa tu ena wasawasa kei na vanua sa dodoka cake na ligana ki lomalagi, ka bubului vei koya sa bula ka sega ni mudu, o koya ka bulia na lomalagi kei na ka kece sa tu kina, kei na vuravura kei na ka kece sa tu kina, kei na wasawasa kei na ka kece sa tu kina, ni sa na sega tale ni vo na gauna: ia ena veisiga sa rogo kina na domo ni ikavitu ni agilosi, ni sa vakarau uvu davui ko koya, ena qai vakacavari na ka vuni ni Kalou, me vaka sa tukuna oti ko koya vei ira na nona tamata na parofita.”1

GSAM 126Na Agilosi e iVakatakarakara ni Tamata Era iTalai

GSAM 126.2Me vaka sa vakaraitaki oti, sa soli vua na tamata na cakacaka ni vunautaki ni kosipeli, ka sa yalataka na Turaga me vakalougatataka na cakacaka oqori me yacova “na ivakataotioti kei vuravura.”2 O koya gona na agilosi sa kauta na itukutuku oqo e dodonu me ivakatakarakara ni dua na itukutuku me baleta na gauna, me vunautaki vei ira na lewe i vuravura. Na itukutuku sa kacivaki mai na dua na ivola sa “tevuki,” ka sa vakaraitaka vakamatata ni a sogo tu e liu. Era sa talei vua na Kalou na italai oqo; ni sa tu e deladra na “drodrolagi,” na ivakatakilakila ni veiyalayalati ni Kalou, ka ra sa tu vakaisulu ena rarama ni nona lagilagi na Kalou, ka tukuna na itukutuku ena lewa i koya sa bulia na ka kecega. Na ka sa kacivaki eke e dua na itukutuku me baleta na gauna, ka a “dregati” tu e liu, ia sa qai kacivaki oqo mai na ivola sa “tevuki.”

GSAM 127.1Ena veiwase sa oti sa vakadinadinataki kina ni a lokuca na Turaga na gauna me soli kina na rarama me baleta na itinitini ni gauna balavu ni parofisai—2300 na siga—ka dusia na veilewai ni vakadidike; ni a vakayacori sara vakavinaka na parofisai ni na tubu na kilaka, ena nona vakaturi ira e lewe vuqa ka vakatakila vei ira na rarama oqori; ka a lokuca tale ga na gauna me vulici kina na “vosa vakatautauvata ni vu ni lolo,” ena nona vakaturi ira na nona dauveivakavulici ena gauna kei na vanua oqori me ra lako yani ka kacivaka na vosa vakatautauvata oqori ki vuravura. Sa vakakina na nona lokuca vakadodonu na gauna me tubu cake kina na itukutuku me baleta na gauna me yaco me kaci levu, ka sa vakayacori sara vakakina.

GSAM 127Na Kaci Levu ni iMatai ni iTukutuku

GSAM 127.2E ka e dreta na vakasama na kena tarogi se na gauna cava me caka kina na kaci levu ni itukutuku oqo. Eke e sa biu ena maliwa ni kena uvu na ikaono kei na ikavitu ni davui. E sega ni kilai ga ena vanua e volai kina ena iVola Tabu, ia e kilai tale ga ena itukutuku, ni sa kaya: “Ena veisiga sa rogo kina na domo ni ikavitu ni agilosi, ni sa vakarau uvu davui ko koya, ena qai vakacavari na ka vuni ni Kalou, me vaka sa tukuna oti ko koya vei ira na nona tamata na parofita.” Oqo e ivakadinadina dei ni gauna sa kacivaki ena itukutuku oqo sa yacova na kena uvu na ikavitu ni davui.

GSAM 127Na Gauna ni Kaci Levu

GSAM 127.3Ni sa uvu davui na ikavitu ni agilosi, eda wilika ni “sa dola na vale ni Kalou mai lomalagi, ka sa laurai ena nona vale na kato ni nona veiyalayalati.”3 Ena veiqaravi ni vale tabu e vuravura, na tikina sa tu kina na kato—na tikina tabu sara—sa dolavi vakadua wale ga ena veiyabaki; ena siga ni veisorovaki, me bokoci kina na ivalavala ca—na vakasavasavataki ni vale tabu. Na gauna era a tukuna na parofita me caka kina na cakacaka ni veivakasavasavataki oqo, ka na vakayacora ko Karisito, e sa ena itinitini ni 2300 na siga.4 Sa tukuni tale ga ni sa uvu davui na ikavitu ni agilosi, era sa kaya na domo mai lomalagi ni sa yaco na gauna me ra lewai kina na mate.5

GSAM 128.1Na ivakatakarakara ni parofisai oqo ena Vakatakila 10 e vakaraitaka na gauna me kacivaki kina na itukutuku oqo “ena domo levu,” ka kena itinitini, “me vaka na tagi ni laioni.” Me vaka na parofisai oqo, na gauna me tubu cake kina na itukutuku me yaco me “kaci levu” sa tekivu ena itinitini ni ikaono ni davui ka yaco ki na itinitini ni gauna ni parofisai ka dusia na vakasavasavataki ni vale tabu; oya, me yacova na itinitini ni 2300 na siga. Na imatai ni va na davui a vakayacori ena nodra ivalu na Goth, na Vandal, na Hun, kei na so tale, ka wasea na matanitu o Roma ena ra me tini na tikina se matanitu.

GSAM 128Na iKalima ni Davui

GSAM 128.2Na ikalima ni davui e vakaraitaka na tubu ni lotu i Mohammed kei na kena o ni veivakavuvuli cala, ia vakauasivi na gauna ni “lima na vula,” se 150 na yabaki dina, mai na gauna sa “dua kina na nodra tui.” Ena Julai 27, 1299, a curuma vakaukauwa na vanua o Nicomedia ko Othman, o koya ka tauyavutaka na matanitu ni Ottoman. Mai na gauna oya era a vakasosataka ka “vakararawataka” na matanitu o Roma ena tokalau na kai Ottoman me yacova na Julai 27, 1449, na 150 na yabaki ni kena uvu na ikalima ni davui. Ena gauna oya era a lako mai na kai Taki kei na nodra mataivalu me valuti na koro o Constantinople sara ga, ka ra vakayagataka na pauda ni dakai ena nodra ivalu; ka mai na dua na dakai levu bibi sara, ka kaya na daunitukutuku makawa ko Gibbon ni a gadrevi kina e 60 na bulumakau tagane me yarataki kina, era a vana kina na veivatu lelevu ki na bai kei Constantinople.

GSAM 128Na iTinitini ni iKaono ni Davui

GSAM 128.3Rauta na gauna oqo a mate kina ko John Palleologus, ka ra vola na daunitukutuku makawa ni a iotioti ni tui levu ni Kirisi. E a dodonu me sosomitaki koya ena itikotiko vakaturaga ko Constantine Decozes, ia sa tukuni ni nona rerevaki Amurath, na sulatani ni Taki ka vala tiko kei koya, a uqeti koya me kerea vei Amurath na veivakadonui me dabe ena itikotiko vakaturaga. Na ivalavala vakaoqo e voleka sara ni vaka na kena soli na itikotiko vakaturaga vei ira na kai Taki. E dina, ni oti ga vakalailai era sa taukena na kai Ottoman na koro o Constantinople kei na matanitu o Roma ena tokalau. Era sa qai “vakamatea” kina, ena ka ni matanitu, na matanitu era a “vakararawataka” e liu. Me ra “vakamatea” ena “dua na aua, kei na dua na siga, kei na dua na vula, kei na dua na yabaki.”

GSAM 129.1Kevaka eda taura oqo me gauna ni parofisai, e dua na siga me dua na yabaki, ena vakacava na kena balavu? E rawarawa na kena wili: e dua na yabaki, e 360 na siga, se yabaki; e dua na vula, e 30 na siga, se yabaki; kei na dua na siga, e dua na yabaki,—na kena levu kece, e 391 na siga, se, ena gauna dina, e 391 na yabaki. E dua na aua e dua na iwase ni siga ni sa wasei vaka24; ni sa tauri me ivakatakarakara, ena veimama ni vula, se 15 na siga. O koya gona, na gauna taucoko era na lewa kina vakataki ira na lotu i Mohammed na vanua ni matanitu o Roma ena tokalau e 391 na yabaki kei na 15 na siga. Ni sa kuri oqo ena Julai 27, 1449, eda sa yacova na Okosita 11, 1840, me itinitini ni gauna ni nodra lewa vakataki ira na kai Taki, me vaka sa vakaraitaki ena ikaono ni davui.

GSAM 129Sa Tukuna Taumada ko Vuniwai Josiah Litch na Bale ni Matanitu ni Ottoman

GSAM 129.2Ena 1838, ko Vuniwai Josiah Litch, mai Philadelphia, Pa., ni sa ciqoma na dina ka vakatavulica ko William Miller, a duavata ena cakacaka ni vakatetei vakalevu cake ni itukutuku. A vakarautaka e so na ivakamacala me tabaki vei ira na lewe vuqa me baleta na davui e vitu ena Vakatakila. A tukuna ena yalodei ka sega ni vakatitiqa ni na mudu na uvu ni ikaono ni davui ka bale na kaukauwa ni Ottoman ena ika11 ni siga ni Okosita, 1840, ka ni oqori ena vakaraitaka ki vuravura ni dua na siga ena parofisai vakatakarakara e dusia e dua na yabaki ni gauna dina.

GSAM 129.3Eso vei ira na mataveitacini, o ira mada ga era vakabauta vata kei koya na tikina oqo, era a sautaninini ena rere ena ka ena yaco “kevaka e sega ni vakayacori” me vaka sa tukuna. Ia oqo e sega ni vakayalolailaitaki koya, ka sa toso ga me cakava na ka kecega e rawata me vakatakila vei ira na lewe vuqa na nona nanuma me baleta na ka ni Taki. Na veiniusiveva era a vakatetea na ka sa tukuna me baleta oqo. Era a veivosakitaka na ka oqo ena nodra bose na isoqosoqo ni tamata sega ni vakabauta na Kalou, ka kaya, “Oqo e dua na tamata e doudou me kaya e dua na ka, ia kevaka e yaco na ka oqo me vaka sa tukuna, ena vakadeitaka ka sega ni vakatitiqataki na nona kaya ni dua na siga ena parofisai e ivakatakarakara ni dua na yabaki, ka ni 2300 na siga e tautauvata kei na kena iwiliwili ni yabaki, ka ra na cava ena 1844.”

GSAM 130.1Na kena tabaki na ivunau nei Vuniwai Litch a vakavuna na yavalati raraba, ka dreti kina e vica vata na udolu me ra waraka na itinitini ni veileqaleqati ka tubu ena kedrau maliwa ko Mehemet Ali, na pasa kei Ijipita, kei na sulatani ni Taki. E drau vakadrau era kaya, “Kevaka e cava na ka oqo me vaka sa tukuna na vuniwai, ena vakadeitaka na ivakavuvuli ni ‘yabaki-siga’ ena kena vakadewataki na gauna vakatakarakara, ka keimami na qai tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito.”

GSAM 130Sa Veivaluvaluti na Sulatani ni Taki kei na Pasa kei Ijipita

GSAM 130.2Ena vica na yabaki ni bera na 1840, a vesuki tu na sulatani ena dua na ivalu kei Mehemet Ali, na pasa kei Ijipita. Ena 1838, na veileqaleqati ena maliwa ni sulatani kei na turaga mai Ijipita ka tu ena ruku ni nona lewa a tarovi vakalekaleka ena nodra veivakauqeti na mata mai na veimatanitu tani. Ia ena 1839, a tekivu tale na ivalu, ka tomani tiko me yacova e dua na ivalu levu ena kedrau maliwa na mataivalu ni sulatani kei Mehemet, ka a vakarusai ka vakawabokotaki sara kina na mataivalu ni sulatani, ka taura ko Mehemet na nona mataiwaqa ka kauta ki Ijipita. Sa malumalumu sara na sulatani, ka ni sa tekivu tale na ivalu ena Okosita, sa vo ga vua e rua na waqa ni valu lelevu duadua kei na tolu na waqa ni valu totolo, na ivovo vakaloloma ni mataiwaqa ni Taki ka a kaukauwa e liu. A bese sara ko Mehemet ni solia lesu na mataiwaqa oqo vua na sulatani, ka tukuna ni kevaka era tovolea na veimatanitu kaukauwa me ra taura tani vua, ena vakama. E sa tu vakaoqo na ka, ni ra qai curu mai ena 1840 ko Igiladi, Rusia, Austria, kei Prussia, ka lewa me wali na veileqaleqati; ni sa matata ni kevaka e laivi tu ga, ena taura vakatotolo ko Mehemet na itikotiko vakaturaga ni sulatani.

GSAM 131Na Nodratou Curu Mai na Veimatanitu Kaukauwa e To Vata

GSAM 131.1“A ciqoma na sulatani na nodra curu mai na veimatanitu kaukauwa e to vata, ka sa solia kina ena lomana na lewa ni ka oqo ki na ligadra. A vakayacori e dua na nodra bose na veimatanitu kaukauwa oqo mai Lodoni, ka tiko kina na seiki, ko Effendi Bey Likgis, me mata ni Ottoman ka soli vua na lewa taucoko. A volai e dua na iotioti ni veivakaroti me soli vua na pasa kei Ijipita, ka me solia kina vua na sulatani na lewa kei Ijipita me nodra tale ga na nona kawa, kei na lewa ni wase kece kei Siria mai na Toba o Suez me yacova na Drano o Taiperia, kei na yasana o Acre, me yacova na nona mate; ia o koya me biuta na vo ni vanua kece ni sulatani sa tawana tu, ka me vakasuka na mataiwaqa ni Ottoman. Kevaka e bese ni ciqoma na ka oqo sa solia vua na sulatani, eratou na taura na lewa na va na matanitu kaukauwa, ka vakayagataka na sala tale eso eratou nanuma ni ganita me vakamalumalumutaki koya kina.

GSAM 131.2“Sa matata ni gauna ga ena soli kina na iotioti ni veivakaroti oqo ki na liga i Mehemet Ali, sa na sega sara ga ni lewa tale na ka oqo na kena imatai [na sulatani], ka mai na gauna oqori na lewa ni nona veika sa na tu ena ligadra na veimatanitu kaukauwa tani.

GSAM 131Sa Vakayacori na Parofisai—Sa Oti na Nodra Lewa Vakataki Ira na Kai Taki

GSAM 131.3“A talai Rifat Bey na sulatani ena dua na waqa sitima ni matanitu ki Alexandria, me tukuna vua na pasa na iotioti ni veivakaroti. A soli ki ligana, ka a ciqoma ka taura ko koya, ena ika11 ni siga ni Okosita, 1840! Ena siga vata ga oya a vakauta kina e dua na ivola na sulatani vei ira na mata ni va na matanitu kaukauwa, me taroga se ituvatuva cava ena muri kevaka e bese na pasa ni muria na veika sa virikotori ena iotioti ni veivakaroti; era a sauma ni sa vakarautaki oti na ka, ka sa sega ni gadrevi me rerevaka e dua na ka e rawa ni yaco. Ena siga oqo sa oti kina na gauna e 391 na yabaki kei na 15 na siga sa lesi me kaukauwa tiko kina na Ottoman; ia sa evei na nona lewa vakataki koya na sulatani?—Sa yali!”6

GSAM 132.1Mai na siga oya me yacova mai oqo, sa dodonu me muria na sulatani na nodra lewa na veimatanitu kaukauwa, ka sarava na kena wasei tani na nona matanitu, ni ra sa taura vakatikitiki me yaga vei ira.

GSAM 132Sa Tubu na Nodra Gagadre na Lewe Vuqa me Baleta na Parofisai

GSAM 132.2Na kena vakayacori vakamatata sara na parofisai oqo a yavalata vakalevu na nodra vakasama na lewe vuqa. A vakalevutaka na nodra gagadre na tamata me ra rogoca na ka me baleta na parofisai sa vakayacori oti kei na kena sa vakayacori tiko. A kaya ko Vuniwai Litch ni loma ni vica ga na vula ni oti na Okosita 11, 1840, a ciqoma kina e so na ivola mai vei ira e sivia na dua na udolu na tamata rogo ka sega ni vakabauta na Kalou, ka so vei ira era iliuliu ni nodra isoqosoqo na tamata sega ni vakabauta na Kalou; era a tukuna kina ni ra sa biuta na nodra veivala kei na iVola Tabu, ka ra sa ciqoma me ka e vakatakila na Kalou vua na tamata. Eso vei ira oqo era a saumaki vakaoti vua na Kalou, ka lewe vica vei ira era a yaco me dauvosa maqosa ena isoqosoqo levu ni Lesu Vakarua Mai. Eso era a tukuna vakaoqo vei Vuniwai Litch: “Keimami a kaya ni o ira na dauvakamacala ni parofisai era cavuta mai na tabana ni itukutuku makawa sa boi ca tu me ra vakadeitaka kina na nodra kaya ni sa vakayacori na parofisai; ia ena ka oqo, sa tu sara ga e mataimami na veika dina sa yaco tiko.”

GSAM 132.3Me vakaraitaki na kena tekivu kacivaki na itukutuku ni lesu vakarua mai i Karisito “ena domo levu,” ena gauna sara ga sa oti kina na ikaono ni davui, au na tukuna e dua na ka a yaco, me vaka a talanoataka vei au e dua vei ira ka cakacaka ena itukutuku oqo.

GSAM 132.4Ena yabaki 1840, ko E. C. Williams, e dua na dauculacula valelaca kei na laca ka levu na nona cakacaka, mai Rochester, New York, a ciqoma na itukutuku, ka sureti Talatala Miller kei Talatala Himes me rau lako mai ki Rochester ka vosa vei ira na udolu na lewe ni koro oqori. Erau a sauma ni sega ni tiko vei rau na ilavo e gadrevi me redetaki kina e dua na vale ni soqoni e rauta na kena levu me ra tiko kina na tamata. A sauma ko koya, “E tiko vei au e dua na valelaca mokimokiti ka 120 na fiti na kena rabailevu e takosova na lomadonu. Au na vakaduria, vakarautaka na kena idabedabe, ka qarava, ka sega ni saumi. Drau lako mai ka kacivaka na itukutuku.” A kaya vei au ko koya, “Erau a lako mai, ia e sega ni veirauti na valelaca me ra curu kina e veimama mada ga vei ira era a lako mai me vakarorogo, ka'u a qai kuria e dua na tikina e 40 na fiti, me 160 x 120 na fiti na kena levu na valelaca. E a sinai tu na valelaca oqo ena tamata e veisiga, ka ra veioso voleka tu e tautuba e drau vakadrau, ka ra sa gadreva kece me ra rogoca na vosa.”

GSAM 133Era sa Kacivaka na iTukutuku e Drau Vakadrau

GSAM 133.1Me sotavi na gagadre sa tubu tiko, a vakayagataki na veivalelaca lelevu, ka vakayacori na veisoqoni ena veivunikau ena vulaikatakata. Eso vei ira na vale ni lotu kei na vale ni soqoni lelevu duadua era a vakayagataki ena vulaibatabata, ka ra sa sinai sara ena tamata era gadreva me vakarorogo. A sega tale ni tu ko Talatala Miller, me vaka e liu ni bera na 1840, “voleka ni tu duadua” ena kacivaki ni itukutuku, ia era sa duavata kei koya e rauta ni 300 ena kena kacivaki e matanalevu na itinitini ni gauna e 2300 na siga, kei na kena kacivaki, “Sa na sega tale ni vo na gauna,” kei na, “Sa yaco na aua ni nona veilewai.” Eda sa raica kina ni gauna sa yaco kina na nona gauna na Turaga me tete na itukutuku ki vuravura taucoko, a vakayacori na nona vosa, ka ra sa yavalati na milioni na tamata ena gagadre me ra rogoca na veikacivi.

GSAM 133.2Na ka e dina me baleta na isoqosoqo mai Amerika e dina tale ga ena veivanua tani. Mai na yabaki 1840, era sega ni lewe vica wale ga na tamata era veisoliyaka na nodra ivola, ia e vaka ni ra sa basika mai e lewe vuqa sara me ra liutaka na kacivaki ni kaci. Mai Igiladi e tiko e 700 na italatala ni Lotu ni Igiladi ga era kacivaka na itukutuku, ka ra tiko tale e lewe vuqa sara era cakava na cakacaka vata ga. Ena sivia na 20 na matanitu duidui era liu e vuravura, a kacivaki tiko e dua na itukutuku ena yalogu ka vakavuna na nodra kaya na dauvakaraica, “Era sa gumatua sara vakalevu na tamata oqo.”

Notes

  1. Vakatakila 10:1-7. ↩
  2. Maciu 28:19, 20. ↩
  3. Vakatakila 11:19. ↩
  4. Taniela 8:14. ↩
  5. Vakatakila 11:18. ↩
  6. Raica na Vakasama me Baleti Taniela kei na Vakatakila, tabana 497, 498. ↩

Note

Back