Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Wase 6 — Na itukutuku kei ira na italai

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Vola na raivotu, ka cakava me matata ena dela ni papa, me rawa ni cici ko koya e wilika. Ni se baleta tu na raivotu e dua na gauna sa lesi, ia ena ivakataotioti ena vosa, ka sega ni lasu: kevaka e vakaberabera, waraka; ni na yaco vakaidina, ena sega ni vakaberabera.”1

GSAM 108.2“Au raica tale e dua na agilosi ni vuka ena loma ni lomalagi, ka tiko vua na iTukutuku Vinaka tawa mudu me vunautaka vei ira era tiko e vuravura, kei na veivanua kece, kei na veimataqali tamata, kei na veivosa, kei na veimataqali kawa, ka kaya ena domo levu, Dou rerevaka na Kalou, ka solia vua na lagilagi; ni sa yaco mai na aua ni nona veilewai: ka sokalou vua e a bulia na lomalagi, kei vuravura, kei na wasawasa, kei na veivurevure ni wai.”2

GSAM 108.3O ira era kacivaka na itukutuku ni Lesu Vakarua Mai, era kaya ni “raivotu” oqo, kei na kena gauna “sa lesi,” ka tukuna na parofita o Habakuki, e okati kina na raivotu ni parofisai nei Taniela kei koya na Dauveivakatakila. Era cakava me matata sara ena nodra droinitaka ena nodra ituvatuva ni parofisai, ka rawa dina vua e wilika na kena vakamacala me “cici” ka wasea na itukutuku vei ira tale eso.

GSAM 108Na iTukutuku Matata

GSAM 108.4Na kacivaki nei ira na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito e sega ni itukutuku walega me vaka ka tukuna o Paula vei Felikisi, “Na yalododonu, na lewai koya, kei na veilewai sa lako mai;” se na vosa nei Martin Luther, ni oti na nona vakadewataka na iVolatabu, ena gauna lekaleka ni bera na nona mate, ka tukuni ni a kaya, “Au vakabauta ni sa voleka na veilewai; io, ni na sega ni yali na Turaga me sivia e tolu na drau na yabaki tale.” E sega tale ga ni vosa nei John Wesley, ni a kaya ni “nanuma ni rawa ni tekivu na udolu na yabaki ni oti e rauta ni dua na drau na yabaki.” Era kaya na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito ni ra solia tiko na itukutuku e vakatayaloyalotaki ena Vakatakila 14:6, 7, “Sa yaco mai na aua ni nona veilewai,” kei na tagi ni Vakatakila 10:6, “Ena sega tale ni dua na gauna.” E sega ni rawa ni vakayacori na parofisai vakaoqo ena kena kacivaki walega ni dua na ka “ena yaco mai,” ni na yaco “ena tolu na drau na yabaki,” se “ena dua na drau na yabaki,” ia ena gauna matata, “sa yaco mai.” Na itukutuku vakaoya, ka matata vakaoya me vaka e gadrevi ena parofisai e cavuti toka e cake, e kacivaki mai vei ira na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito ki vuravura taucoko.

GSAM 109Na Veilewai ena Nona Lesu Mai o Karisito

GSAM 109.1Ena gauna a kacivaki taumada kina na itukutuku oqo, era vakabauta kece na lotu Vakarisito ni na yaco na veilewai ena lesu vakarua mai i Karisito. O koya gona, kevaka e dua na tamata era tiko ena veika vakaoqo e solia na itukutuku ni sa yaco mai na aua ni veilewai, ka ra taura tiko na rai koya, ena dodonu me ra kacivaka na lesu vakarua mai i Karisito. Na ka dina, na ka a solia na kaukauwa vua na itukutuku, ka uqeta vakaukauwa na tamata, oya na kacivaki ni gauna matata. Era kaya taumada ni na yaco na ivakataotioti kei vuravura ena dua na gauna ena loma ni “yabaki Jiu” 1843, ka ni gauna oqo e tiko ena maliwa ni 21 ni Maji, 1843, kei na 21 ni Maji, 1844. Ni oti na gauna oqo, eda vulica ena niusiveva na Midnight Cry ni 1844 ni sa lesi na siga matata me vakacavari kina na gauna ni parofisai. Oqo na ikatini ni siga ni ikavitu ni vula vaka-Jiu, ka veiganiti kei na 22 ni Okotova, 1844.

GSAM 109Na Wiliki ni 2300 na Siga

GSAM 109.2Na yavu ni gauna—1843—na 2300 na siga ena Taniela 8. E tukuni ni, ni sa semati na “siga” oqo kei na parofisai era digitaki kina na manumanu me vakatakarakarataka na veimatanitu, sa dodonu me vakayagataki vakatayaloyalotaki na “siga” me vakatakarakarataka na yabaki, me vaka na ivakamacala ni Turaga me baleta na gauna vakatayaloyalo, ena Tiko Voli mai na Lekutu 14:34 kei na Isikeli 4:5, 6; ni 70 na wiki—490 na siga—ena Taniela 9 e dodonu me imatai ni tiki ni 2300 na siga, ka ni gauna ruarua e tekivu vata. Na ka e tukuni ena Taniela 9, ka vakaraitaka na tekivu ni 70 na wiki, oya na “lako yani ni ivakaro me vakalesui mai ka tara tale kina o Jerusalemi.” Na ivakaro me vakalesui mai ka tara tale kina o Jerusalemi a lako yani ena ikavitu ni yabaki nei Artakisekise Longimanus, 457 B.C., me vaka e volai ena Esera 7.

GSAM 110.1Ni oqo na tikinisiga dina ni tekivu ni 70 na wiki e vakaraitaki ena kena dina ni, ena loma ga ni 69 na wiki—483 na yabaki—mai na 457 B.C., se ena A.D. 27, a papitaisotaki o Karisito vei Joni ka tekivu na nona cakacaka, ka kaya, “Sa vakayacori na gauna,”3 kei na so tale. Na tekivu ni cakacaka nei Karisito, A.D. 27, na nona lauvako ena kauveilatai ni oti e tolu veimama na yabaki mai na tikinisiga koya, “ena loma [na veimama] ni [ika70 ni] wiki,” na kena oti na cakacaka vakatabakidua vei ira na Jiu, A.D. 34, kei na nona saumaki totolo o Saula, na yapositolo vei ira na kai Matanitu Tani, e vakadinadinataka ni a mai cava na 70 na wiki ena tikinisiga koya, ka sa tekivu kina ena 457 B.C. Era wilika vakaoqo: Mai na 2300 kau tani na 457, ka vo kina na 1843. Ia, ni sa liu na 457 na yabaki vei Karisito, eda yaco kina ena kena cava na 2300 na siga ki na ivakataotioti ni 1843.

GSAM 110Na Veivakadinadinataki mai vei ira na Veisaqasaqa

GSAM 110.2Sa tukuni vakadodonu ni “na veika era vakadinadinataka me tokona na dina o ira era saqata na dina, e solia na ivakadinadina cecere duadua.” E sega ni bau tukuna e dua vei ira na saqata na itukutuku ni Lesu Vakarua Mai ni veilewai ni vakadidike me baleti ira na tamata ni Turaga e dua na ka me yaco ni bera na nona lesu mai o Karisito; ia era vakasamataka na tikina oqo ena duavata kei ira na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito. Me ivakadinadina ni ka oqo eda lavetaka mai vei rau e rua na dauveisaqasaqa rogo.

GSAM 110.3O Turaga N. Colver, ni vunau ena Valenilotu mai Marlboro Street, Boston, ena 1842, ena nona saqata na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito, a kaya:—

GSAM 111.1“Kevaka era yabaki na siga oqo, ena cava o vuravura ena 1843; e rawa ni ra raica na gonevuli kece; ni kevaka e cava na 490 ena gauna ni mate nei Karisito, ena cava na 2300 na siga ena 1843; ka sa dodonu me cava o vuravura, kevaka e sega ni rawa ni vakaraitaki ni dua tale na ka ena yaco, ia au sega ni raica rawa se rawa vakacava.”

GSAM 111.2O Parofesa Stuart, ena gauna voleka vata koya, a kaya:

GSAM 111.2“E dua na ka veivakurabuitaki ni lewe levu ni dauvakamacala ni parofisai ena vuravura vaka-Peritania kei Amerika, era sa dau kila ena vuqa na yabaki na siga e cavuti ena Taniela kei na iVakatakila me ivakaraitaki, se ivakatakarakara, ni yabaki. Au sa kunea ni dredre me vakamuri na vu ni kena sa matau raraba, ka rawa niu kaya ni sa voleka ni ra taura kece.”

GSAM 111Na iVakadinadina nei Parofesa Bush

GSAM 111.3A kaya o Parofesa Bush: “O koya kece e saqata na Turaga Miller ena nona tikina ni gauna, e saqata na nona tikina kaukauwa duadua. E dodonu na nona gauna; ia e cala ena ka ena yaco.” O Bush e vakabauta ni na saumaki o vuravura taucoko ni bera na nona lesu mai o Karisito. Na nona vakasama oya ni na tekivu na udolu na yabaki ena 1844.

GSAM 111.4Era vakavulica na italatala ni vakabauta ni Lesu Vakarua Mai ena nodra vosa ena matanalevu ni itukutuku ni vuravura e vakaraitaka ni ra tiko na veimatanitu ena ituvaki ga e vakatayaloyalotaki ena ivakatakarakara nei Taniela 2, ena gauna e dodonu kina me lauta na yava ni ivakatakarakara na vatu, ka tauyavutaka na nona matanitu na Kalou ni lomalagi; kei na wase 7, ena gauna “ena soli vei ira na yalosavasava ni Kalou Cecere na matanitu kei na lewa kei na kena cecere ni matanitu ena ruku ni lomalagi taucoko.” Era vakabibitaka tale ga ni sa vaka ga na ka e tukuna taumada na iVolatabu na ivakatakilakila—vakayago, vakapolitiki, kei na itovo ni bula—ena laurai ni sa voleka ni basika mai na Turaga.

GSAM 111Na Veika Vakatubuqoroqoro mai Lomalagi

GSAM 111.5E kaya na Turaga ena gusui Joeli na parofita: “Au na vakatakila na veika veivakurabuitaki mai lomalagi kei vuravura, na dra, kei na buka, kei na duru kubou. Ena vuki na mata-ni-siga me butobuto, kei na vula me dra, ni bera ni yaco mai na siga levu ka vakarerevaki ni Turaga.”4 Era vakabauta ka vakavulica na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito ni aurora borealis ena veisenituri sa oti (e dau vakatokai me rarama ni vualiku) oya na “buka kei na duru kubou” e salavata kei na ka e tukuna na parofita; ia ena itukutuku vinaka duadua e rawa ni kune mai na itukutuku makawa (eda dusia na iVola ni Kila Raraba mai Edinburg me ivakadinadina), e dau laurai vakavudua sara ni bera na gauna oqo.

GSAM 112.1Ia, ni sa lako tiko na itukutuku ni nona lesu totolo mai na Turaga ki na veivanua yawa duadua ni vuravura, sa vakaraitaki na ivakatakilakila ena lomalagi ka vakaukauwataka na dina, ka dreta na nodra vakasama na tamata.

GSAM 112.2Ena 25 ni Janueri, 1837, a laurai vakalevu sara na rarama ni vualiku e vaka na buka, ka vaka me dusimaka na nodra vakasama e lewe vuqa ki na parofisai nei Joeli me baleta na ka ena liu vua na siga levu ni Turaga. Na ivakamacala ni ka a laurai oqo e kauta mai na niusiveva na New York Commercial Advertiser ena 22 ni Okotova, 1839. E tautauvata sara kei na ka a raica na dauvolaivola ena Victor, Ontario County, N.Y.

GSAM 112Na Rarama ni Vualiku Vakabuka ni 1837

GSAM 112.3“Ena yakavi ni 25 ni Janueri, 1837, a laurai ena veivanua e vuqa ni vanua na vakaraitaki veivakurabuitaki ni veika vata oqo [na rarama ni vualiku], me vaka era na nanuma vinaka na neimami dauwiliwili. Ena vanua e ubia na qele na ucacevata, e lagilagi ka ‘vakarerevaki’ sara na rairai ena sala e se sega ni bau vakayacori. Ena dua na vanua voleka ki na dua na ulunivanua, era tukuna vei keimami o ira era raica ni vaka ‘na ua ni buka e qasi sobu mai na ulunivanua,’ ka ena kena raraba, me vaka e vulici, e vaka na buka e veiwaki kei na dra na ucacevata e ubia na qele, ia e cake (me vaka e kaya na yapositolo), ‘ni sa kama na lomalagi,’ ka vaka sara na ivakamacala ni parofisai ni siga mai muri ka ra kurabui kina e lewe vuqa; era rere na gone ni ra raica, ka taroga se sa yaco mai na veilewai; ka sautaninini tale ga na manumanu ena nodra rere levu.”

GSAM 113.1E sega ni laurai ga mai Amerika na ivakatakilakila oqo ni parofita o Joeli, ia ni sa rogo tiko na ivakavuvuli ni nona lesu mai na Turaga mai Peritania, sa vakaraitaki tale ga na ivakatakilakila vata ga ena lomalagi ni vanua koya. Na niusiveva na New York Commercial Advertiser ena 22 ni Okotova, 1839, e lavetaka mai na niusivevaki mai Lodoni na veika veivakurabuitaki a laurai ena vanua koya ena bogi ni 3 ni Seviteba:—

GSAM 113Na Rarama ni Vualiku ni 1839

GSAM 113.2“LODONI, 5 ni SEVITEBA [1839].—Ena maliwa ni tini ena bogi ni Lotulevu kei na tolu ena mataka ni siga e tarava, a laurai ena lomalagi e dua na ivakaraitaki lagilagi duadua ni veika veivakurabuitaki oqo, na kalokalo lutu kei na rarama ni vualiku, e se bau laurai ena vuqa na yabaki. Na imatai ni ivakatakilakila ni veika veivakurabuitaki oqo a yaco ni vo e tini na miniti me tini, ni dua na rarama damudamu vakamatalia, ka vaka na kubou, a cabe mai na yasana vualiku ni lomalagi, ka tete yani vakamalua ki na loma ni lomalagi, ka ni sa tini se sivia e tinikalima na miniti na tini na kaloko, sa dua na peleti rarama levu mai na tokalau ki na ra. E rerevaki sara na kena rairai, ka tautauvata sara kei na ka e vakavuna e dua na buka levu. E dau veisau vakalevu na rarama; ena dua na gauna e vaka me lutu, ia ena gauna sara ga e tarava e cabe ena rarama kaukauwa. E laurai vata kei na kena e levu na kubou, ka qasi vakavica, ka vaka me vakadeitaka na tamata kece ni sa ‘dua na kama rerevaki sara.’”

GSAM 113.3“E levu sara na rere ena koro levu; e udolu na tamata era cici yani ki na yasana era nanuma ni yaco kina na veivakarusai rerevaki. Era vauci na ose ki na misini ni vale ni bokobuka ka cici yani mai na Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, kei na veivanua ni ra tiko mai na ra kei Lodoni—io, na misini ni bokobuka kece e Lodoni—ki na ‘vanua ni veivakarusai’ era nanuma, ena kaukauwa e sivia na kena matau, era muri yani kina na qiqi, na dauvodo ose, kei na ilawalawa levu. Eso na misini ni bokobuka era yaco sara ki High Gate kei Halloway [voleka ni va na maile] ni bera ni kilai na cala. E rua na aua vakacaca na rairai oqo, ka voleka ni mataka sa veisau na ka e laurai me dua na rairai vakaitamera.”

GSAM 114.1“Ena rua ena mataka, e dua na rairai lagilagi duadua ka dredre sara me vakamacalataki na veika veivakurabuitaki. Sa rarama kece o Lodoni me vaka na rarama ni sigalevu, ka sa matata sara na cagi. Na yasana ceva ni lomalagi, ena gauna e tukuni toka, e sega ni ologi ena opara ia e butobuto sara; ia era ramase vakamareqeti na kalokalo, ka sega ni wili rawa. Na yasana e veibasai ni lomalagi e vakaraitaka e dua na veibasai veivakurabuitaki ia lagilagi; sa matata sara, ka rarama sara; e dau basika veitaravi na veika e vaka na kalokalo lutu, ka veisau na kena lagilagi—era vaka me buli ena loma ni lomalagi, ka tete yani me vaka era kacabote. E vaka na revurevu ni livaliva. E udolu vakavuqa na kalokalo lalai era cici yani e dela ni vanua, ka cici totolo vakaidina ki vuravura ni sega ni rawa ni muri na kedra sala ena mata; era vaka tale ga me kacabote, ka viritaka na kubou damudamu vakamatalia ena lomalagi taucoko. E lagilagi sara na kedra roka.”

GSAM 114.2“Ena rua veimama, sa veisau na rairai me butobuto, ia ni sa yali na butobuto sa vakaraitaka e dua na drodrolagi rarama ena dela ni lomalagi, kei na yasa ni butobuto e tabonaka na yasana ceva ni vanua. Ni oti vakalailai, era cila mai kina na duru rarama siliva. Era tubu vakasakiti, ka veiwaki kei na kubou damudamu vakamatalia ka buli ena gauna vata ga, ia ni sa yacova na kena cecere sara, sa sivia na ka e rawa ni vakasamataki na rairai. Era cici wavoki na kalokalo ena veiyasana kece, ka tomani tiko me yacova na va, ni sa oti kece.”

GSAM 114Na Rairai Veivakurabuitaki ni Mata-ni-siga

GSAM 114.3Ni ra vakamacalataka tiko na dauvunau bula na dina ni nona lesu mai na Turaga, e levu na veika veivakurabuitaki ka veimataqali e laurai ena lomalagi ena veivanua e vuravura. Ena veika oqo, ena lailai na vanua e tiko vei keimami, keimami na vakaraitaka ga na rairai ni mata-ni-siga mai Norwich, Igiladi, ena Tiseba, 1843. E dua na ka vaka koya a yaco tale ga mai New Haven, Conn., ena 9 ni Seviteba, 1844, ena rua na aua ni bera kei na oti ni sigalevu, ka raica e udolu na tamata.

GSAM 115Na Rairai Veivakurabuitaki ni Mata-ni-siga

GSAM 115.1Na laini momokiti lailai e loma e vakatakarakarataka na mata-ni-siga. E roka moli malumu. Na tiki ni taudaku ni rua na laini momokiti, ka sega ni tautauvata na kedrau yawa ka wavolita na mata-ni-siga, e rairai vaka na roka vata; ia na tiki ni loma ni laini momokiti oqo e dromodromo ni koula, na lomalagi ena loma ni laini momokiti e rairai roka ni qele butobuto, ka na tolu na laini momokiti lelevu e lako curuma ka lako sobu na mata-ni-siga, e rairai vaka na rarama matata duidui.

GSAM 115.2Me baleta na ka a yaco mai Igiladi, eda wilika ena dua na ivola mai vei E. Lloyd, Lodoni, 3 ni Janueri, 1844, vaka oqo:—

GSAM 115.3“Sa dua na ‘ivakatakilakila veivakurabuitaki ena mata-ni-siga,’ ka raica o ira na lewenivanua rogo duadua mai Norwich kei na vanua wavolita, e dua na ka e se bau sega ni laurai vakadua e Igiladi. A laurai ena Tiseba sa oti, voleka ni 12 ena sigalevu, ka tomani me rua na aua. E rerevaki ira vakalevu na lewenivanua. A yaco ni bera ga ni dolava o ira na Taciqu Winter, Burgess, kei Routon na nodra kaulotu ena koro koya. E vaka me vakarautaka na sala me yaco kina na dina, ka ra rawata kina na vinaka levu.”

GSAM 116.1Na itukutuku ni veika veivakurabuitaki mai New Haven, Conn., e tiko ena niusiveva na Midnight Cry ni 10 ni Okotova, 1844, ka kauti mai ena niusiveva na New Haven Palladium ni 10 ni Seviteba, 1844. Ena itukutuku ena Midnight Cry, e kaya na dauveivakadodonutaki, “E sega ni dua na vuku e rawa ni vakamacalataka na vu ni veika veivakurabuitaki oqo ena sala e vakacegui koya kina.”

GSAM 116.2Na itukutuku ni rairai oqo, ka laurai vata kei na mata-ni-siga mai New Haven, Conn., ena 9 ni Seviteba, 1844, e tabaki tale ga ena niusiveva na Hartford Courant ni 12 ni Seviteba, 1844, ka vaka oqo:—

GSAM 116.3“Na laini momokiti rarama wavolita na mata-ni-siga ena Moniti, 9 ni Seviteba, 1844, ena rua na aua ni bera kei na oti ni sigalevu, era rairai laurai raraba sara vei ira na lewenivanua ena nodra taleitaka vakalevu, ka vakayadrata e dua na via kila vakavuku me vulici tale kina na veika vakaoqo kei na kedra vu.

GSAM 116.4“Na laini momokiti rarama oqo e veivakurabuitaki ena kena dede, ka solia na gauna vinaka me raica vinaka kina. Ena loma ni sigalevu e dua na gauna, e okati vakalevu kina e rua na laini momokiti taucoko, e dua e raba ni 45 na dikiri, ka wavolita na mata-ni-siga ena lomana, kei na kena ikarua e raba ni 72 na dikiri, ka tiko na kena loma ena icavacava ni lomalagi, ka lako curuma na mata-ni-siga na kena wakana; na laini momokiti lailai e salavata kei na dua na elipisi e tiko na kena laini takoso balavu duadua e lako curuma na lomana, ka lailai na kena duidui mai na dua na laini momokiti dina. Ena yasana veibasai ni mata-ni-siga, ka 36 na dikiri ena vualiku ni icavacava ni lomalagi, a tavuki na laini momokiti levu mai vei rau tale e rua na laini momokiti e voleka se tautauvata sara na kedrau levu, ka cakava ena vanua e veitavuki kina e dua na tikina rarama, me vaka e rawa ni vakavuna na rarama cokovata ni tolu na laini momokiti rarama. Na laini momokiti e wavolita na mata-ni-siga e vakaraitaka na roka ni drodrolagi, vakavuqa ena rarama kei na totoka levu. Na laini momokiti tale eso e vula ka malumu, ni ra yawa cake mai na mata-ni-siga. Ia, ena so na gauna, e laurai na tiki lalai ni laini momokiti ena roka vaka-prisima [roka ni drodrolagi], ena tokalau kei na ra.... Na tautauvata ni kedra ivakarau e dodonu me vakatau ena dua na lawa e lewa na kena buli na laini momokiti rarama; ia, se bera ni vakamacalataki taucoko na ituvaki ni lawa oqo.... E sega ni dredre sara me vakamacalataki na kena buli na laini momokiti e wavolita na mata-ni-siga, ni via tautauvata na kena vu kei na ka e vakavuna na drodrolagi, ia na kena vakamacalataki na vu ni laini momokiti e tiko na kena wakana ena loma ni mata-ni-siga e sa dredre cake.”

GSAM 117Na veika veivakurabuitaki e vakayacora na parofisai ni iVolatabu

GSAM 117.1Na kena vakayagataki na veika e veivakurabuitaki oqo ka raici ena lomalagi, e Igiladi kei Amerika, eda na kila ni da wilika na ivakamacala ni Maciu wase ruasagavulukava, ka vola o Sylvester Bliss qai tabaki e Boston ena 1843. Ni sa cavuta eso na veika e tukuni cake, e kaya:—

GSAM 117.2“E vaka me sa vakayacori kece na ‘ivakatakilakila levu’ kei na ‘veika rerevaki’ ka parofisaitaki ena iVolatabu dina, vaka kina na veika a kaya na iVakabula ni na liu mai na Nona lako mai.

GSAM 117.3“Me vaka ga ni kena tubu na draunikau e dusia ni sa voleka na vula i katakata, sa dodonu tale ga vei ira na lotu Vakarisito, ni sa vakayacori na ivakatakilakila oqo, mera kila ni sa voleka mai na nona lako mai o Karisito, sa tiko sara ga ena katuba. E sega ni soli wale ga vei ira na galala mera kila; e vakaroti ira na iVakabula mera kila.”5

GSAM 117IRA NA ITALAI

GSAM 117.4Ni da sa vakabibitaka eso na ka bibi ena itukutuku ni lesu vakarua mai i Karisito, me vaka a vunautaki taumada, ena veivakauqeti meda raica eso vei ira na tamata era a vakaitavi vakalevu ena vunau levu oqo. Sa cavuti oti na yacadra e levu na italatala vuku ena veivanua tani era a kaci yani. Ni da raica eso vei ira era liutaka na cakacaka e Amerika, ka vakataqara vei ira na Turaga na itavi bibi ni cakacaka, ena vakaraitaka tale vakavinaka ni a tiko dina na liga ni Turaga ena isoqosoqo ni Lesu Vakarua Mai.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Taumada eda na raica na bula nei William Miller, ka rogo vakalevu ena isoqosoqo ni Lesu Vakarua Mai e Amerika me yacova ni ra kila wale ga e lewe vuqa na isoqosoqo oqo me ‘Millerism.’

GSAM 118.2A sucu o William Miller e Pittsfield, Mass., ena Feperueri 1782. Ni se gone lailai, sa laurai vua na kaukauwa ni vakasama kei na gugumatua e uasivi cake mai na kena ivakarau. Ena vica na yabaki sa qai matata cake vei ira kece era tiko voleka vua na veika oqo. E kaukauwa na yagona, yaco vinaka na nona vakasama ka dau yavavala, ka savasava sara na nona itovo. E vica wale ga na yabaki na nona vuli ena koronivuli ni tikotiko, ka sa qai ciqomi raraba ni uasivi cake na nona kila mai vei ira na qasenivuli era dau vakacakacakataki.

GSAM 118.3A vakawatitaka o Turaga Miller ena 1802, qai lai tiko e Poultney, Vt. O ira na tamata a veimaliwai kina mai na gauna a toki kina i Poultney, ka vukei koya vakalevu ena veika vakavuravura, era vakaleqai tu ena ivakavuvuli ni vakatitiqa kei na vakasama vakadeisi. Era sega ni tamata dukadukali, ia ni ra vakatauvatani vakailawalawa era lewe ni vanua vinaka, dau bibi na nodra ivakarau, yalololoma, ka dau veivuke. Ia era besetaka na iVolatabu me ivakarau ni dina vakalotu, ka ra saga me vakaibalebaletaki na kena besetaki ena veivuke ni ivola nei Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, kei ira tale. E vulica vakabibi o Turaga Miller na ivola oqo, qai tukuna e muri ni sa dua na deisi. E kaya ni a bula vaka-deisi me tinikarua na yabaki, tekivu vakacaca ena 1804.

GSAM 118.4Ni sa soli vua na itutu ni kavetani, a curu ena mataivalu ena 1810. Ni lesu mai na mataivalu, a kauti nona vuvale i Low Hampton, N.Y., me tekivu qarava na teitei ena 1812. Ni sa dauteitei, sa levu cake na nona gauna ni wilivola. Sa raica ni sega ni solia vua na nona vakasama vakadeisi na vakanuinui ni marau ni oti na bula oqo. E butobuto ka rarawa na veika kece ni oti na mate. Me vaka na nona vosa:

GSAM 118.4“Na vakarusai taucoko e dua na vakasama batabata ka veivakidacalataki, ka na vakarusai kece na tamata ni ra sa na tarogi. E vaka na parasa na lomalagi e cake vei au, ka vaka na kaukamea na qele e ruku ni yavaqu. Na tawamudu!—a cava sara? Kei na mate!—a cava na vuna? Ni’u vakasama vakalevu, au sa yawa cake mai na veivakadinadinataki. Ni’u vakananuma vakalevu, sa duatani ka veisei na noqu nanuma. Au saga meu muduka na vakasama, ia e sega ni rawa meu lewa na noqu vakanananu. Au rarawa dina, ia au sega ni kila na vuna.... Oti ga vakalailai, sa vakatakilai vakasauri ena noqu vakasama na itovo ni iVakabula. E vaka me na tiko e dua na ka bula e vinaka ka yalololoma vakalevu me sorovaka vakataki koya na noda cakacala, ka vakabulai keda mai na kena itotogi. Au vakila sara ga na kena totoka na tamata vakaoya; au qai raitayalotaka ni’u rawa ni biuta na noqu bula ena ligana ka vakararavi ena nona loloma.”

GSAM 119Na nona Veisau o William Miller

GSAM 119.1E kaya tale:

GSAM 119.1“Au raica ni iVolatabu e vakaraitaka dina na iVakabula vakaoya au gadreva; au kurabui ni dua na ivola e sega ni vakavuna na Yalo ni Kalou e rawa ni vakaraitaka na ivakavuvuli e veirauti sara kei na gagadre ni vuravura sa bale. Au vakasaurarataki meu vakadinata ni iVolatabu e dua na ivakatakila mai vua na Kalou. Sa yaco me noqu marau; ia ena Jisu au kunea kina e dua na itokani.... Sa yaco me noqu vulica vakabibi na iVolatabu, ka rawa ni’u kaya dina ni’u vakasaqara ena marau levu. Au kunea ni a sega ni tukuni vei au e dua na veimama. Au kurabui ni’u a sega ni raica taumada na kena totoka kei na serau, ka’u kurabui tale ni’u a rawa ni besetaka.”

GSAM 119.2Qo na kena vakamacalataki na ivakarau a vulica kina o William Miller na iVolatabu, me vaka na nona vosa:

GSAM 119.2“Au vakatulewataka meu biuta tani na noqu nanuma taumada, meu vakatautauvata vinaka na tikina ni iVolatabu kei na tikina ni iVolatabu, ka vulica ena ivakarau vakamatailalai ka tuvanaki.... Ni’u kunea e dua na ka e dredre ni kilai, au dau vakatautauvatataka kei na veitikina kece e semati kina; ka, ena veivuke nei Cruden, au dau dikeva na tikina kece ni iVolatabu e kune kina eso na vosa bibi mai na tikina e dredre.... Ena sala oqo au vulica kina na iVolatabu, ena noqu wilika taumada, me rauta ni rua na yabaki, ka’u sa vakadeitaka vakavinaka ni iVolatabu ga e vakamacalataka na kena ibalebale.

GSAM 120.1“Ni’u vulica tiko vakakina, au sa vakadeitaka ni kevaka na parofisai sa vakayacori ena gauna sa oti e ivakatagedegede ni kena vakayacori na parofisai se bera ni yaco, sa sega ni tokona na vosa ni Kalou na nodra rai raraba me baleta na veiliutaki vakayalo i Karisito—na yabaki udolu vakavuravura ni bera ni cava o vuravura, kei na nodra lesu mai na Jiu.... Au kunea ni vakatavulica vakamatata na iVolatabu ni na lako sobu tale mai o Jisu Karisito ki vuravura oqo, ena lako mai ena o ni lomalagi, ena lagilagi kece ni Tamana.

GSAM 120.2“Au marautaka na vulici ni iVolatabu, e dua na marau au sega ni kila taumada ni rawa ni kune ena kena ivakavuvuli. Au tekivu vulica ni’u sega ni namaka meu kunea na gauna ni nona lako mai na iVakabula, ka tekivu me dredre sara meu vakabauta na macala au yaco kina; ia na ivakadinadina e ravuti au vakaukauwa ka’u sega ni rawa ni vorata na noqu vakabauta. Sa voleka ni dei na noqu nanuma, ka’u tekivu waraka, yadra, ka masu me lako mai na iVakabula.”

GSAM 120.3E kaya tale:

GSAM 120.3“Au vakabauta; ka sa vakatakilai vakasauri vei au na itavi meu kacivaka na ivakavuvuli oqo, me rawa ni vakabauta o vuravura ka vakarau sota kei na Dauveilewai kei na Tagane ni vakawati ni sa lako mai. E sega ni gadrevi meu tukuna eke vakamatailalai na noqu veivakatovolei balavu ka mosimosi. Sa rauta meu kaya ni oti e vica na yabaki, au sa vakasaurarataki ena Yalo ni Kalou, na kaukauwa ni dina, kei na loloma vei ira na tamata, meu colata na noqu kauveilatai ka kacivaka na veika oqo vua na vuravura sa mate tiko ka rusa tiko.”

GSAM 120.4Me vaka ga o ira era vakauqeti ena itukutuku oqo ena veivanua tani, a nanuma taumada o Turaga Miller me vakayacora na nona ilesilesi ena nona vola ka tabaka ena niusipepa ni vanua kei na ivola lalai. A tabaka taumada na nona rai ena Vermont Telegraph, e dua na niusipepa ni Lotu Baptist, ka tabaki e Brandon, Vt. Oqo ena 1831. A vosa taumada ena matanalevu me baleta na ulutaga oqo ena 1832. E kaya me baleta na soqoni oqo, “A sovaraki na nona loloma na Turaga ena soqoni, ka ra vakabauta e lewe levu me vakabulai na yalodra.”

GSAM 121.1Ena 1836 a tabaki na nona vosa ena eso na niusipepa ni vanua ena gauna koya. Ena vula ibatabata ni 1837-38 a tabaki na nona vosa ena dua na ivola lailai. Ena 1838 a tabaki tale e dua na ivola lailai e 204 na draunipepa, ka tukuna kina o Turaga Miller ni rawa ni bale na kaukauwa ni Otomani ena 1839 se 1840. A vunau taumada ena koro lelevu ena 1836. Ena gauna koya a vosa ena koro e Randolph, Lowell, Groton, kei Lynn, Mass.

GSAM 121.2Me yacova na 1840, a voleka ni tu duadua o Turaga Miller me vosa e matanalevu ena ulutaga ni voleka ni lesu mai i Karisito. Ena yabaki koya, era mai tomani koya vakasauri e vica vata na drau ena nodra kacivaka na itukutuku. Na cava a vakavuna na veisau levu oqo ena vakamacalataki ena wase tarava. Ena vula ibatabata ni 1839-40 a solia o Turaga Miller e vica na vosa veitaravi ena Exeter, N.H. E sota taumada kina kei Talatala J. V. Himes, ka ciqoma ena gauna koya na vakabauta; mai na siga koya rau tu vata o Talatala Himes kei Talatala Miller me dau tabaka ka vunautaka ena gugumatua na itukutuku levu ni lesu vakarua mai i Karisito.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Me baleta na tamata gugumatua oqo ena isoqosoqo levu oqo, e sega ni dua na ka vinaka cake meda cakava mai na noda cavuta na vosa ni dauvola ni italanoa ni nona bula, ka kaya:—

GSAM 121.4“A sucu o Joshua V. Himes e Wickford, R.I., ena 19 ni Me, 1805. E rogo vinaka o tamana me dua na dauveivoli ena West Indies, ka kilai levu me lewe ni lotu Episcopal i St. Paul e Wickford. E dau yalovinaka na tinana, ka lomana na iVakabula, ka dau sovaraka na loloma oqo ena daligana ni luvena, ni tu vakarau me rogoca.

GSAM 121.5“E nona inaki na tamana me vakavulica na luvena o Joshua me italatala ena lotu ka lewe tiko kina, ia e tarova na veika eso. A tu vua na Kalou e dua tale na cakacaka me cakava na luvena, ka sa vakarautaka na veika me yaco kina na inaki. Ena 1817 a tala yani na tamana e dua na iyage ni yau talei, e qaravi mai vei Kavetani Carter, kei Alexander Stewart me kena dauniveivoli. Era sega ni dina na tamata oqo, ka ni ra sa yaco ki na dua na ikelekele ni waqa ena West Indies, era volitaka na waqa kei na iyage ni yau, qai dro. Na ka oqo a veisautaka na inaki kece a tu me baleta na gauna mai muri nei Joshua lailai, ni a namaki me kau ki Brown University e Providence, R.I. Ia ena Epereli 1821, a kau ki New Bedford, Mass., ka soli me cakacaka vei William Knights me vulica kina na cakacaka ni dautuli iyaya ni vale.”

GSAM 122.1“Ni sa yaco ki na nona vale vou, a curu ena yalodina ki na cakacaka a lesi vua, ka vakadeitaka me yaco me matai ena nona cakacaka. Ia e raica vakatotolo ni sega ni taleitaka vakadua na nona itikotiko vakalotu. E kaya, ‘E dua na Unitarian na noqu turaga, ka kauti au ki nona lotu. O Talatala Orville Dewey na kena italatala. E qai saumaki mai na ivakavuvuli dodonu. Na noqu vuli vei Bisopi Griswold kei Talatala William Burge, na iliuliu ni lotu i St. Paul e Wickford, kei na noqu dau rogoca na vosa vakaiukuuku nei Dr. Crocker ni lotu i St. John e Providence, R.I., e vakavuna meu sega ni rawa ni ciqoma na nona cakitaka vakaiukuuku o Turaga Dewey na ivakavuvuli i Karisito kei ira na nona yapositolo.’”

GSAM 122.2“Ena gauna koya sa sega ni tiko e New Bedford na lotu Episcopal, sa mani lewa me dau tiko ena imatai ni lotu Vakarisito [e sega ni nodra lotu na Disciple] ka qai duavata kei ira. E kaya, ‘Eke au kunea kina na iVolatabu dola kei na galala ni vakasama, ka’u vakayagataka vinaka ruarua.’ E qaravi na lotu oqo ena veiliutaki nei Talatala Moses Howe. A papitaisotaki Joshua V. Himes o Talatala Turaga Clough ena 2 ni Feperueri, 1823. Ni sa caudre na yalona ena gugumatua vei nona Turaga, a tekivu ena gauna vata koya, ni sa yabaki tinikawalu, me tukuna na italanoa ni kauveilatai ka uqeti ira na tamata mera veivutuni. E kaya me baleti koya:

GSAM 122.3“‘Au yaco vakatotolo me dua na dauvakauqeti, ka soli vei au na laiseni meu vakayagataka kina na noqu isolisoli.... Au qarava vakavinaka na noqu gauna ni vuli cakacaka, ka vakacaucautaki. Ia me lima se ono na yabaki au dau cakacaka vakalevu, ka vakayagataki kina e dua se rua na siga ena veimacawa meu vulica ka cakacaka vakadaukaulotu ena veivanua dravudravua, ia na kena vuata au dau solia vua na noqu italatala.’”

GSAM 123.1“Ena 1825 a lesi me daukaulotu ni koniferedi ni soqosoqo lotu Vakarisito ena ceva ni Massachusetts. E kaya o Talatala Himes, ‘E sega ni dua na ituvatuva se sala me tokoni kina na daukaulotu, ka’u mani lewa meu curu ena bisinisi me qaravi au kina, ka vunautaka na ka ga au rawata.’”

GSAM 123.2“Ena 1828 a biuta o New Bedford, sega ni rere se oti na nona gugumatua, ia ena nona vakadeitaka ni na qaqa, ka lako ki Plymouth, ka vunautaka kina na vosa ni Kalou ena veikoronivuli, ena rumu vakavakarau, kei na vanua kece e rawa ni rogoci kina. Ena 1829 a cakava na cakacaka vata ga e Fall River me yacova na 1830, ni sa toki ki Boston me italatala ni imatai kei na ikarua ni lotu Vakarisito; a tiko kina me tolusagavulu katolu na yabaki. Ena 1839 sa ciqoma na vakabauta ni nodra inaki na tamata vakabauta na lesu vakarua mai i Karisito, me vaka a vakamacalataka o Talatala William Miller. A curu ena inaki vou ena nona gugumatua taucoko, ka sinai ena buka kei na kaukauwa na nona veiqaravi. Ena 1840, a tekivu tabaka na ivola Na iVakatakilakila ni Gauna, ka tokona na inaki a soli kina na yalona taucoko. Na nona ilavo kece, cakacaka kece, kei na nona kaukauwa kece a soli ki na inaki oqo, ka rawati kina e udolu na tamata vakabauta.”

GSAM 123Na Cakacaka Duavata nei Miller kei Himes

GSAM 123.3Mai na 1840 me yacova na vulaimatumatua ni 1844, rau cakacaka vakalevu vata o Talatala Miller kei Himes ni rau lako mai na koro ki na koro, ena vula katakata ena nodrau valelaca levu, kei na vula batabata ena lotu kei na vale ni soqoni raraba. Na kaukauwa ni yago nei Talatala Himes a maroroi koya me yacova ni curu ena nona yabaki vakaciwasagavulu ka rua. E kaukauwa na nona vakasama me yacova na iotioti. Ena 28 ni Seviteba, 1894, a solia e dua na vosa veivakauqeti vakalevu vei ira e sivia na lewetolu na udolu na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai ena vanua ni bose vakakeba e Lansing, Michigan. E vaka me vosa ena gugumatua kei na kaukauwa ni veigauna makawa. Oqo e dua dina na ka veivakurabuitaki vua e dua na tamata sa curuma oti e tolu na vula na nona yabaki vakaciwasagavulu ka dua, ka tauvi koya na mate sega ni vakabulai rawa ka mate kina ena yabaki tarava.

GSAM 124.1O Talatala Miller kei Himes erau vaka me rau tu ena ‘mata ni ivalu’ ena isoqosoqo ni lesu vakarua mai i Karisito e Amerika, ka rau lewe rua wale ga vei ira e vica vata na tini era cakacaka vata kei rau ena kacivaki ni ivakavuvuli ni nona lako mai o Karisito; na nodra itovo bibi oya na dei ni inaki kei na yalodina dina. E vuqa vei ira era vakatokai ena vuravura me ‘tamata era rawaka ena nodra sasaga ga,’—era tubu ena nodra sotava na dina dredre ni bula, ka vulica mera lewa na yaga ni dua na ka ena yavu ni ivakavuvuli, sega ni ena lawaki. Era vaka na tamata e kaya o Talatala Miller ni dau ciqoma na itukutuku mai na veisoqosoqo lotu, ‘o ira na lewe ni lotu dau lotu, yalodina, ka bula tiko vakayalo.’ E vakadeitaka oqo o ira na italatala ni veisoqosoqo lotu duidui, ni ra kaya ni oti na nodra tawasei na tamata vakabauta na lesu vakarua mai mai vei ira, ‘Sa kauta na kena uro na noda qelenisipi.’”

GSAM 124Eso Tale na Dauvunau Rogo ni Lesu Vakarua Mai

GSAM 124.2Ena taleitaka beka na tamata me cavuti vakayadua eso na turaga era vakaitavi vakalevu vata kei Talatala Miller kei Himes ena isoqosoqo ni gauna taumada oya. E liu ena lisi o Charles Fitch mai Cleveland, Ohio, o koya a vakatura ena 1842 me caka na ituvatuva ni parofisai me vakamacalataki kina na raivotu nei Taniela kei na Vakatakila. A yavutaki na vakasama oqo ena Apakuki 2:2, 3. A mate o Charles Fitch ena 10 ni Okotova, 1844.

GSAM 124.3O Vuniwai Josiah Litch mai Philadelphia, o koya, me vaka eda na raica ena wase tarava, a vakauqeti mai vua na Turaga me kacivaka e dua na dina ka qai vakavuna, ni sa vakayacori, na tubu vakasauri ka totolo ni nodra taleitaka na itukutuku ni lesu vakarua mai.

GSAM 124.4O Elon Galusha mai Lockport, N.Y., e dua na italatala Baptist rogo, ka vakavuna na nona ivola kei na nona veiqaravi me baleta na voleka ni nona lako mai na Turaga e dua na yavalati levu ena lotu Baptist.

GSAM 125.1O E. R. Pinney mai Seneca Falls, N.Y., e dua tale na italatala Baptist yalodina, ka kaukauwa na nona veiqaravi kei na nona ivola ena cakacaka. E rawa ni kacivi vakadodonu me ‘masima ni vuravura.’

GSAM 125.2O Geo. Storrs mai New York City, ka dau liutaka na veivakabulabulataki ni bera ni saumaki ki na ivakavuvuli ni lesu vakarua mai. A vakayacora na nona ivola e dua na veivakauqeti levu me uqeti ira na tamata mera yalataki ira kei na nodra iyau vakalevu cake ki na cakacaka; vakabibi ena veimacawa iotioti ni 2300 na siga. O koya ga, ni oti na yalolailai, a kauta mai vei ira na tamata vakabauta na lesu vakarua mai kei vuravura na nona vunau e ono me baleta na kedra ituvaki na tamata, kedra ituvaki na mate, kei na itotogi ni gauna mai muri.

GSAM 125.3O Talatala Stockman mai Portland, Maine, e dua tale na daucakacaka gugumatua ena veivakabulabulataki nei William Miller ena koro oya. A mate ena vica na wiki ni bera ni cava na yabaki Jiu 1843, ni ra nuitaka ka namaka tiko na tamata vakabauta na lesu vakarua mai ni Turaga ena gauna koya.6

GSAM 125.4E tiko eso tale na turaga rogo, ia ena vuku ni lailai ni vanua eda na cavuta wale ga, me vaka o N. N. Whiting, o koya a vakadewataka na Veiyalayalati Vou ki na vosa Vakavalagi, ka kilai me Vakadewa nei Whiting; o S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; kei George, Wesley, kei Edwin Burnham (ratou veitacini), era dau cakacaka vinaka kece ena itukutuku.

Notes

  1. Habakuki 2:2, 3. ↩
  2. Vakatakila 14:6, 7. ↩
  3. Marika 1:14, 15. ↩
  4. Joeli 2:30, 31. ↩
  5. iVakamacala ni Maciu wase ruasagavulukava, draunipepa 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. E rawa ni laurai rawarawa, me vaka e vakamacalataki ena iVolavola Taumada, t. 17, na vuna rau gadreva kina o Talatala Fitch kei Stockman me rau kila na ka sa yaco mai na gauna rau moce kina. ↩

Note

Back