Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Wase 4 — Na gauna ni vakataotioti

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Au sa qai kaya, I noqu Turaga, ena vakaevei na itinitini ni veika oqo? A sa kaya ko koya, Mo lako ga, Taniela: ni sa sogoti ka dregati tu na vosa me yacova na gauna ni vakataotioti. ... Era na caka ca ko ira na tamata ca: ka sega ni dua vei ira na tamata ca ena kila; ia ko ira sa vuku era na kila.”1

GSAM 77.1“Sa kaya vei au ko koya, Mo kila, na luve ni tamata: ni sa baleta na gauna ni vakataotioti na raivotu.”2

GSAM 77.1“Ia ko iko, Taniela, mo sogota na vosa, ka dregata na ivola, me yacova na gauna ni vakataotioti; era na veilakoyaki e lewe vuqa; ka na levu cake na kilaka.”3

GSAM 77.1Na cava sa kena ibalebale eke na “gauna ni vakataotioti”? E sega ni rawa ni kena ibalebale na ivakataotioti sara ga, ni kevaka sa vakakina, ena sega ni yaga vei ira na tamata na tiki ni parofisai nei Taniela sa “dregati tu.” Ni sa “noda na veika sa vakatakilai mai,”4 e dodonu me yaga na tiki oqo ena dua na gauna. O koya gona, na vosa “gauna ni vakataotioti” e dodonu me baleta e dua na gauna ni bera vakalailai na ivakataotioti sara ga, ena kilai kina na veika sa vosataki vei Taniela.

GSAM 77Na Siga ni Nona Vakavakarau

GSAM 77.2E sega ni vakabekataki ni sa baleta na gauna sa vakatoka na parofita ko Neumi me “siga ni nona vakavakarau.” Eke sa vosa tiko na parofita ena kena vakarusai ko Ninive ena “rogo ni kuita, kei na rorogo ni qiqi, kei na ose sa rikata, kei na qiqi ni ivalu sa lade.”5 Sa vagolei taumada na nona vakasama na parofita ki na dua na leqa levu cake ena yacovi vuravura taucoko, ni “sautaninini na veiulunivanua e matana, ka waicala na veidelana, ka kama na vuravura e na nona tiko, io, na vuravura kei ira kecega sa tiko kina. Ko cei me tu e na mata ni nona cudru? ia ko cei me vosota na katakata ni nona cudru? Sa sovaraki na nona cudru me vaka na bukawaqa, ka sa vorolaki na veivatu e na vukuna.... Ena vakarusai ira sara ko koya; ena sega ni tubu vakarua na rarawa.”6

GSAM 78Na Qiqi ni iValu kei na Cina Sa Caudre

GSAM 78.1Sa vosa tale na parofita ena vuku ni siga ni vakavakarau oqo: “Ena tu na cina sa caudre ena qiqi ni ivalu ena siga ni nona vakavakarau, ka na kureitaki vakaukauwa na veivuni paini. Era na cici vakatani na qiqi ni ivalu ena veisaqata, era na veidrigiti ena veisalatu raraba: era na vaka na cina, era na cici me vaka na livaliva. Ena wiliki ira tale na nona tamata qaqa ko koya: era na tarabe ni ra sa lako; era na kusarawa ki na kena bai, ka na vakarautaki na kena isasabai.”7

GSAM 78.2Sa donu sara na ivakamacala oqo ni sitimanivanua ni gauna oqo sa totolo me vaka na livaliva, kei na kena ivakatawa sa wiliki ira tiko ga na nona pasidia, ka wiliki ira tale, mai na dua na itikotiko ni kelekele ki na dua tale, ka ra tarabe ni ra lako tiko ni sa cici na sitimanivanua. Sa qai levu tale ga na vuni paini sa vakayagataki me kau sa koto takosova ena ruku ni sala ni sitimanivanua, me kena itutu ni veivakadeitaki, me vale ni itataqomaki mai na ucacevata, kei na so tale. Sa tukuni ni dua na sala sa kosova na Veiulunivanua na Sierra Nevada e vasagavulu ka vitu na maile na kena vale ni itataqomaki mai na ucacevata sa caka ena kau paini. A sa kaya na parofita ni na yaco oqo ena “siga ni nona vakavakarau.”

GSAM 78.3Sa vosa tale ga na parofita ko Joeli ena gauna ni vakataotioti oqo, ni sa soli na ivakaro vei ira na italai ni Turaga, “Dou uvuca na davui mai Saioni, ka kacivaka na ivalu ena noqu ulunivanua tabu: me ra sautaninini ko ira kecega sa tiko ena vanua; ni sa lako mai na siga i Jiova, ni sa voleka sara mai.”8

GSAM 78.4A sa kaya tale na parofita ko Sefanaia, “Dou soqoni vata, io, dou soqoni vata, na matanitu sa sega ni gadrevi; ni sa bera ni vakayacori na lewa, ni sa bera ni lako tani na siga me vaka na qana ni sila, ni sa bera ni yacovi kemudou na cudru katakata i Jiova, ni sa bera ni yacovi kemudou na siga ni cudru i Jiova. Dou vakasaqarai Jiova, oi kemudou kecega na yalomalumalumu e vuravura, ko ni sa cakava na nona lewa; dou vakasaqara na yalododonu, dou vakasaqara na yalomalumalumu: de dou na vunitaki ena siga ni cudru i Jiova.”9

GSAM 79.1Me da kila vakavinaka cake na ibalebale ni vosa “gauna ni vakataotioti,” kei na gauna e tekivu kina, eda na raica e dua tale na vanua sa vakayagataki kina na vosa vata ga oqo. Ena wase tinikadua ni Taniela sa tukuni e dua na kaukauwa dauveivakacacani, ena lewa tiko me yacova na gauna ni vakataotioti. A sa kaya na Turaga ena vuku ni kaukauwa dauveivakacacani oqori, “Era na bale eso vei ira sa yalomatua, me ra vakatovolei kina, ka vakasavasavataki, ka vakavulavulataki, me yacova na gauna ni vakataotioti: ni sa bera na kena gauna lokuci [na gauna ni vakataotioti].”10

GSAM 79Na Cakacaka ni iLeu Lailai

GSAM 79.2Era sa duavata vakalevu na dauvakamacala ni iVolatabu ena Lotu Tawase ni kaukauwa oqo kei na “ileu lailai” ena Taniela vitu sa baleta na lotu mai Roma, ka a taura tu na lewa vakamatanitu ena gauna sa “lokuci.” Na gauna lokuci oqori sa “dua na gauna, kei na rua na gauna, kei na veimama ni gauna.”11 Oqo na 1260 na siga vakaparofisai—1260 na yabaki—ni nona lewa vakamatanitu na ileu lailai, mai na 538 ki na 1798 ni sa sucu oti na Karisito. Ena yabaki e muri oqori sa kau tani kina na lewa vakamatanitu ni ileu lailai, ena “gauna lokuci.” O koya gona, ena gauna oqori era sa muduka na tamata na “bale” ena liga ni kaukauwa oqori me vaka na nodra bale voli eliu. Na yabaki oqo gona,—1798,—sa vakatakilakilataka na itekitekivu ni gauna sa vakatokai ena parofisai oqo me “gauna ni vakataotioti.”

GSAM 79.3Na yabaki 1798 sa mai vakacavara na “dua na udolu ka rua na drau ka onosagavulu na siga”—1260 na yabaki—sa dodonu me rau “parofisai... ni rau sa vakaisulu taga” kina na “iVakadinadina e Lewe Rua” ni Turaga (na Veiyalayalati Makawa kei na Veiyalayalati Vou).12 Ena Veigauna Butobuto ni veivakacacani, sa maroroi tu na iVolatabu ena vosa va-Kiriki kei na vosa vaka-Latina, ka ra sega ni kila na vosa oqo na tamata wale. Na kena tarovi vakaoqo na iVolatabu sa vakatauvatani kei na kena vakaisulutaki “ena isulu taga.”

GSAM 80Sa Vakamatei na iVakadinadina e Lewe Rua

GSAM 80.1“Ia ni rau sa vakaotia na nodrau vakadinadina [ena ituvaki ni isulu taga], na manumanu sa lako cake mai na qara sa sega ni vakabotona ena ia na ivalu kei rau [ni sa vakauqeti ira na tamata vakavuravura ko Setani ka cakacaka ena vukudra], ka na gumatua vei rau ka vakamatei rau. Ia na yagodrau mate ena koto ena saqata ni koro levu, sa vakatokai vakayalo me ko Sotoma kei Ijipita, sa lauvako tale ga kina na noda Turaga [“sa lauvako tiko,” ena ivakadewa vaka-Tenimaki kei na iVakadewa Vakavoutaki]. Ia ko ira mai na veimataqali tamata, kei na veimataqali, kei na duivosavosa, kei na veimatanitu, era na raica na yagodrau mate me tolu na siga kei na veimama, ka ra na sega ni laiva me bulu na yagodrau mate ena ibulubulu.”13

GSAM 80Na Veiliutaki ni Rere

GSAM 80.2Sa vakayacori na kena vakamatei na iVakadinadina oqo ena gauna ni “veiliutaki ni rere” mai Varanise, mai na 1792 ki na 1795—tolu veimama na yabaki. E dina ni a toso tiko na Vuaviri mai Varanise me rauta ni ono se vitu na yabaki, ia ena imatai ni tolu veimama na yabaki era a sasaga vakaukauwa kina me ra vakarusa na iVolatabu, na lotu, kei ira kecega sa doudou me ra vosavakavinavinakataka e dua vei rau. E dina ni a kaya na Vuaviri mai Varanise ni sa vala tiko me saqata na lewa vakatui kei na nodra ilawaki na bete, sa yaco dina me ivalu ni kena vakawabokotaki na Kalou kei na iVolatabu. Me baleta na gauna ni bera vakalailai na Vuaviri eda wilika,

GSAM 80.2“Me kakua sara ni guilecavi ni bera na Vuaviri ni 1792, sa tukuni ni o ira sa vakatetea na tawavakabauta mai Varanise era a kumuna vata ka vakayagataka na £900,000 [$4,500,000] ena dua na yabaki, io, vakavica vata tale, ena kena voli, tabaki, ka veisoliyaki na ivola me vakacacana na nodra vakasama na tamata ka vakarautaki ira ki na ivalavala kaukauwa sara.”14

GSAM 80Na Dauvolavola Tawavakabauta

GSAM 80.3“Sa vakarautaki na sala ki na Vuaviri vakaoqo ena veivola nei Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, kei na so tale era tautauvata kei ira, era sa saga kina me ra vakatetea na ivakavuvuli sa vakarusa na lotu sa yavutaki ena veika ni bula kei na lotu sa vakatakilai mai. Sa sega wale ga ni vosacataki na ivakatakila vakalou, ia sa biu tani sara; sa vakasevi tani na Kalou mai na lomalagi kei vuravura, ka sa sosomitaki ena dua na kalou lasu e vu ga mai na vakasama, sa vakatokai me Kalou Yalewa ni Vakasama.”15

GSAM 81.1Ena yabaki 1793 sa vakaoqo na nodra nanuma na tamata, ni ra sa kaikaila vakadomoilevu ena vakavinavinaka vei ira na dauvakatasuasua ena vuku ni nodra veivakalialiai e beci kina na Kalou kei na iVolatabu. Me kena ivakaraitaki eda cavuta oqo:

GSAM 81.1“Na dauveivakalasai ko Monert, ena Vale ni Lotu i Sagato Roche [Paris], sa cakava na ivalavala tawalotu levu duadua. ‘Kalou, kevaka ko sa bula,’ sa kaya ko koya, ‘mo cudruvaka na yacamu sa vakacacani! Au sa bolei iko. Ko sa galu tu ga. Ko sa sega ni doudou mo vakatauca na nomu kurukuru. Ko cei ena vakabauta ni ko sa bula ni sa oti oqo?’”16

GSAM 81Na Cakacaka Vosa Vakacacataka na Kalou mai Lyons, Varanise

GSAM 81.2Na nodra “vakalauvako tale na Luve ni Kalou, ka vakamaduataki koya e matanalevu” (Iperiu 6:6), ko ira sa vakamatea na iVakadinadina, ena laurai ena veika sa vakayacori ena dua na solevu sa cakava ko Fouché mai Lyons, me dokai kina ko Chalier, na Kovana kei Lyons, ka sa vakamatei oti. Ni sa bera ni yaco ki Lyons, sa vakarota ko Fouché me

GSAM 81.2“vakarusai kece na ivakatakilakila ni lotu; ka me volai ena dela ni matamata ni veirara ni bulubulu ena veivale ni lotu, Na mate sa moce tawamudu.... Sa colati voli ena veisaqata na matakau i Chalier mai na uluna ki na serena, ka ra muria e dua na ilala levu sara ni daulaba kei na yalewa dautagane. Sa qai muri ira e dua na asa sa colata na kosipeli, na kauveilatai, kei na bilo ni Vakayakavi ni Turaga, ka sa biu vakatotolo ki na bukawaqa na veika oqo, ka sa vakasaurarataki na asa me gunuva mai na bilo ni Vakayakavi ni Turaga na waini sa vakatabui.”17

GSAM 81.3E dua na Solevu ni Vakasama sa vakayacori mai Paris sa vakamacalataki vakaoqo:

GSAM 81.3“Era a lako vakasolevu ki na matabose, ka na ilala vakatani ... era sa vakatakarakarataka ena ivalavala veivakalialiai sara na cakacaka tabu ni lotu.... Era sa lako mai na tagane era vakaisulu ena kote balavu ni lotu kei na isulu ni bete, ka sere tiko ena aleluya, ka meketaka na Carmagnole, ki na vanua era dau tu kina na vulagi e mata ni matabose. Era sa biuta kina na madrai tabu, na kena kato ni maroroi, kei na veimatakau koula kei na siliva. Era a vosa vakaveivakalialiai.... ‘Oi kemuni,’ sa kaikaila e dua na mata mai St. Denis, ‘Oi kemuni na iyaya ni yalodina vakalialia ena lotu, na tamata yalosavasava kalougata kecega, mo ni qai dau lomana na vanua, tu cake vata kece, ka qarava na vanua ena nomuni lako ki na vale ni buli ilavo me vakawaicalataki kina.’”18

GSAM 82Sa Lako Mai na Butobuto na Vosa ni Kalou

GSAM 82.1“Ni sa oti e tolu na siga kei na veimama sa curu vei rau na Yalo ni bula mai vua na Kalou” (na iVakadinadina), ka rau sa “lako cake ki lomalagi ena o.”19 Sa yaco mai na gauna ni Kalou me lako mai na butobuto na nona vosa ka vakatikori tale e mata i vuravura. Sa yaco mai na gauna (1798) me vakayacori na cakacaka ni kaulotu e vuravura taucoko. Ena 1804 sa tauyavutaki kina na iSoqosoqo ni iVolatabu mai Peritania. Era sa muri mai e vuqa sara na isoqosoqo tale eso ni iVolatabu, ia oqo sa vakadewataki na iVolatabu ki na veivosa lelevu kecega e vuravura. O koya gona, na kena kilai levu mai na iVolatabu, na iVakadinadina e Lewe Rua, me ra raica ka wilika na tamata kecega, sa vakatauvatani kei na nodrau lako cake ki lomalagi ena o.

GSAM 82.2Ena gauna ni Vuaviri mai Varanise, sa kaya ko Voltaire ni na oti e dua na drau na yabaki sa na sega ni vakayagataki tale na iVolatabu. Ena ikadrau ni yabaki mai na gauna oqori sa levu cake na iVolatabu sa veisoliyaki mai Varanise duadua ga, mai na iwiliwili sa kilai ni a tu ena gauna sa cavuta kina ko Voltaire na vosa dokadoka tawayaga oqo. Ka sa tukuni ni vale sara ga sa cavuta kina na vosa oqori sa vakayagataki oqo me vale ni iVolatabu.

GSAM 82Sa Kune na Vatu mai Rosetta

GSAM 82.3E rua na ka sa sema ki na yabaki 1798 kei ira na kai Varanise, me da raica: Ai matai, ena yabaki oqori na mataivalu ni Varanise, ena veiliutaki nei Jenerali Berthier, sa vuaviritaka na matanitu ni papa mai Roma, ka vakayacora kina (ni ra sega ni kila) na parofisai ni ka oqo, sa volai ena ivola sara ga era a vala kina; ai karua, ena yabaki vata ga oqori, ena Koro ni Valu na St. Julien, ena taba ni Uciwai na Naile mai Rosetta, ni ra kelikeli tiko na mataivalu ni Varanise, era sa kunea na vatu rogo levu mai Rosetta, sa maroroi tu oqo ena Vale ni iYau Makawa mai Peritania. Ena vatu oqo sa tolu na mataqali volavola: na volavola vakatakarakara, na volavola era sa vakayagataka na bete; na volavola ni tamata wale; kei na volavola va-Kiriki. Oqo na idola sa dolava na volavola ni tamata wale kei na volavola vakatakarakara, sa dau ka vuni tu eliu. Ia oqo, me vaka sa kaya e dua tale, “na ituki ni vatu kei na isivi, sa kelia mai na veivolavola oqo ena matanivola ni tamata wale, sa vakarautaka e levu cake na ivakadinadina ni sa dodonu na itukutuku makawa ni iVolatabu, mai na veivanua tale eso kecega e taudaku ni iVolatabu.” O koya gona, na tamata sara ga era a nanuma me ra vakawabokotaka na iVolatabu, era sa vakayagataki, ni ra sega sara ni kila, me ra vakayacora na parofisai ena kena kau tani na lewa ni papa ena itinitini ni 1260 na yabaki, ka ra sa kunea tale ga na idola ni veivolavola sara ga sa vakadeitaka na dina ni iVolatabu era a saga vakaukauwa me ra vakarusa.

GSAM 83“Ko na Tu ena Nomu Madigi”

GSAM 83.1Na cava sa kaya na agilosi vei Taniela ni na yaco ena gauna ni vakataotioti? Mai na gauna sa rogoca kina na nona kaya na yalosavasava, “Me yacova e 2300 na siga, ena qai vakasavasavataki na vale tabu,”20 sa sinai na lomana ena nuiqawaqawa ena kena “itinitini ni veika oqo,” kei na kena “dede.”21 Sa qai vakatakilai vua e muri ni sa sega ni baleta na nona gauna na kilai ni gauna oqo. Sa tukuni vua, “Mo lako ga me yacova na ivakataotioti: ni ko na vakacegu, ka tu ena nomu madigi ena itinitini ni veisiga.”22

GSAM 83.2Eso era a nanuma ni vosa oqo sa baleta na ivakataotioti sara kei vuravura, ka ni ena gauna oqori ko Taniela, kei ira na vo ni tamata ni Turaga, ena ciqoma na nona isau, ka tu ena nona ivotavota ni vanua. Sa tukuni vei keda ni vosa vaka-Iperiu ni ivotavota ni vanua, tikina ni vanua, kei na so tale, sa gheh-vel. Oqori e sega ni vosa sa vakadewataki me madigi ena tikina ni iVolatabu oqo; na vosa eke sa goh rahl. Era tukuna vei keda na dauvuli vosa vaka-Iperiu ni vosa oqo, goh rahl, sa kune vakavitusagavulu ka ono ena Veiyalayalati Makawa, ka sa vosa vata ga sa vakayagataki ni sa tukuni na vakasavasavataki ni vale tabu vakatakarakara, ni sa vakawirimadigi me kilai kina se o cei vei rau na me ena vakamatei. Ni sa kauta na bete levu na dra ni me i Jiova ka curu ki na vale tabu me cakava na cakacaka ni vakasavasavataki, era sa tu e tautuba ko ira kecega na Isireli, ka vakararawataka na yalodra ka vakatusa na nodra ivalavala ca, me ra tu kina ni sa sega na nodra cala, ka ciqoma na veivakalougatataki ni bete levu ni sa lako mai na vale tabu. Sa vakakina, ena siga oqori, era sa tu na Isireli ena nodra madigi.

GSAM 84.1Ni sa yaco mai na vakasavasavataki ni vale tabu ena kena ivakataotioti, ena icavacava ni 2300 na siga, sa dodonu me kau mai na ka nei Taniela, kei na kedra ka na yalododonu kecega sa mate, me ra dikevi e mata ni Kalou. Sa vakakina na nona tu ko Taniela ena nona madigi.

GSAM 84Na Vosa Sa Dregati Tu me Yacova na 1798

GSAM 84.2Me isau ni taro nei Taniela, “I noqu Turaga, ena vakaevei na itinitini ni veika oqo?”23 sa tukuni vua, “Sa sogoti ka dregati tu na vosa me yacova na gauna ni vakataotioti.”24 Na ka sa vakasosataka vakalevu na vakasama nei Taniela sa “enaica?” na “ena dede vakaevei?” kei na “ena vakaevei na itinitini?” Oqo na veika sa veilecayaki ka lomaleqa kina na parofita, ia na veika oqo duadua ga sa dodonu me sogoti ka dregati me yacova na “gauna ni vakataotioti,” ka sega ni ivola taucoko nei Taniela, me vaka era sa nanuma eso. Ni bera na gauna oqo ena 1798, sa tu vei ira na dauvuli parofisai na rarama ena vuku ni vitusagavulu na macawa, ka ra kila ni a tekivu ena 457 ni bera na Karisito, ka sa yaco na nona cakacaka e matanalevu na Karisito, na nona mate, kei na so tale, me salavata sara ga kei na kena wiliki na onosagavulu ka ciwa kei na vitusagavulu na macawa mai na gauna oqori. Na kena vakayacori vakadodonu na cakacaka ni iVakabula me salavata kei na iwiliwili oqo sa solia vei ira e dua na ivakadinadina kaukauwa ni sa Mesaia dina ko koya, ka sa vakadeitaki kina na gauna ni kena tekivu na vitusagavulu na macawa me sega ni veisau rawa. Na nodra sega ni kunea ni vitusagavulu na macawa sa imatai ni tiki ni 2300 na siga, sa laiva tu na ka oqo me dregati me yacova ni sa oti na 1798, me vaka sa parofisaitaki.

GSAM 84iDola ni 2300 na Siga

GSAM 84.3Ia meda raica mada na veika dina ena ka oqo. Me yacova na yabaki 1798, era sega ni kila na dauvakamacala ni parofisai na gauna ena cava kina na 2300 na siga. Era rawa ni kila na ivakatakilakila, na iyaloyalo kei na manumanu ena ivola i Taniela, ia era sega ni rawa ni tukuna na gauna ena cava kina na 2300 na siga, baleta ni se bera ni ra kila na gauna e tekivu kina na siga. Me vakadinadinataka na ka oqo, eda wilika ena Kacikaci e Lomaloma ni Bogi, na pepa ni tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito a dau tabaki e New York City, ena 15 ni Jiune, 1842: “E veivakurabuitaki dina me kunei ira na dauvolaivola yadua era sa raica, mai na 1798, na ka a sega ni raici rawa e liu—ni sa idola ni 2300 na siga na wiki e vitusagavulu.”

GSAM 85Lewe vuqa era kunea na rarama

GSAM 85.1Me vaka ni sa “sogo tu” na kilaka oqo me yacova na gauna a lesia kina na Turaga me dolavi vua na nodra kila na nona tamata, sa vakakina ni sa yaco mai na “gauna ni vakataotioti,” era na “cici yani ka lesu tale” ena iVolatabu e lewe vuqa, mera vakasaqaqara ena veika oqo. Ena vakarawarawataka vakalevu na vakanananu oqo na kena vakatauvatani e vica na vakadewa ni tikina.

GSAM 85.2E kaya o Dr. Adam Clarke: “E lewe vuqa era na sasaga me vakasaqara na kena ibalebale; ka na tubu na kilaka—ena sala oqo.”

GSAM 85.3Eda wilika ena iVolatabu vaka Jamani nei Luther, sa vakavinakataki: “Era na lako curuma na lewe vuqa, ka kunea na kila levu.”

GSAM 85.4E kaya na iVolatabu vaka Jamani Vakatautauvata: “Era na cici curuma e lewe vuqa, ka na tubu kina na kilaka.”

GSAM 85.5E vakadewa vakaoqo na iVolatabu vaka Jamani nei L. Van Ess, ka vakadonuya tale ga na pope me wiliki vei ira na Katolika: “Era na vakasaqaqara curuma e lewe vuqa, ka na levu na kilaka.”

GSAM 85.6E kaya na iVolatabu vaka Suwiteni: “Era na vakasaqaqara kina e lewe vuqa, ka na levu na kilaka.”

GSAM 85.7E kaya na vakadewa vaka Danish-Norwegian sa vakavinakataki: “Era na vakasaqaqara vakagumatua e lewe vuqa, ka na levu sara na kilaka.”

GSAM 85.8Eda wilika ena Kacikaci e Lomaloma ni Bogi ni 15 ni Jiune, 1842, me baleta na vakasaqaqara kei na kena rawati na kilaka ena ka a sogo tu ni bera na 1798: “E sega li ni ka veivakurabuitaki ni ra lewe vuqa na dauvolaivola, ka sega ni ra veikilai, era yaco kece ki na vakatulewa vata ena gauna voleka vata?”

GSAM 86.1Eda vakarautaka eke e dua na lisi ni iwasewase e ruasagavulu era kunea na dina me baleta na kena cava na 2300 na siga, sega ena nodra veitaratara vakai ira, ia ena nodra vakasaqaqara gumatua ena iVolatabu, ka dusimaki ena veivakayarayarataki ni Yalo ni Kalou. E liu ena lisi oqo o William Miller mai na State of New York; qai muri o A. J. Krupp mai Philadelphia, Pa.; David McGregor mai Falmouth, Maine; Edward Irving mai Igiladi; Archibald Mason mai Sikoteladi; W. E. Davis mai South Carolina; Joseph Wolff, a cakacaka ena veivanua e vuqa e Esia; Alexander Campbell, ena nona veiba kei Robert Owen ena 1829; Kapiteni A. Landers mai Liverpool, Igiladi; Leonard Heinrich Kelber mai Stuttgart, Jamani; Lacunza mai Sipeni; Hentzepeter mai The Hague, Holland; Dr. Capadose mai Amsterdam, Holland; Rau mai Bavaria; bete ni Tartary ena 1821; gonevuli ni iVolatabu mai Yemen, ena nodra ivola e vakatokai na “Seera;” Hengstenberg ena dua tale na vanua e Jamani; kai Rusia ena bati ni Caspian Sea; Molokaners ena baravi ni Baltic, kei na so tale.

GSAM 86.2Na sala e dolavi kina vakalalai na ulutaga oqo vei ira na gonevuli ni parofisai, ka sega tale ga ni ra veikilai, ena vakaraitaka na veika e muri:

GSAM 86.3E tiko ena Kacikaci e Lomaloma ni Bogi ni 15 ni Jiune, 1842, na vosa oqo: “Sa qai yaco mai e dua na ivola ena kena ulutaga, ‘E rua na iVola me baleta na iWiliwili Vakaparofisai i Taniela ni 2300 na Siga, kei na iTavi ni dua na tamata lotu Vakarisito me Vakasaqara na Veisereki ni Lotu, nei Archibald Mason, italatala ni kosipeli, Wishawtown, Sikoteladi, Newberg. Sa tabaki mai na kena edisi mai Glasgow, nei Ward M. Gazeley, 1820.’ E kaya o Mason ena ivola oqo: ‘Au sa qai raica wale tiko e dua na ivola lailai, a tabaki taumada e Amerika nei Rev. Wm. E. Davis mai South Carolina, ka tabaki tale ena 1818 mai Warkington, ena ceva kei Igiladi. E kaya na dauvolaivola oqo ni a tekivu vata na 2300 na siga kei na wiki e vitusagavulu (wase 9:24). Au vakasaurarataki meu duavata kei na vakasama oqo.’”

GSAM 87Davis mai South Carolina

GSAM 87.1Ena naba vata ga ni Kacikaci e Lomaloma ni Bogi, e kaya na kena iLiuliu: “E rairai a volai na ivola i Davis ena rauta na 1810.” Ni tukuna na vakasama e vakarautaki ena ivola, e kaya: “E rawa dina ni nanuma na dauwiliwili ni sa wilika tiko na cakacaka nei Miller, Litch, Stores, se Hale, ia eda vakabauta ni sega ni dua vei ira na dauvolaivola ni lesu vakarua mai ena gauna oqo e kila ni tiko na ivola oqo me yacova na macawa sa oti. Na iLiuliu ni pepa oqo [na Kacikaci] a sega ni bau rogoca e liu. Na nona vakasama o Davis me baleta na gauna, ka tokona o Mason, oya ni na cava na 2300 na siga ena yabaki Jiu 1843—na noda yabaki 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff kei ira e ruasagavulu tale

GSAM 87.2Ena Kacikaci e Lomaloma ni Bogi ni 31 ni Okosita, 1843, eda wilika ni “ena 1822 a tabaka o Joseph Wolff (mai Igiladi) e dua na ivola e vakatokai ‘Ena Lesu Tale Mai, na Luve ni Tamata ena o ni Lomalagi.’” Ka kena ikuri, “ena 1826 era sota e Lodoni e ruasagavulu na tamata, mai na vakabauta dodonu kece, kei Mr. Wolff, mera vulica na iVolatabu. Era yaco vata kece ki na vakatulewa vata. Era kuria e 45 na yabaki ki na 1260.” Ni vakuri e 45 na yabaki ki na 1260 na yabaki a cava ena 1798, ena yaco na kena itinitini ki na icavacava ni 1843, na yabaki vaka Jiu, oya sara ga na noda 1844.

GSAM 87Na iTuvatuva nei Alexander Campbell

GSAM 87.3Ena naba vata ga ni pepa, e tukuni vei Alexander Campbell ni, “ena 1829 a veiba rogo levu kei Robert Owen, na tawa vakabauta, ka vakamacalataka ni yacova na icavacava ni gauna na raivotu i Taniela, ni yabaki na 2300 na siga, ka na cava ena rauta na 1847 na yabaki mai na nona sucu na Karisito, ka vaka na nona ivakamacala, e va na yabaki e liu mai na wiliki ni gauna raraba.” O koya gona, ena vakaoti dina na 2300 na siga ena icavacava ni 1843 na yabaki vaka Jiu mai na gauna A.D.—oya sara ga na 1844.

GSAM 88.1Ena Kacikaci e Lomaloma ni Bogi ni 21 ni Seviteba, 1843, e tiko kina e dua na ivakamacala me baleta e dua na ivola a ciqomi ena ulutaga oqo: “E Dua na Domo vei Peritania kei Amerika, ena ivakamacala vakaivolatabu ni lesu vakarua mai ni noda Turaga kei na iVakabula, eda dau masulaka tiko e veisiga, ka kaya, ‘Me yaco mai na nomuni matanitu, me vakayacori na nomuni lewa e vuravura me vaka mai lomalagi,’25 nei Kapiteni A. Landers mai Liverpool, ka tabaki nei S. Kent and Co., 1839.”

GSAM 88.2“Me vakataki ira na kena vo, e solia o koya e dua na wiliwili ni gauna, ka vakaraitaka ni cava na 2300 na siga ni oti e 1847 na yabaki mai na nona sucu dina na Karisito.” Oqori ena noda 1844, ni a sucu o koya ena va na yabaki e liu mai na wiliki ni gauna raraba.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Ena Na Railesu kei na iTalai ni 17 ni Me, 1892, e tiko kina e dua na ulutaga mai vei Talatala L. R. Conradi mai Hamburg, Jamani, ka kaya kina vaka oqo:

GSAM 88.4“E vuqa vei ira na noda dauwiliwili era sa rairai rogoca na dauveiliutaki rogo ni Lotu Lutheran o Bengel, a lokuca ena senitiuri sa oti [me vaka e kaya o Schaff, a mate o Bengel ena 1751] na gauna ni nona rairai mai na noda Turaga ena yabaki 1836, ka yavutaki na nona wiliwili ena iwiliwili 666 ena Vakatakila. Ia ni bera ni oti na gauna oqo, a tekivu vola e dua tale na tamata, e dua na qasenivuli liu vakaitutu, na yacana o Leonard Heinrich Kelber. A tabaki na nona ivola lailai taumada ena 1824, e vakatokai ‘Sa voleka na iCavacava,’ ka tiko kina na ivakamacala ni Maciu 24 kei na 25. A tabaki mai Bavaria. Ia ena 1835 a tabaki mai Stuttgart e dua na ivola lailai levu cake, ena ulutaga vata ga, ka tiko kina e 126 na draunipepa. Ena talei vakalevu oqo, ka me rawa vei ira na noda dauwiliwili na kila vinaka, au vakuria na vakadewa ni tabana ni ulutaga: ‘Sa Yaco mai na iCavacava, sa vakadinadinataki ena sala taucoko ka veivakadeitaki mai na vosa ni Kalou kei na veika e yaco vou; sa vakawabokotaki kece kina na veivakataratutaki me baleta na wawa ni nona lako mai na noda Turaga, se na lokuci ni gauna; sa vakaraitaki vakamatata kina na nona cala na dauveiliutaki o Bengel ena vitu na yabaki me baleta na yabaki bibi ni vakatulewa; ni sega ni 1836, ia na yabaki 1843, na itinitini ni gauna ena oti kina na veiqati levu ena maliwa ni rarama kei na butobuto, ka na tekivu e vuravura na matanitu ni vakacegu ni noda Turaga Jisu, a waraki vakadede.’”

GSAM 89.1“A basika e dua na ikarua ni edisi ena 1841, mai Stuttgart tale ga, ka me vaka na noqu kila e dua tale mai Saxony. Me vaka e vakaraitaka na tabana ni ulutaga, ni sa oti na kena sotavi na veivakataratutaki raraba, e vakamacalataka vakamatata na isema e tiko ena maliwa ni 2300 na siga i Taniela 8 kei na wiki e vitusagavulu i Taniela 9, ka kauti rau ki na yabaki 1843 (1843 vaka Jiu—na noda 1844). Ena vo ni ivola, e vakaraitaka ena ivakatakilakila ni gauna ni sa voleka na ka oqo.”

GSAM 89.2“Na dina ni basika e vica na kena edisi e sa vakadinadinataka ga na talei a vakavuna. O Taciqu Schäche, sa tiko oqo mai Ositerelia, a raica e dua na kacivaki ni ivola oqo, sara mada ga ena yasana yawa o Silesia, ia ni sa otataka, e wilika ena talei levu, ni sogoti na katuba. Ena ivola e sega ni kune e dua na ivakatakilakila ni kila o koya na dauvolaivola e dua tale na isoqosoqo vakaoqo ena vuravura, ia ena Yalo ni Kalou e yaco kina ki na vakatulewa vata.”

GSAM 89.3“Ena 1842 a vola kina e dua na ivola lailai levu cake, e 286 na draunipepa, mai Stuttgart tale ga, me baleta na ‘Vakanananu Bibi kei na Vakanananu Vakaivolatabu me Baleta na Buli kei na Dede ni Vuravura; se dua na isau taucoko ni taro: Na cava e buli kina na vuravura ena ono na siga veitaravi na Kalou—na kena voleka na noda Turaga me lewai koya na meca nei Karisito—na veika lelevu ka reki ni yabaki 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4E rauta na yabaki 1812, a tabaka e Sipeni o Lacunza e dua na ivola e vakatokai Na Lako mai ni Mesaia ena iUkuuku kei na Lagilagi. A taura na dauvolaivola na yaca vuni “Ben Ezra,” ka nanumi ni a Jiu saumaki. Ni sa tekivu na nona cakacaka o Edward Irving me baleta na lesu vakarua mai, a vakadewataka na ivola e cake ki na vosa vakavalagi. O koya gona e tukuni na kena italanoa ena rua na vosa se sivia.

GSAM 89.5E talei dina, ni sa oti e vica na yabaki, me soqoni vata na nodra vakatulewa na gonevuli duidui era, mai na itekitekivu ni senitiuri sa oti me yacova na 1840, wilika na gauna ni 2300 na siga, ka ra vakatikora na wiki e vitusagavulu me imatai ni wase ni gauna oya, qai kunei ni ra duavata kece ena icavacava ni gauna ena 1844.

GSAM 901844 na iCavacava Dina ni 2300 na Siga

GSAM 90.1E rawa ni taro: Eda rawa ni vakadeitaka dina ni 1844 na gauna dina ni kena cava na 2300 na siga? Io! Me vaka ni sega ni rawa ni yaco na vakayacori cala ni dua na parofisai ena gauna dodonu ni kena vakayacori dina, sa dodonu sara ga meda yaco ki na vakatulewa ni yabaki 1844 na icavacava dodonu ni 2300 na siga. Na Kalou, a sogota tu na kilaka oya me yacova na 1798, ka yalataka ni na serau mai na rarama ena gauna oya, a dusimaki ira ena nona Yalo tawa cala era vakasaqarai koya vakabibi me baleta na kila dodonu ni gauna. Sa yaco mai na nona gauna me “tubu” na “kilaka” me baleta na ka oya, ka solia o koya na rarama dina.

GSAM 90.2Ni sa kune na icavacava ni gauna a kauti mai me ra kila na tamata ena “gauna ni vakataotioti,” sa vinaka me da vakasaqara na ibalebale ni ka a kune. Eda kunea ena gauna oya, ena kena vakacavari na cakacaka ni kosipeli, ni dodonu me kacivaki na gauna me tekivu kina na veilewai. E kaya o Joni: “Au a raica,” “e dua tale na agilosi e vuka ena lomalagi, ka kauta tiko na kosipeli tawamudu me vunautaka vei ira era tiko e vuravura, kei na veimatanitu kece, kei na veimataqali tamata, kei na veimataqali vosa, kei na tamata kecega, ka kaya ena domo levu, Rerevaka na Kalou, ka vakarokorokotaka; ni sa yaco mai na tiki ni gauna ni nona veilewai: ka qaravi koya sa buli lomalagi, kei vuravura, kei na wasawasa, kei na veivurevure ni wai.”27 Era sega ni vunautaka na kosipeli vei ira na tamata na agilosi dina. Na tamata na dauveiqaravi e digitaka vakai koya na Turaga me vunautaka na nona kosipeli me yacova na icavacava kei vuravura.28 O koya gona, na agilosi oqo e ivakatakilakila ni itukutuku ni kosipeli ka kacivaka ni sa yaco mai na gauna ni veilewai me “tekivu ena vale ni Kalou.”29 E sega ni rawa ni soli e dua na itukutuku vakaoqo mai na iVolatabu me yacova ni kune ena iVolatabu na gauna e kauti ki na veilewai. Na gauna ni 2300 na siga, me vaka sa tukuni oti, e yacova na veilewai ni vakadidike ni tamata ni Kalou.

GSAM 91Na Siga ni Veisorovaki e gauna ni Veilewai

GSAM 91.1Na siga ni veisorovaki, na vakasavasavataki ni vale tabu vakavuravura, e sa dau kilai tu vei ira na Jiu, ka se kilai tiko ga, me siga ni veilewai. Sa yaco tale ga oqo ena gauna edaidai, ni ra sa dui veiseyaki, dina ni ra sega ni rawa ni vakayacora na veiqaravi kece ni gauna makawa e sema ki na siga tabu oya, era se maroroya tiko ga me siga ni veilewai. Me vakadinadinataka na ka oqo, eda na cavuta taumada e dua na pepa ni Jiu a tabaki e San Francisco, California, e vakatokai na Na iTukutuku ni Jiu, na nodra pepa na Jiu vakabauta dodonu ena ra ni Rocky Mountains. Ena kena tabaki ena Seviteba, 1892, e kacivaki ni bera ni tabaki na naba tarava, ena yaco mai na vula ikavitu kei na siga ni veisorovaki. Na nodra yaca ni vula ikavitu o Tishree, ka na yaca ni vula ikaono o Ellul; o koya gona e kaya na pepa: “Sa tiko eke na vula o Ellul, ka sa dodonu me rogoci ena veimataka kece ena valenilotu vakaJiu vakabauta dodonu na domo veivakasalataki ni Shofar [na davui me uvuci mai na imatai ki na ikatini ni siga ni vula ikavitu, Same 81:3, 4], ka vakasalataki na vakavakarau ki na siga ni vakananumi, kei na iotioti ni veilewai ni Yom Kippur.” Ni sa voleka ni cava o Ellul, na vula ikaono, ka sa voleka ni dolavi o Tishree, na vula ikavitu, era na rogoca ena veimataka kece ena loma ni tini na siga na davui e kacivaka na iotioti ni veilewai ni yabaki ena ituvatuva vakatakarakara oya.

GSAM 91Na iVakadinadina ni dua na Rabi Jiu

GSAM 91.2Ena 1902 tale ga, ni kacivaka na siga ni veisorovaki o Rabi Isidore Myers, mai na dua na ivavakoso levu ni Jiu e San Francisco, Cal., e kaya: “Ni sa takosova na itutu ni gauna mai na dua na yabaki ki na dua tale, e vakananumi vakaukauwa na kai Isireli ena buli kei na veiliutaki raraba ni Dauveibuli, ka kacivi me marautaka, ena domo ni davui, me vaka na siga ni sucu ni gauna kei na vakaisalataki ni Tui levu. E kacivi tale ga ena domo ni davui vata ga, se Shofar, me dikeva lesu na nona ivalavala ena yabaki sa oti ni duri ena rere e matana na mata ni Lewa Tawamudu e raica na ka kece, ni dabe ena itikotiko ni veilewai.”

GSAM 92.1Me vaka ni dau vakasavasavataki vakadua ena veiyabaki na vale tabu ena veiqaravi ni vale ni soro vaka Jiu, e dodonu me matata vei Taniela ni kena vakasavasavataki na vale tabu ena icavacava ni 2300 na siga e sema ki na dua tale na ka, ka sega ni veiqaravi vakatakarakara ni veiyabaki. Sa vakaroti ira oti na nona tamata na Turaga ni gauna e vakayagataka kina na ivakatakilakila ena parofisai, sa dodonu me wiliki na gauna “na siga yadua me baleta na dua na yabaki.”30 O koya gona na gauna oqo ni 2300 na siga e yaco mai ki na icavacava ni cakacaka i Karisito me bete levu ena vale tabu mai lomalagi—ki na veilewai ni vakadidike vei ira era sa kau mai na nodra kisi ki na vale tabu mai lomalagi ena nodra vakatusa.

GSAM 92Na iTukutuku ni Veilewai e Dodonu ena 1844

GSAM 92.2Ni sa kune na gauna ena tekivu kina na veilewai ni tamata yalosavasava, sa dolavi na sala me rawa ni soli na itukutuku ena ituvatuva ni veika e vakayacori ena nona lewa na Turaga, me vaka e vakatakilai ena parofisai: “Sa yaco mai na tiki ni gauna ni nona veilewai.” Raica, e sega ni kaya ni na kacivaki na itukutuku ena gauna ga e kune kina na gauna oya, ia ni dodonu me vakamatatataki na rarama a “sogo tu” e liu. Eda raica vakamatata ni sa vakayacori oqo. Ena veiwase e tarava ena laurai ni sa vakatakila vakadodonu na Turaga na gauna ena kacivaki kina na itukutuku ni lesu vakarua mai, ka sa kacivaki vakadodonu sara ga na itukutuku vei vuravura.

Notes

  1. Taniela 12:8-10. ↩
  2. Taniela 8:17. ↩
  3. Taniela 12:4. ↩
  4. Vakarua 29:29. ↩
  5. Neumi 3:2. ↩
  6. Neumi 1:5-9. ↩
  7. Neumi 2:3-5. ↩
  8. Joeli 2:1. ↩
  9. Sefanaia 2:1-3. ↩
  10. Taniela 11:35. ↩
  11. Taniela 12:7. ↩
  12. Vakatakila 11:3. ↩
  13. Vakatakila 11:7-9. ↩
  14. Na iTukutuku ni Veiyabaki ni iVolatabu Vakavalagi, nei Anderson, t. 494. ↩
  15. Thomas Dick, Na Vakavinakataki ni Bula ni Tamata, tabana 154. ↩
  16. Na Vuaviri mai Varanise, nei Thier, ivola 2, tabana 371. ↩
  17. Ena ivola vata ga, t. 338. ↩
  18. Ena ivola vata ga, t. 365. ↩
  19. Vakatakila 11:11, 12. ↩
  20. Taniela 8:14. ↩
  21. Taniela 12:6-8. ↩
  22. Taniela 12:13. ↩
  23. Taniela 12:8. ↩
  24. Taniela 12:9. ↩
  25. Maciu 6:10. ↩
  26. Na yabaki e volai ena yasa ni tabana ena Maciu 2:1. ↩
  27. Vakatakila 14:6, 7. ↩
  28. Maciu 28:19, 20. ↩
  29. 1 Pita 4:17. ↩
  30. Tiko 14:34; Isikeli 4:6. ↩

Note

Back